Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 16

16.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre chandovicitirnāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ
atha ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ
vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca /
protsāhanodāharaṇe niruktaṃ guṇānuvādo 'tiśayaśca hetuḥ

16.2

sārūpyamithyādhyavasāyasiddhi padoccayākrandamanorathāśca /
ākhyānayāñcāpratiṣedhapṛcchā dṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśayāśca

16.3

āśīḥ priyoktiḥ kapaṭaḥ kṣamā ca prāptiśca paścāttapanaṃ tathaiva /
arthānuvṛttirhyupapattiyuktī kāryo 'nunītiḥ paridevanaṃ ca

16.4

ṣaṭtriṃśadetāni hi lakṣaṇāni proktāni vai bhūṣaṇasaṃmitāni /
kāvyeṣu bhāvārthagatāni tajjñaiḥ samyag prayojyāni yathārasaṃ tu

16.5

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṅkṛtam /
bhūṣaṇairiva vinyastaistad bhūṣaṇamiti smṛtam

16.6

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate /
tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam

16.7

siddhairarthaissamaṃ kṛtvā hyasiddho 'rthaḥ prasādhyate /
yatra ślakṣṇavicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate

16.8

dhāryamāṇastu bahubhirvacanaiḥ kāryayuktibhiḥ /
na yaḥ paryavatiṣṭheta so 'bhimānastu saṃjñitaḥ

16.9

kīrtyamānairguṇairyatra vividhārthasamudbhavaiḥ /
doṣā na parikathyante tajjñeyaṃ guṇakīrtanam

16.10

loke guṇātiriktānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ /
eko 'bhiśabdyate yastu vijñeyaṃ guṇakīrtanam

16.11

utsāhajananaiḥ spaṣṭairarthairopamyasaṃśrayaiḥ /
prasiddhairupagūḍhaṃ ca jñeyaṃ protsāhanaṃ budhaiḥ

16.12

yatraikasyāpi śabdasya darśanātsubahūnyapi /
yānti siddhimanuktāni tadudāharaṇaṃ smṛtam

16.13

niruktaṃ dvividhaṃ proktaṃ tathyaṃ cātathyameva vā /
siddhiprasādhitaṃ tathyamatathyaṃ cāprasādhitam

16.14

guṇānuvādo hīnānāmuttamairupamākṛtaḥ /
uttamārthaviśeṣo yaḥ sa cāpyatiśayaḥ smṛtaḥ

16.15

bahūnāṃ bhāṣamāṇānāmekasyārthavinirṇayāt /
siddhopamānavacanaṃ heturityabhisaṃjñitaḥ

16.16

apadeśastu parokṣo yasmādutpadyate 'nukaraṇena /
lakṣaṇasamānakaraṇāt sārūpyaṃ tattu nirdeśyam

16.17

abhūtapūrvairyatrārthaistulyasyārthasya nirṇayaḥ /
sa mithyādhyavasāyastu procyate kāvyalakṣaṇe

16.18

bahūnāṃ tu pradhānānāṃ madhye yannāma kīrtyate /
ekārthasādhanakṛtaṃ sā siddhiriti kīrtyate

16.19

guṇairbahubhirekārthaiḥ padairyaḥ saṃpraśasyate /
padoccayaṃ tu tadvidyānnānārthagrathanātmakam

16.20

ātmabhāvamupanyasya parasādṛśyayuktibhiḥ /
tīvrārthabhāṣaṇaṃ yatsyādākrandaḥ sa tu kīrtitaḥ

16.21

hṛdayasthasya bhāvasya suspaṣṭārthapradarśanam /
anyāpadeśakathanairmanoratha iti smṛtaḥ

16.22

apṛṣṭairathavā pṛṣṭairnirṇayaḥ kriyate tu yaḥ /
ākhyānamiti tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

16.23

ādau yatkrodhajananamante harṣapravardhanam /
yattu priyaṃ punarvākyaṃ sā yāñcā parikīrtitā

16.24

kāryeṣu viparīteṣu yadi kiñcit pravartate /
nivāryate ca kāryajjñaiḥ pratiṣedhaḥ prakīrtitaḥ

16.25

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param /
pṛcchannivābhidhatte 'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā

16.26

vidvān pūrvopalabdhau yatsamatvamupapādayet /
nidarśanakṛtastajjñaiḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ

16.27

anekayuktimadvākyamanekārthaprasādhakam /
anekavākyasaṃyuktaṃ tannirbhāsanamucyate

