Natya Shastra · Chapter 16
iti bharatīye nāṭyaśāstre chandovicitirnāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ
atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca /
protsāhanodāharaṇe niruktaṃ guṇānuvādo 'tiśayaśca hetuḥ
sārūpyamithyādhyavasāyasiddhi padoccayākrandamanorathāśca /
ākhyānayāñcāpratiṣedhapṛcchā dṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśayāśca
āśīḥ priyoktiḥ kapaṭaḥ kṣamā ca prāptiśca paścāttapanaṃ tathaiva /
arthānuvṛttirhyupapattiyuktī kāryo 'nunītiḥ paridevanaṃ ca
ṣaṭtriṃśadetāni hi lakṣaṇāni proktāni vai bhūṣaṇasaṃmitāni /
kāvyeṣu bhāvārthagatāni tajjñaiḥ samyag prayojyāni yathārasaṃ tu
alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam /
bhūṣaṇairiva vinyastaistad bhūṣaṇamiti smṛtam
yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate /
tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam
siddhairarthaissamaṃ kṛtvā hyasiddho 'rthaḥ prasādhyate /
yatra ślakṣṇavicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate
dhāryamāṇastu bahubhirvacanaiḥ kāryayuktibhiḥ /
na yaḥ paryavatiṣṭheta so 'bhimānastu saṃjñitaḥ
kīrtyamānairguṇairyatra vividhārthasamudbhavaiḥ /
doṣā na parikathyante tajjñeyaṃ guṇakīrtanam
loke guṇātiriktānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ /
eko 'bhiśabdyate yastu vijñeyaṃ guṇakīrtanam
utsāhajananaiḥ spaṣṭairarthairopamyasaṃśrayaiḥ /
prasiddhairupagūḍhaṃ ca jñeyaṃ protsāhanaṃ budhaiḥ
yatraikasyāpi śabdasya darśanātsubahūnyapi /
yānti siddhimanuktāni tadudāharaṇaṃ smṛtam
niruktaṃ dvividhaṃ proktaṃ tathyaṃ cātathyameva vā /
siddhiprasādhitaṃ tathyamatathyaṃ cāprasādhitam
guṇānuvādo hīnānāmuttamairupamākṛtaḥ /
uttamārthaviśeṣo yaḥ sa cāpyatiśayaḥ smṛtaḥ
bahūnāṃ bhāṣamāṇānāmekasyārthavinirṇayāt /
siddhopamānavacanaṃ heturityabhisaṃjñitaḥ
apadeśastu parokṣo yasmādutpadyate 'nukaraṇena /
lakṣaṇasamānakaraṇāt sārūpyaṃ tattu nirdeśyam
abhūtapūrvairyatrārthaistulyasyārthasya nirṇayaḥ /
sa mithyādhyavasāyastu procyate kāvyalakṣaṇe
bahūnāṃ tu pradhānānāṃ madhye yannāma kīrtyate /
ekārthasādhanakṛtaṃ sā siddhiriti kīrtyate
guṇairbahubhirekārthaiḥ padairyaḥ saṃpraśasyate /
padoccayaṃ tu tadvidyānnānārthagrathanātmakam
ātmabhāvamupanyasya parasādṛśyayuktibhiḥ /
tīvrārthabhāṣaṇaṃ yatsyādākrandaḥ sa tu kīrtitaḥ
hṛdayasthasya bhāvasya suspaṣṭārthapradarśanam /
anyāpadeśakathanairmanoratha iti smṛtaḥ
apṛṣṭairathavā pṛṣṭairnirṇayaḥ kriyate tu yaḥ /
ākhyānamiti tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam
ādau yatkrodhajananamante harṣapravardhanam /
yattu priyaṃ punarvākyaṃ sā yāñcā parikīrtitā
kāryeṣu viparīteṣu yadi kiñcit pravartate /