16.28

aparijñātatattvārthaṃ yatra vākyaṃ samāpyate /
so 'nekatvādvicārāṇāṃ saṃśayaḥ parikīrtitaḥ

16.29

yatra śāstrārthasampannāṃ manorathasamudbhavām /
aprārthanīyāmanyāṃ vā vidustāmāśiṣaṃ budhāḥ

16.30

ādau yat krodhajananamante harṣapravardhanam /
tat priyaṃ vacanaṃ jñeyamāśīrvādasamanvitam

16.31

chalayuktyā tvanyeṣāmabhisandhānābhibhāvakaṃkapaṭam /
dvitriprayogayukto vijñeyaḥ kapaṭasaṅghātaḥ

16.32

durjanodāhṛtai rūkṣaiḥ sabhāmadhye 'titāḍitaḥ /
akrodhaḥ krodhajananairvākyairyaḥ sā kṣamā bhavet

16.33

dṛṣṭvaivāvayavaṃ kañcidbhāvo yatrānumīyate /
prāptiṃ tāmabhijānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

16.34

akāryaṃ sahasā kṛtvā'kṛtvā kāryamathāpi vā /
santāpo manaso yastu paścāttāpaḥ prakīrtitaḥ

16.35

praśrayeṇārthasaṃyuktaṃ yatparasyānuvartanam /
snehāddākṣiṇyayogādvā sānuvṛttistu saṃjñitā

16.36

prāptānāṃ yatra doṣāṇāṃ kriyate śamanaṃ punaḥ /
sā jñeyā hyupapattistu lakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

16.37

sādhyate yo 'rthasambandho mahadbhiḥ samavāyataḥ /
parasparānukūlyena sā yuktiḥ parikīrtitā

16.38

yatrāpasārayan doṣaṃ guṇamarthena yojayet /
guṇābhivādaṃ doṣān vā kāryaṃ tallakṣaṇaṃ viduḥ

16.39

apūrvakrodhajanitamaparādhaṃ pramṛjya yat /
sevārthaṃ madhuraṃ vākyamanunītiḥ prakīrtitā

16.40

doṣairyadanyanāmoktaiḥ prasiddhārthaiḥ prayojayet /
anyatrārthena sambaddhaṃ jñeyaṃ tat paridevanam

16.41

upamā rūpakaṃ caiva dīpakaṃ yamakaṃ tathā /
alaṅkārāstu vijñeyā catvāro nāṭakāśrayāḥ

16.42

yatkiñcit kāvyabandheṣu sādṛśyenopamīyate /
upamā nāma sā jñeyā guṇākṛtisamāśrayā

16.43

ekasyaikena sā kāryā hyanekenāthavā punaḥ /
anekasya tathaikena bahūnāṃ bahubhistathā

16.44

tulyaṃ te śaśinā vaktramityekenaikasaṃśrayā /
śaśāṅkavat prakāśante jyotīṃṣīti bhavettu yā

16.45

ekasyānekaviṣayā sopamā parikīrtitā /
śyenabarhiṇabhāsānāṃ tulyārthamiti yā bhavet

16.46

ekasya bahubhiḥ sāmyādupamā nāṭakāśrayā /
bahūnāṃ bahubhirjñeyā ghanā iva gajā iti

16.47

praśaṃsā caiva nindā ca kalpitā sadṛśī tathā /
yā kiñcitsadṛśī jñeyā sopamā pañcadhā budhaiḥ

16.48

praśaṃsā yathā:
dṛṣṭvā tu tāṃ viśālākṣīṃ tutoṣa manujādhipaḥ /
munibhiḥ sādhitāṃ kṛcchrāt siddhiṃ mūrtimatīmiva

16.49

nindā yathā:
sā taṃ sarvaguṇairhīnaṃ sasvaje karkaśacchavim /
vane kaṇṭakinaṃ vallī dāvadagdhamiva drumam

16.50

kalpitā yathā:
kṣaranto dānasalilaṃ lālāmantharagāminaḥ /
mataṅgajā virājante jaṅgamā iva parvatāḥ

16.51

sadṛśī yathā:
yattvayādya kṛtaṃ karma paricittānurodhinā /
sadṛśaṃ tattavaiva syādatimānuṣakarmaṇaḥ