nivāryate ca kāryajjñaiḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ
yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param /
pṛcchannivābhidhatte 'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā
vidvān pūrvopalabdhau yatsamatvamupapādayet /
nidarśanakṛtastajjñaiḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ
anekayuktimadvākyamanekārthaprasādhakam /
anekavākyasaṃyuktaṃ tannirbhāsanamucyate
aparijñātatattvārthaṃ yatra vākyaṃ samāpyate /
so 'nekatvādvicārāṇāṃ saṃśayaḥ parikīrtitaḥ
yatra śāstrārthasampannāṃ manorathasamudbhavām /
aprārthanīyāmanyāṃ vā vidustāmāśiṣaṃ budhāḥ
ādau yat krodhajananamante harṣapravardhanam /
tat priyaṃ vacanaṃ jñeyamāśīrvādasamanvitam
chalayuktyā tvanyeṣāmabhisandhānābhibhāvakaṃkapaṭam /
dvitriprayogayukto vijñeyaḥ kapaṭasaṅghātaḥ
durjanodāhṛtai rūkṣaiḥ sabhāmadhye 'titāḍitaḥ /
akrodhaḥ krodhajananairvākyairyaḥ sā kṣamā bhavet
dṛṣṭvaivāvayavaṃ kañcidbhāvo yatrānumīyate /
prāptiṃ tāmabhijānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam
akāryaṃ sahasā kṛtvā'kṛtvā kāryamathāpi vā /
santāpo manaso yastu paścāttāpaḥ prakīrtitaḥ
praśrayeṇārthasaṃyuktaṃ yatparasyānuvartanam /
snehāddākṣiṇyayogādvā sānuvṛttistu saṃjñitā
prāptānāṃ yatra doṣāṇāṃ kriyate śamanaṃ punaḥ /
sā jñeyā hyupapattistu lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam
sādhyate yo 'rthasambandho mahadbhiḥ samavāyataḥ /
parasparānukūlyena sā yuktiḥ parikīrtitā
yatrāpasārayan doṣaṃ guṇamarthena yojayet /
guṇābhivādaṃ doṣān vā kāryaṃ tallakṣaṇaṃ viduḥ
apūrvakrodhajanitamaparādhaṃ pramṛjya yat /
sevārthaṃ madhuraṃ vākyamanunītiḥ prakīrtitā
doṣairyadanyanāmoktaiḥ prasiddhārthaiḥ prayojayet /
anyatrārthena sambaddhaṃ jñeyaṃ tat paridevanam
upamā rūpakaṃ caiva dīpakaṃ yamakaṃ tathā /
alaṅkārāstu vijñeyā catvāro nāṭakāśrayāḥ
yatkiñcit kāvyabandheṣu sādṛśyenopamīyate /
upamā nāma sā jñeyā guṇākṛtisamāśrayā
ekasyaikena sā kāryā hyanekenāthavā punaḥ /
anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhistathā
tulyaṃ te śaśinā vaktramityekenaikasaṃśrayā /
śaśāṅkavat prakāśante jyotīṃṣīti bhavettu yā
ekasyānekaviṣayā sopamā parikīrtitā /
śyenabarhiṇabhāsānāṃ tulyārthamiti yā bhavet
ekasya bahubhiḥ sāmyādupamā nāṭakāśrayā /
bahūnāṃ bahubhirjñeyā ghanā iva gajā iti
praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā /
yā kiñcitsadṛśī jñeyā sopamā pañcadhā budhaiḥ
praśaṃsā yathā:
dṛṣṭvā tu tāṃ viśālākṣīṃ tutoṣa manujādhipaḥ /
munibhiḥ sādhitāṃ kṛcchrāt siddhiṃ mūrtimatīmiva
nindā yathā:
sā taṃ sarvaguṇairhīnaṃ sasvaje karkaśacchavim /
vane kaṇṭakinaṃ vallī dāvadagdhamiva drumam
kalpitā yathā:
kṣaranto dānasalilaṃ lālāmantharagāminaḥ /
mataṅgajā virājante jaṅgamā iva parvatāḥ
sadṛśī yathā:
yattvayādya kṛtaṃ karma paricittānurodhinā /
sadṛśaṃ tattavaiva syādatimānuṣakarmaṇaḥ
kiñcitsadṛśī yathā:
sampūrṇacandravadanā nīlotpaladalekṣaṇā /
mattamātaṅgagamanā samprāpteyaṃ sakhī mama
upamāyā budhairete bhedā jñeyāḥ samāsataḥ /
śeṣā ye lakṣaṇairnoktāste grāhyāḥ kāvyalokataḥ
nānādhikaraṇārthānāṃ śabdānāṃ saṃpradīpakam /
ekavākyena saṃyuktaṃ taddīpakamucyate
prasṛtaṃ madhuraṃ cāpi guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam /
kāvye yannāṭake viprāstaddīpakamiti smṛtam
yathā:
sarāṃsi haṃsaiḥ kusumaiśca vṛkṣā mattairdvirephaiśca saroruhāṇi /
goṣṭhībhirudyānavanāni caiva tasminnaśūnyāni sadā kriyante
svavikalpena racitaṃ tulyāvayavalakṣaṇam /
kiñcitsādṛśyasampannaṃ yadrūpaṃ rūpakaṃ tu tat
nānādravyānurāgādyairyadaupamyaguṇāśrayam /
rūpanirvarṇanāyuktaṃ tadrūpakamiti smṛtam
yathā:
padmānanāstāḥ kumudaprahāsā vikāsinīlotpalacārunetrāḥ /
vāpīstriyo haṃsakulairnaḥ svanadbhirvirejuranyonyamivāhvayantyaḥ
śabdābhyāsastu yamakaṃ padādiṣu vikalpitam /
viśeṣadarśanañcāsya gadato me nibodhata
pādāntayamakaṃ caiva kāñcīyamakameva ca /
samudgayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā
yamakaṃ cakravālaṃ ca sandaṣṭayamakaṃ tathā /
padādiyamakañcaiva hyāmreḍitamathāpi ca
caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca /
etādṛśavidhaṃ jñeyaṃ yamakaṃ nāṭakāśrayam
caturṇāṃ yatra pādānāmante syātsamamakṣaram /
tadvai pādāntayamakaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā
dinakṣayāt saṃhṛtaraśmimaṇḍalaṃ
divīva lagnaṃ tapanīyamaṇḍalam |
vibhāti tāmraṃ divi sūryamaṇḍalaṃ
yathā taruṇyāḥ stanabhāramaṇḍalam
lokānāṃ prabhaviṣṇurdaityendragadānipātanasahiṣṇuḥ /
jayati suradaityajiṣṇurbhagavānasuravaramathanakārī viṣṇuḥ
pādasyānte tathā cādau syātāṃ yatra same pade /
tatkāñcīyamakaṃ caiva vijñeyaṃ sūribhiryathā
yāmaṃ yāmaṃ candravatīnāṃ dravatīnāṃ
vyaktāvyaktā sārajanīnāṃ rajanīnām |
phulle phulle sambhramare vābhramare vā
rāmā rāmā vismayate ca smayate ca
ardhenaikena yadvṛttaṃ sarvameva samāpyate /
samudgayamakaṃ nāma tajjñeyaṃ paṇḍitairyathā
ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ
śobhate pravarakānanahastī |
ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ
śobhate pravarakānanahastī
ekaikaṃ pādamutkramya dvau pādau sadṛśau yadi /
vikrāntayamakaṃ nāma tadvijñeyamidaṃ yathā
sa pūrvaṃ vāraṇo bhūtvā dviśṛṅga iva parvataḥ /
abhavaddantavaikalyādviśṛṅga iva parvataḥ
pūrvasyāntena pādasya parasyādiryadā samaḥ /
cakravaccakravālaṃ tu vijñeyaṃ nāmato yathā