16.52

kiñcitsadṛśī yathā:
sampūrṇacandravadanā nīlotpaladalekṣaṇā /
mattamātaṅgagamanā samprāpteyaṃ sakhī mama

16.53

upamāyā budhairete bhedā jñeyāḥ samāsataḥ /
śeṣā ye lakṣaṇairnoktāste grāhyāḥ kāvyalokataḥ

16.54

nānādhikaraṇārthānāṃ śabdānāṃ saṃpradīpakam /
ekavākyena saṃyuktaṃ taddīpakamucyate

16.55

prasṛtaṃ madhuraṃ cāpi guṇaiḥ sarvairalaṅkṛtam /
kāvye yannāṭake viprāstaddīpakamiti smṛtam

16.56

yathā:
sarāṃsi haṃsaiḥ kusumaiśca vṛkṣā mattairdvirephaiśca saroruhāṇi /
goṣṭhībhirudyānavanāni caiva tasminnaśūnyāni sadā kriyante

16.57

svavikalpena racitaṃ tulyāvayavalakṣaṇam /
kiñcitsādṛśyasampannaṃ yadrūpaṃ rūpakaṃ tu tat

16.58

nānādravyānurāgādyairyadaupamyaguṇāśrayam /
rūpanirvarṇanāyuktaṃ tadrūpakamiti smṛtam

16.59

yathā:
padmānanāstāḥ kumudaprahāsā vikāsinīlotpalacārunetrāḥ /
vāpīstriyo haṃsakulairnaḥ svanadbhirvirejuranyonyamivāhvayantyaḥ

16.60

śabdābhyāsastu yamakaṃ padādiṣu vikalpitam /
viśeṣadarśanañcāsya gadato me nibodhata

16.61

pādāntayamakaṃ caiva kāñcīyamakameva ca /
samudgayamakaṃ caiva vikrāntayamakaṃ tathā

16.62

yamakaṃ cakravālaṃ ca sandaṣṭayamakaṃ tathā /
padādiyamakañcaiva hyāmreḍitamathāpi ca

16.63

caturvyavasitañcaiva mālāyamakameva ca /
etādṛśavidhaṃ jñeyaṃ yamakaṃ nāṭakāśrayam

16.64

caturṇāṃ yatra pādānāmante syātsamamakṣaram /
tadvai pādāntayamakaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā

16.65

dinakṣayāt saṃhṛtaraśmimaṇḍalaṃ
divīva lagnaṃ tapanīyamaṇḍalam |
vibhāti tāmraṃ divi sūryamaṇḍalaṃ
yathā taruṇyāḥ stanabhāramaṇḍalam

16.66

lokānāṃ prabhaviṣṇurdaityendragadānipātanasahiṣṇuḥ /
jayati suradaityajiṣṇurbhagavānasuravaramathanakārī viṣṇuḥ

16.67

pādasyānte tathā cādau syātāṃ yatra same pade /
tatkāñcīyamakaṃ caiva vijñeyaṃ sūribhiryathā

16.68

yāmaṃ yāmaṃ candravatīnāṃ dravatīnāṃ
vyaktāvyaktā sārajanīnāṃ rajanīnām |
phulle phulle sambhramare vābhramare vā
rāmā rāmā vismayate ca smayate ca

16.69

ardhenaikena yadvṛttaṃ sarvameva samāpyate /
samudgayamakaṃ nāma tajjñeyaṃ paṇḍitairyathā

16.70

ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ
śobhate pravarakānanahastī |
ketakīkusumapāṇḍuradantaḥ
śobhate pravarakānanahastī

16.71

ekaikaṃ pādamutkramya dvau pādau sadṛśau yadi /
vikrāntayamakaṃ nāma tadvijñeyamidaṃ yathā

16.72

sa pūrvaṃ vāraṇo bhūtvā dviśṛṅga iva parvataḥ /
abhavaddantavaikalyādviśṛṅga iva parvataḥ

16.73

pūrvasyāntena pādasya parasyādiryadā samaḥ /
cakravaccakravālaṃ tu vijñeyaṃ nāmato yathā

16.74

tulyātpādadvayādantyādekenādiryadā samaḥ /
sarvatra cakravālantu tadvijñeyaṃ budhairyathā

16.75

śailā yathā śatrubhirāhatā hatā hatāśca bhūyastvanupuṅkhapuṅkhagaiḥ /
khagaiśca sarvairyudhi sañcitāścitāścitādhirūḍhā nihitāstalaistalaiḥ

16.76

ādau dvau yatra pādau tu bhavetāmakṣare samau /
sandaṣṭayamakaṃ nāma vijñeyaṃ tadbudhairyathā

16.77

paśya paśya ramaṇasya me guṇān yena yena vaśagāṃ karoti mām /
yena yena hi sameti darśanaṃ tena tena vaśagāṃ karoti mām

16.78

ādau pādasya tu yatra syāt samāveśaḥ samākṣaraḥ /
pādādiyamakaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā

16.79

viṣṇuḥ sṛjati bhūtāni viṣṇuḥ saṃharate prajāḥ /
viṣṇuḥ prasūte trailokyaṃ viṣṇurlokādhidaivatam

16.80

pādasyāntaṃ padaṃ yatra dvirdvirekamihocyate /
jñeyamāmreḍitaṃ nāma yamakaṃ tatra sūribhiḥ

16.81

vijṛmbhitaṃ niḥśvasitaṃ muhurmuhuḥ kathaṃ vidheyaṃ smaraṇaṃ pade pade /
yathā ca te dhyānamidaṃ punaḥ punardhuvaṃgatā te rajanī vinā vinā

16.82

sarve pādāḥ samā yatra bhavanti niyatākṣarāḥ /
caturvyavasitaṃ nāma tadvijñeyaṃ budhairyathā

16.83

vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ /
vāraṇānāmayameva kālo vāraṇānāmayameva kālaḥ

16.84

nānārūpaiḥ svarairyuktaṃ yatraikaṃ vyañjanaṃ bhavet /
tanmālāyamakaṃ nāma vijñeyaṃ paṇḍitairyathā

16.85

lalī balī halī mālī khelī mālī salī jalī /
khalo balo 'balo mālī musalī tvābhirakṣatu

16.86

asau hi rāmā rativigrahapriyā rahaḥpragalbhā ramaṇaṃ manogatam /
ratena rātriṃ ramayet pareṇa vā na cedudeṣyattaruṇaḥ paro ripuḥ

16.87

na puṣkarākṣaḥ kṣatajokṣitākṣaḥ kṣaratkṣatevyaḥ kṣatajaṃdurīkṣaḥ /
kṣatairgavākṣairiva saṃvṛtājñaḥ sākṣāt sahasrākṣa ivāvabhāti

16.88

ebhirarthakriyāpekṣaiḥ kāryaṃ kāvyaṃ tu lakṣaṇaiḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kāvye doṣān guṇāṃstathā

16.89

gūḍhārthamarthāntaramarthahīnaṃ bhinnārthamekārthamabhiplutārtham /
nyāyāvapetaṃ viṣamaṃ visandhi śabdacyutaṃ vai daśa kāvyadoṣāḥ

16.90

paryāyaśabdābhihataṃ gūḍhārthamabhisaṃjñitam /
avarṇyaṃ varṇyate yatra tadarthāntaramiṣyate

16.91

arthahīnaṃ tvasambaddhaṃ sāvaśeṣārthameva ca /
bhinnārthamabhivijñeyamasabhyaṃ grāmyameva ca

16.92

vivakṣito 'nya evārtho yatrānyārthena bhidyate /
bhinnārthaṃ tadapi prāhuḥ kāvyaṃ kāvyavicakṣaṇāḥ

16.93

aviśeṣābhidhānaṃ yat tadekārthamiti smṛtam /
abhiplutārthaṃ vijñeyaṃ yat padena samasyate

16.94

nyāyādapetaṃ vijñeyaṃ pramāṇaparivarjitam /
vṛttabhedo bhavedyatra viṣamaṃ nāma tadbhavet

16.95

anupaśiṣṭaśabdaṃ yat tadvisandhīti kīrtitam /
śabdacyutañca vijñeyamaśabdasvarayojanāt

16.96

ete doṣāstu vijñeyāḥ sūribhirnāṭakāśrayāḥ /
guṇā viparyayādeṣāṃ mādhuryaudāryalakṣaṇāḥ

16.97

śleṣaḥ prasādaḥ samatāsamādhirmādhuryamojaḥ padasaukumāryam /
arthasya ca vyaktirudāratā ca kāntiśca kāvyasya guṇā daśaite

16.98

īpsitenārthajātena sambaddhānāṃ parasparam /
śliṣṭatā yā padānāṃ hi śleṣa ityabhidhīyate