tulyātpādadvayādantyādekenādiryadā samaḥ /
sarvatra cakravālantu tadvijñeyaṃ budhairyathā
śailā yathā śatrubhirāhatā hatā hatāśca bhūyastvanupuṅkhapuṅkhagaiḥ /
khagaiśca sarvairyudhi sañcitāścitāścitādhirūḍhā nihitāstalaistalaiḥ
ādau dvau yatra pādau tu bhavetāmakṣare samau /
sandaṣṭayamakaṃ nāma vijñeyaṃ tadbudhairyathā
paśya paśya ramaṇasya me guṇān yena yena vaśagāṃ karoti mām /
yena yena hi sameti darśanaṃ tena tena vaśagāṃ karoti mām
ādau pādasya tu yatra syāt samāveśaḥ samākṣaraḥ /
pādādiyamakaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā
viṣṇuḥ sṛjati bhūtāni viṣṇuḥ saṃharate prajāḥ /
viṣṇuḥ prasūte trailokyaṃ viṣṇurlokādhidaivatam
pādasyāntaṃ padaṃ yatra dvirdvirekamihocyate /
jñeyamāmreḍitaṃ nāma yamakaṃ tatra sūribhiḥ
vijṛmbhitaṃ niḥśvasitaṃ muhurmuhuḥ kathaṃ vidheyaṃ smaraṇaṃ pade pade /
yathā ca te dhyānamidaṃ punaḥ punardhuvaṃgatā te rajanī vinā vinā
sarve pādāḥ samā yatra bhavanti niyatākṣarāḥ /
caturvyavasitaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā
vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ /
vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ
nānārūpaiḥ svarairyuktaṃ yatraikaṃ vyañjanaṃ bhavet /
tanmālāyamakaṃ nāma vijñeyaṃ paṇḍitairyathā
lalī balī halī mālī khelī mālī salī jalī /
khalo balo 'balo mālī musalī tvābhirakṣatu
asau hi rāmā rativigrahapriyā rahaḥpragalbhā ramaṇaṃ manogatam /
ratena rātriṃ ramayet pareṇa vā na cedudeṣyattaruṇaḥ paro ripuḥ
na puṣkarākṣaḥ kṣatajokṣitākṣaḥ kṣaratkṣatevyaḥ kṣatajaṃdurīkṣaḥ /
kṣatairgavākṣairiva saṃvṛtājñaḥ sākṣāt sahasrākṣa ivāvabhāti
ebhirarthakriyāpekṣaiḥ kāryaṃ kāvyaṃ tu lakṣaṇaiḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāvye doṣān guṇāṃstathā
gūḍhārthamarthāntaramarthahīnaṃ bhinnārthamekārthamabhiplutārtham /
nyāyāvapetaṃ viṣamaṃ visandhi śabdacyutaṃ vai daśa kāvyadoṣāḥ
paryāyaśabdābhihataṃ gūḍhārthamabhisaṃjñitam /
avarṇyaṃ varṇyate yatra tadarthāntaramiṣyate
arthahīnaṃ tvasambaddhaṃ sāvaśeṣārthameva ca /
bhinnārthamabhivijñeyamasabhyaṃ grāmyameva ca
vivakṣito 'nya evārtho yatrānyārthena bhidyate /
bhinnārthaṃ tadapi prāhuḥ kāvyaṃ kāvyavicakṣaṇāḥ
aviśeṣābhidhānaṃ yat tadekārthamiti smṛtam /
abhiplutārthaṃ vijñeyaṃ yat padena samasyate
nyāyādapetaṃ vijñeyaṃ pramāṇaparivarjitam /
vṛttabhedo bhavedyatra viṣamaṃ nāma tadbhavet
anupaśiṣṭaśabdaṃ yat tadvisandhīti kīrtitam /
śabdacyutañca vijñeyamaśabdasvarayojanāt
ete doṣāstu vijñeyāḥ sūribhirnāṭakāśrayāḥ /
guṇā viparyayādeṣāṃ mādhuryaudāryalakṣaṇāḥ
śleṣaḥ prasādaḥ samatāsamādhirmādhuryamojaḥ padasaukumāryam /
arthasya ca vyaktirudāratā ca kāntiśca kāvyasya guṇā daśaite