16.99

vicāragahanaṃ yatsyāt sphuṭañcaiva svabhāvataḥ /
svataḥ supratibaddhañca śliṣṭaṃ tat parikīrtyate

16.100

apyanukto budhairyatra śabdo 'rtho vā pratīyate /
sukhaśabdārthasaṃyogāt prasādaḥ parikīrtyate

16.101

nāticūrṇapadairyuktā na ca vyarthābhidāyibhiḥ /
durbodhanaiśca na kṛtā samatvāt samatā matā

16.102

anyonyasadṛśā yatra tathā hyanyonyabhūṣaṇāḥ /
alaṅkārā guṇāścaiva samāḥ syuḥ samatāṃ matāḥ

16.103

abhiyuktairviśeṣastu yo 'rthasyehopalakṣyate /
tena cārthena sampannaḥ samādhiḥ parikīrtyate

16.104

upamāsviha dṛṣṭānāmarthānāṃ yatnatastathā /
prāptānāṃ cātisaṃkṣepāt samādhirnirṇayo yataḥ

16.105

bahuśo yacchrutaṃ vākyamuktaṃ vāpi punaḥ punaḥ /
nodvejayati yasmāddhi tanmādhuryamiti smṛtam

16.106

samāsavadbhirvividhairvicitraiśca padairyutam /
sānusvārairudāraiśca tadojaḥ parikīrtyate

16.107

avagīto 'pi hīno 'pi syādudāttāvabhāsakaḥ /
yatra śabdārthasampattistadojaḥ parikīrtitam

16.108

sukhaprayojyairyacchabdairyuktaṃ suśliṣṭasandhibhiḥ /
sukumārārthasaṃyuktaṃ saukumāryaṃ taducyate

16.109

suprasiddhābhidhānā tu lokakarmavyavasthitā /
yā kriyā kriyate kāvye sārthavyaktiḥ pratīyate

16.110

yasyārthānupraveśena manasā parikalpyate /
anantaraṃ prayogastu sā'rthavyaktirudāhṛtā

16.111

divyabhāvaparītaṃ yacchṛṅgārādbhutayojitam /
anekabhāvasaṃyuktamudāratvaṃ prakīrtitam

16.112

anekārthaviśeṣairyat sūktaiḥ sauṣṭhavasaṃyutaiḥ /
upetamaticitrārthaiḥ udāttaṃ tacca kīrtyate

16.113

yanmanaśśrotraviṣayamāhlādayati hīnduvat /
līlādyarthopapannāṃ vā tāṃ kāntiṃ kavayo viduḥ

16.114

yo manaśśrotraviṣayaḥ prasādajanako bhavet /
śabdabandhaḥ prayogeṇa sa kānta iti bhaṇyate

16.115

evamete hyalaṅkārā guṇā doṣāśca kīrtitāḥ /
prayogameṣāṃ ca punarvakṣyāmi rasasaṃśrayam

16.116

laghvakṣaraprāyakṛtamupamārūpakāśrayam /
kāvyaṃ kāryaṃ tu nāṭyajñaiḥ vīraraudrādbhutāśrayam

16.117

gurvakṣaraprāyakṛtaṃ bībhatse karuṇe tathā /
kadācidraudravīrābhyāṃ yadāgharṣaṇajaṃ bhavet

16.118

rūpadīpakasaṃyuktamāryāvṛttasamāśrayam /
śṛṅgāre ca rase vīre kāvyaṃ syānnāṭakāśrayam

16.119

uttarottarasaṃyuktaṃ vīre kāvyaṃ tu yadbhavet /
jagatyatijagatyāṃ vā saṃkṛtyāṃ vāpi tadbhavet

16.120

tathaiva yuddhasampheṭā utkṛtyāṃ saṃprakīrtitau /
karuṇe śakvarī jñeyā tathaivātidhṛtirbhavet

16.121

yadvīre kīrtitaṃ cchandaḥ tadraudre 'pi prayojayet /
śeṣāṇāmarthayogena cchandaḥ kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

16.122

yacchandaḥ pūrvamuddiṣṭaṃ viṣamārdhasame samam /
udāramadhuraiḥ śabdaistatkāryaṃ tu rasānugam

16.123

śabdānudāramadhurān pramadābhidheyān nāṭyāśrayeṣu kṛtiṣu prayayeta kartum /
tairbhūṣitā bahu vibhānti hi kāvyabandhāḥ padmākarā vikasitā iva rājahaṃsaiḥ

16.124

trividhaṃ hyakṣaraṃ kāryaṃ kavibhirnāṭakāśrayam /
hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva rasabhāvavibhāvakam

16.125

ekamātraṃ bhaved hrasvaṃ dvimātraṃ dīrghamiṣyate /
plutaṃ caiva trimātraṃ syādakṣaraṃ svarayojanāt

16.126

smṛte cāsūyite caiva tathā ca paridevite /
paṭhatāṃ brāhmaṇānāñca plutamakṣaramiṣyate

16.127

akārastu smṛte kāryaṃ ūkāraścāpyasūyite /
paridevite tu hākāra Oṃkāro 'dhyayane tathā

16.128

hrasvadīrghaplutānīha yathābhāvaṃ yathārasam /
kāvyayogeṣu sarveṣu hyakṣarāṇi prayojayet

16.129

cekrīḍitaprabhṛtibhirvikṛtaistu śabdaiḥ yuktā na bhānti lalitā bharataprayogāḥ /
yajñakriyeva rurucarmadhuraiḥ kṛtāktaiḥ veśyā dvijairiva kamaṇḍaludaṇḍahastaiḥ

16.130

mṛdulalitapadārthaṃ gūḍhaśabdārthahīnaṃ budhajanasukhabhogyaṃ yuktimannṛttayogyam /
bahurasakṛtamārgaṃ sandhisandhānayuktaṃ bhavati jagati yogyaṃ nāṭakaṃ prekṣakāṇām

16.131

anubandhaḥ
bhūṣaṇākṣarasaṅghātau śobhodāharaṇe tathā /
hetusaṃśayadṛṣṭāntāḥ prāptābhiprāya eva ca

16.132

nidarśanaṃ niruktaṃ ca siddhiścātha viśeṣaṇam /
guṇātipātātiśayau tulyatarkaḥ padoccayaḥ

16.133

dṛṣṭaṃ caivopadiṣṭaṃ ca vicārastadviparyayaḥ /
bhraṃśaścānunayo mālā dākṣiṇyaṃ garhaṇaṃ tathā

16.134

arthāpattiḥ prasiddhiśca pṛcchā sārūpyameva ca /
manorathaśca leśaśca kṣobho 'tha guṇakīrtanam

16.135

jñeyānyanuktasiddhiśca priyaṃ vacanameva ca /
ṣaṭtriṃśallakṣaṇānyeva kāvyabandheṣu nirdiśet

16.136

alaṅkārairguṇaiścaiva bahubhiḥ samalaṃkṛtam /
bhūṣaṇairiva citrārthaistad bhūṣaṇamiti smṛtam

16.137

yatrālpairakṣaraiḥ śliṣṭairvicitramupavarṇyate /
tamapyakṣarasaṅghātaṃ vidyāllakṣaṇasaṃjñitam

16.138

siddhairarthaiḥ samaṃ kṛtvā hyasiddho 'rthaḥ prayujyate /
yatra śliṣṭā vicitrārthā sā śobhetyabhidhīyate

16.139

yatra tulyārthayuktena vākyenābhipradarśanāt /
sādhyante nipuṇairarthāstadudāharaṇaṃ smṛtam

16.140

yat prayojanasāmarthyāt vākyamiṣṭārthasādhakam /
samāsoktaṃ manogrāhi sa heturiti saṃjñitaḥ

16.141

aparijñātatattvārthaṃ vākyaṃ yatra samāpyate /
anekatvādvicārāṇāṃ sa saṃśaya iti smṛtaḥ

16.142

sarvalokamanogrāhi yastu pakṣārthasādhakaḥ /
hetornidarśanakṛtaḥ sa dṛṣṭānta iti smṛtaḥ

16.143

dṛṣṭvaivāvayavān kāṃścid bhāvo yatrānumīyate /
prāptiṃ tāmapi jānīyāllakṣaṇaṃ nāṭakāśrayam

16.144

abhūtapūrvo yo 'pyarthaḥ sādṛśyātparikalpitaḥ /
lokasya hṛdayagrāhī so 'bhiprāya iti smṛtaḥ

16.145

yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam /
parāpekṣādyudāsārthaṃ tannidarśanamucyate

16.146

niravadyasya vākyasya pūrvoktārthaprasiddhaye /
yaducyate tu vacanaṃ niruktaṃ tadudāhṛtam