īpsitenārthajātena sambaddhānāṃ parasparam /
śliṣṭatā yā padānāṃ hi śleṣa ityabhidhīyate
vicāragahanaṃ yatsyāt sphuṭañcaiva svabhāvataḥ /
svataḥ supratibaddhañca śliṣṭaṃ tat parikīrtyate
apyanukto budhairyatra śabdo 'rtho vā pratīyate /
sukhaśabdārthasaṃyogāt prasādaḥ parikīrtyate
nāticūrṇapadairyuktā na ca vyarthābhidāyibhiḥ /
durbodhanaiśca na kṛtā samatvāt samatā matā
anyonyasadṛśā yatra tathā hyanyonyabhūṣaṇāḥ /
alaṅkārā guṇāścaiva samāḥ syuḥ samatāṃ matāḥ
abhiyuktairviśeṣastu yo 'rthasyehopalakṣyate /
tena cārthena sampannaḥ samādhiḥ parikīrtyate
upamāsviha dṛṣṭānāmarthānāṃ yatnatastathā /
prāptānāṃ cātisaṃkṣepāt samādhirnirṇayo yataḥ
bahuśo yacchrutaṃ vākyamuktaṃ vāpi punaḥ punaḥ /
nodvejayati yasmāddhi tanmādhuryamiti smṛtam
samāsavadbhirvividhairvicitraiśca padairyutam /
sānusvārairudāraiśca tadojaḥ parikīrtyate
avagīto 'pi hīno 'pi syādudāttāvabhāsakaḥ /
yatra śabdārthasampattistadojaḥ parikīrtitam
sukhaprayojyairyacchabdairyuktaṃ suśliṣṭasandhibhiḥ /
sukumārārthasaṃyuktaṃ saukumāryaṃ taducyate
suprasiddhābhidhānā tu lokakarmavyavasthitā /
yā kriyā kriyate kāvye sārthavyaktiḥ pratīyate
yasyārthānupraveśena manasā parikalpyate /
anantaraṃ prayogastu sā'rthavyaktirudāhṛtā
divyabhāvaparītaṃ yacchṛṅgārādbhutayojitam /
anekabhāvasaṃyuktamudāratvaṃ prakīrtitam
anekārthaviśeṣairyat sūktaiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ /
upetamaticitrārthaiḥ udāttaṃ tacca kīrtyate
yanmanaśśrotraviṣayamāhlādayati hīnduvat /
līlādyarthopapannāṃ vā tāṃ kāntiṃ kavayo viduḥ
yo manaśśrotraviṣayaḥ prasādajanako bhavet /
śabdabandhaḥ prayogeṇa sa kānta iti bhaṇyate
evamete hyalaṅkārā guṇā doṣāśca kīrtitāḥ /
prayogameṣāṃ ca punarvakṣyāmi rasasaṃśrayam
laghvakṣaraprāyakṛtamupamārūpakāśrayam /
kāvyaṃ kāryaṃ tu nāṭyajñaiḥ vīraraudrādbhutāśrayam
gurvakṣaraprāyakṛtaṃ bībhatse karuṇe tathā /
kadācidraudravīrābhyāṃ yadāgharṣaṇajaṃ bhavet
rūpadīpakasaṃyuktamāryāvṛttasamāśrayam /
śṛṅgāre ca rase vīre kāvyaṃ syānnāṭakāśrayam
uttarottarasaṃyuktaṃ vīre kāvyaṃ tu yadbhavet /
jagatyatijagatyāṃ vā saṃkṛtyāṃ vāpi tadbhavet
tathaiva yuddhasampheṭā utkṛtyāṃ saṃprakīrtitau /
karuṇe śakvarī jñeyā tathaivātidhṛtirbhavet
yadvīre kīrtitaṃ cchandaḥ tadraudre 'pi prayojayet /
śeṣāṇāmarthayogena cchandaḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ
yacchandaḥ pūrvamuddiṣṭaṃ viṣamārdhasame samam /
udāramadhuraiḥ śabdaistatkāryaṃ tu rasānugam
śabdānudāramadhurān pramadābhidheyān nāṭyāśrayeṣu kṛtiṣu prayayeta kartum /
tairbhūṣitā bahu vibhānti hi kāvyabandhāḥ padmākarā vikasitā iva rājahaṃsaiḥ
trividhaṃ hyakṣaraṃ kāryaṃ kavibhirnāṭakāśrayam /
hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva rasabhāvavibhāvakam
ekamātraṃ bhaved hrasvaṃ dvimātraṃ dīrghamiṣyate /
plutaṃ caiva trimātraṃ syādakṣaraṃ svarayojanāt
smṛte cāsūyite caiva tathā ca paridevite /
paṭhatāṃ brāhmaṇānāñca plutamakṣaramiṣyate
akārastu smṛte kāryaṃ ūkāraścāpyasūyite /
paridevite tu hākāra Oṃkāro 'dhyayane tathā
hrasvadīrghaplutānīha yathābhāvaṃ yathārasam /
kāvyayogeṣu sarveṣu hyakṣarāṇi prayojayet
cekrīḍitaprabhṛtibhirvikṛtaistu śabdaiḥ yuktā na bhānti lalitā bharataprayogāḥ /
yajñakriyeva rurucarmadhuraiḥ kṛtāktaiḥ veśyā dvijairiva kamaṇḍaludaṇḍahastaiḥ
mṛdulalitapadārthaṃ gūḍhaśabdārthahīnaṃ budhajanasukhabhogyaṃ yuktimannṛttayogyam /
bahurasakṛtamārgaṃ sandhisandhānayuktaṃ bhavati jagati yogyaṃ nāṭakaṃ prekṣakāṇām
anubandhaḥ
bhūṣaṇākṣarasaṅghātau śobhodāharaṇe tathā /
hetusaṃśayadṛṣṭāntāḥ prāptābhiprāya eva ca
nidarśanaṃ niruktaṃ ca siddhiścātha viśeṣaṇam /
guṇātipātātiśayau tulyatarkaḥ padoccayaḥ
dṛṣṭaṃ caivopadiṣṭaṃ ca vicārastadviparyayaḥ /
bhraṃśaścānunayo mālā dākṣiṇyaṃ garhaṇaṃ tathā
arthāpattiḥ prasiddhiśca pṛcchā sārūpyameva ca /
manorathaśca leśaśca kṣobho 'tha guṇakīrtanam
jñeyānyanuktasiddhiśca priyaṃ vacanameva ca /
ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyeva kāvyabandheṣu nirdiśet
alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṃkṛtam /
bhūṣaṇairiva citrārthaistad bhūṣaṇamiti smṛtam
yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate /
tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam
siddhairarthaiḥ samaṃ kṛtvā hyasiddho 'rthaḥ prayujyate /
yatra śliṣṭā vicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate
yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt /
sādhyante nipuṇairarthāstadudāharaṇaṃ smṛtam
yat prayojanasāmarthyāt vākyamiṣṭārthasādhakam /
samāsoktaṃ manogrāhi sa heturiti saṃjñitaḥ
aparijñātatattvārthaṃ vākyaṃ yatra samāpyate /
anekatvādvicārāṇāṃ sa saṃśaya iti smṛtaḥ
sarvalokamanogrāhi yastu pakṣārthasādhakaḥ /
hetornidarśanakṛtaḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ
dṛṣṭvaivāvayavān kāṃścid bhāvo yatrānumīyate /
prāptiṃ tāmapi jānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam
abhūtapūrvo yo 'pyarthaḥ sādṛśyātparikalpitaḥ /
lokasya hṛdayagrāhī so 'bhiprāya iti smṛtaḥ
yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam /
parāpekṣādyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate
niravadyasya vākyasya pūrvoktārthaprasiddhaye /
yaducyate tu vacanaṃ niruktaṃ tadudāhṛtam
bahūnāṃ ca pradhānānāṃ nāma yatrābhikīrtyate /
abhipretārthasiddhyarthaṃ sā siddhirabhidhīyate
siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate /
viśeṣayuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tadviśeṣaṇam
guṇābhidhānairvividhairviparītārthayojitaiḥ /
guṇātipāto madhurairniṣṭhurārthairbhavedatha
bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyajanasambhavān /
viśeṣaḥ kīrtyate yastu jñeyaḥ so 'tiśayo budhaiḥ
rūpakairupasābhirvā tulyārthaiḥ suprayojitaiḥ /
apratyakṣārthasaṃsparśastulyatarkaḥ prakīrtitaḥ
bahūnāṃ ca prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ /
uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ
yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate /
yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dṛṣṭaṃ tadvarṇato 'pi vā
parigṛhya tu śāstrārthaṃ yadvākyamabhidhīyate /
vidvanmanoharaṃ svantamupadiṣṭaṃ taducyate
pūrvāśayasamānārthairapratyakṣārthasādhanaiḥ /
anekopādhisaṃyukto vicāraḥ parikīrtitaḥ
vicārasyānyathābhāvastathā dṛṣṭopadiṣṭayoḥ /
sandehātkalpyate yastu sa vijñeyo viparyayaḥ
vācyamarthaṃ parityajya dṛṣṭādibhiranekadhā /
anyasminneva patanādiha bhraṃśaḥ sa iṣyate
ubhayoḥ prītijanano viruddhābhiniviṣṭayoḥ /
arthasya sādhakaścaiva vijñeyo 'nunayo budhaiḥ
īpsitārthaprasiddhyarthaṃ kīrtyate yatra sūribhiḥ /
prayojanānyanekāni sā māletyabhisaṃjñitā
hṛṣṭaiḥ prasannavadanairyatparasyānuvartanam /
kriyate vākyaceṣṭābhistaddākṣiṇyamiti smṛtam
yatra saṃkīrtayan doṣaṃ guṇamarthena darśayet /
guṇātipātād doṣādvā garhaṇaṃ nāma tadbhavet
arthāntarasya kathane yatrānyo 'rthaḥ pratīyate /
vākyamādhuryasampannā sārthāpattirudāhṛtā
vākyaiḥ sātiśayairuktā vākyārthasya prasādhakaiḥ /
lokaprasiddhairbahubhiḥ prasiddhiriti kīrtitā
yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param /
pṛcchyate cābhidhatte 'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā
dṛṣṭaśrutānubhūtārthakathanādisamudbhavam /
sādṛśyaṃ kṣobhajananaṃ sārūpyamiti saṃjñitam
hṛdayasthasya vākyasya gūḍhārthasya vibhāvakam /
anyāpadeśaiḥ kathanaṃ manoratha iti smṛtaḥ
yadvākyaṃ vākyakuśalairupāyenābhidhīyate /
sadṛśārthābhiniṣpattyāḥ sa leśa iti kīrtitaḥ
paradoṣairvicitrārthairyatrātmā parikīrtyate /
adṛṣṭo 'pyanyo 'pi vā kaścit sa tu kṣobha iti smṛtaḥ
loke guṇātiriktānāṃ guṇānāṃ yatra nāmabhiḥ /
eko 'pi śabdyate tattu vijñeyaṃ guṇakīrtanam
prastāvenaiva śeṣo 'rthaḥ kṛtsno yatra pratīyate /
vacanena vinānuktasiddhiḥ sā parikīrtitā
yatprasannena manasā pūjyaṃ pūjayituṃ vacaḥ /
hṛṣṭaprakāśanārthaṃ tu sā priyoktirudāhṛtā
etāni kāvyasya ca lakṣaṇāni ṣaṭtriṃśaduddeśanidarśanāni /
prabandhaśobhākaraṇāni tajjñaiḥ samyak prayojyāni rasāyanāni
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0