16.147

bahūnāṃ ca pradhānānāṃ nāma yatrābhikīrtyate /
abhipretārthasiddhyarthaṃ sā siddhirabhidhīyate

16.148

siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayujyate /
viśeṣayuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tadviśeṣaṇam

16.149

guṇābhidhānairvividhairviparītārthayojitaiḥ /
guṇātipāto madhurairniṣṭhurārthairbhavedatha

16.150

bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyajanasambhavān /
viśeṣaḥ kīrtyate yastu jñeyaḥ so 'tiśayo budhaiḥ

16.151

rūpakairupasābhirvā tulyārthaiḥ suprayojitaiḥ /
apratyakṣārthasaṃsparśastulyatarkaḥ prakīrtitaḥ

16.152

bahūnāṃ ca prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ /
uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ

16.153

yathādeśaṃ yathākālaṃ yathārūpaṃ ca varṇyate /
yatpratyakṣaṃ parokṣaṃ vā dṛṣṭaṃ tadvarṇato 'pi vā

16.154

parigṛhya tu śāstrārthaṃ yadvākyamabhidhīyate /
vidvanmanoharaṃ svantamupadiṣṭaṃ taducyate

16.155

pūrvāśayasamānārthairapratyakṣārthasādhanaiḥ /
anekopādhisaṃyukto vicāraḥ parikīrtitaḥ

16.156

vicārasyānyathābhāvastathā dṛṣṭopadiṣṭayoḥ /
sandehātkalpyate yastu sa vijñeyo viparyayaḥ

16.157

vācyamarthaṃ parityajya dṛṣṭādibhiranekadhā /
anyasminneva patanādiha bhraṃśaḥ sa iṣyate

16.158

ubhayoḥ prītijanano viruddhābhiniviṣṭayoḥ /
arthasya sādhakaścaiva vijñeyo 'nunayo budhaiḥ

16.159

īpsitārthaprasiddhyarthaṃ kīrtyate yatra sūribhiḥ /
prayojanānyanekāni sā māletyabhisaṃjñitā

16.160

hṛṣṭaiḥ prasannavadanairyatparasyānuvartanam /
kriyate vākyaceṣṭābhistaddākṣiṇyamiti smṛtam

16.161

yatra saṃkīrtayan doṣaṃ guṇamarthena darśayet /
guṇātipātād doṣādvā garhaṇaṃ nāma tadbhavet

16.162

arthāntarasya kathane yatrānyo 'rthaḥ pratīyate /
vākyamādhuryasampannā sārthāpattirudāhṛtā

16.163

vākyaiḥ sātiśayairuktā vākyārthasya prasādhakaiḥ /
lokaprasiddhairbahubhiḥ prasiddhiriti kīrtitā

16.164

yatrākārodbhavairvākyairātmānamathavā param /
pṛcchyate cābhidhatte 'rthaṃ sā pṛcchetyabhisaṃjñitā

16.165

dṛṣṭaśrutānubhūtārthakathanādisamudbhavam /
sādṛśyaṃ kṣobhajananaṃ sārūpyamiti saṃjñitam

16.166

hṛdayasthasya vākyasya gūḍhārthasya vibhāvakam /
anyāpadeśaiḥ kathanaṃ manoratha iti smṛtaḥ

16.167

yadvākyaṃ vākyakuśalairupāyenābhidhīyate /
sadṛśārthābhiniṣpattyāḥ sa leśa iti kīrtitaḥ

16.168

paradoṣairvicitrārthairyatrātmā parikīrtyate /
adṛṣṭo 'pyanyo 'pi vā kaścit sa tu kṣobha iti smṛtaḥ

16.169

loke guṇātiriktānāṃ guṇānāṃ yatra nāmabhiḥ /
eko 'pi śabdyate tattu vijñeyaṃ guṇakīrtanam

16.170

prastāvenaiva śeṣo 'rthaḥ kṛtsno yatra pratīyate /
vacanena vinānuktasiddhiḥ sā parikīrtitā

16.171

yatprasannena manasā pūjyaṃ pūjayituṃ vacaḥ /
hṛṣṭaprakāśanārthaṃ tu sā priyoktirudāhṛtā

16.172

etāni kāvyasya ca lakṣaṇāni ṣaṭtriṃśaduddeśanidarśanāni /
prabandhaśobhākaraṇāni tajjñaiḥ samyak prayojyāni rasāyanāni

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc