Natya Shastra · Chapter 14
iti bharatīye nāṭyaśāstre karayuktidharmīvyañjako nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ
atha caturdaśo 'dhyāyaḥ
yo vāgabhinayaḥ prokto mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ /
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi svaravyañjanasambhavam
vāci yatnastu kartavyo nāṭyasyeyaṃ tanuḥ smṛtā /
aṅganepathyasattvāni vākyārthaṃ vyañjayanti hi
vāṅmayānīha śāstrāṇi vāṅniṣṭhāni tathaiva ca /
tasmādvācaḥ paraṃ nāsti vāg hi sarvasya kāraṇam
āgamanāmākhyātanipātopasargasamāsataddhitairyuktaḥ /
sandhivacanavibhaktyupagrahaniyukto vācikābhinayaḥ
dvividhaṃ hi smṛtaṃ pāṭhyaṃ saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ tathā /
tayorvibhāgaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ
vyañjanāni svarāścaiva sandhayo 'tha vibhaktayaḥ /
nāmākhyātopasargāśca nipātāstaddhitāstathā
etairaṅgaiḥ samāsaiśca nānādhātusamāśrayam /
vijñeyaṃ saṃskṛtaṃ pāṭhyaṃ prayogañca nibodhata
akārādyāḥ svarā jñeyā aukārāntāścaturdaśa /
hakārāntāni kādīni vyañjanāni vidurbudhāḥ
tatra svarāścaturdaśa - a ā i ī u ū ṛ ṝ ḷ ḹ e ai
o au iti svarā jñeyāḥ ||
kādīni vyañjanāni yathā - ka kha ga gha ṅa ca cha ja jha
ña ṭa ṭha ḍa ḍha ṇa ta tha da dha na pa pha ba bha ma ya ra la va
śa ṣa sa ha iti vyañjanavargaḥ |
varge varge samākhyātau dvau varṇau prāgavasthitau /
aghoṣā iti ye tvanye saghoṣāḥ saṃprakīrtitāḥ
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā /
jihvāmūlaśca dantāśca nāsikoṣṭhau ca tālu ca
a ku ha visarjanīyāḥ kaṇṭhyāḥ | i cu ya śāstālavyāḥ |
ṛ ṭu ra ṣā mūrdhanyāḥ | ḷ tu la sā dantyāḥ | u
pūpadhmānīyā oṣṭhyāḥ | -pa -pha iti paphābhyāṃ prāk
ardhavisargasadṛśaḥ upadhmānīyaḥ | -ka -kha iti kakhābhyāṃ
prāk ardhavisargasadṛśo jihvamūlīyaḥ | e ai kaṇṭhyatālavyau |
o au kaṇṭhyoṣṭhyau | vakāro dantyoṣṭhyaḥ | ṅa ña ṇa na mā
anunāsikāḥ | visarjanīyaḥ aurasyaḥ ityeke |
sarvavarṇānāṃ mukhaṃ sthānamityapare |
dvau dvau varṇau tu vargādyau śaṣasāśca trayo 'pare /
aghoṣā ghoṣavantastu tato 'nye parikīrtitāḥ
ete ghoṣāghoṣāḥ kaṇṭhyoṣṭhyā dantyajihvānunāsikyāḥ /
ūṣmāṇastālavyāḥ visarjanīyāśca boddhavyāḥ
gaghaṅa jajhaña ḍaḍhaṇa dadhana babhama tathaiva yaralavā matā ghoṣāḥ /
kakha cacha ṭaṭha tatha papha iti vargeṣvaghoṣāḥ syuḥ
kakhagaghaṅāḥ kaṇṭhasthāstālusthānāstu cachajajhañāḥ /
ṭaṭhaḍaḍhaṇā mūrdhanyāstathadadhanāścaiva dantasthāḥ
paphababhamāstvoṣṭhyāḥ syuḥ dantyā ḷlasā ahau ca kaṇṭhasthau /
tālavyā icuyaśā syurṛṭuraṣā mūrdhasthitā jñeyāḥ
ḷḹ dantyau oau kaṇṭhoṣṭhyau eaikārau ca kaṇṭhatālavyau /
kaṇṭhyo visarjanīyo jihvāmūlamudbhavaḥ kakhayoḥ
paphayoroṣṭhasthānaṃ bhavedukāraḥ svaro vivṛtaḥ /
spṛṣṭāḥ kādyā māntāḥ śaṣasahakārāstathā vivṛtāḥ
antasthāḥ saṃvṛtajāḥ ṅañaṇanamā nāsikodbhavā jñeyāḥ /
ūṣmāṇaśca śaṣasahāḥ yaralavavarṇāstathaiva cāntaḥsthāḥ
jihvāmūlīyaḥ -kaḥ -pa upadhmānīyasaṃjñayā jñeyaḥ /
kacaṭatapā svaritāḥ syuḥ khachaṭhathaphā syuḥ sadā kramyāḥ
kaṇṭhyorasyān vidyāt ghajhaḍhadhabhān pāṭhyasaṃprayoge tu /
vedyo visarjanīyo jihvāsthāne sthito varṇaḥ
ete vyañjanavarṇāḥ samāsataḥ saṃjñayā mayā kathitāḥ /
śabdaviṣayaprayoge svarā.ṇstu bhūyaḥ pravakṣyāmi
yasmin sthāne sa samo vijñeyo yaḥ savarṇasaṃjño 'sau |
ya ime svarāścaturdaśa nirdiṣṭāstatra vai daśa samānāḥ /
pūrvo hrasvaḥ teṣāṃ paraśca dīrgho 'vagantavyaḥ
itthaṃ vyañjanayogaiḥ svaraiśca sākhyātanāmapadavihitaiḥ /
kāvyanibandhāśca syurdhātunipātopasargāstu
ebhirvyañjanavargairnāmākhyātopasarganipātaiḥ /
taddhitasandhivibhaktibhiradhiṣṭhitaḥ śabda ityuktaḥ
pūrvācāryairuktaṃ śabdānāṃ lakṣaṇaṃ samāsayogena /
vistaraśaḥ punareva prakaraṇavaśāt saṃpravakṣyāmi
arthapradhānaṃ nāma syādākhyātaṃ tu kriyākṛtam /
dyotayantyupasargāstu viśeṣaṃ bhāvasaṃśrayam
tatprāhuḥ saptavidhaṃ ṣaṭkārakasaṃyutaṃ prathitasādhyam /
nirdeśasaṃpradānāpadānaprabhṛtisaṃjñābhiḥ
nāmākhyātārthaviṣayaṃ viśeṣaṃ dyotayanti te /
pṛthaktatropasargebhyo nipātā niyame 'cyute
saṃpratyatītakālakriyādisaṃyojitaṃ prathitasādhyam /
vacanaṃ nāgatayuktaṃ susadṛśasaṃyojanavibhaktam
pañcaśatadhātuyuktaṃ pañcaguṇaṃ pañcavidhamidaṃ vāpi |
svādyadhikāraguṇairarthaviśeṣairvibhūṣitanyāsam /
prātipadikārthaliṅgairyuktaṃ pañcavidhamidaṃ jñeyam
ākhyātaṃ pāṭhyakṛtaṃ jñeyaṃ nānārthāśrayaviśeṣam /
vacanaṃ nāmasametaṃ puruṣavibhaktaṃ tadākhyātam
prātipadikārthayuktāndhātvarthānupasṛjanti ye svārthaiḥ /
upasargā hyupadiṣṭāstasmāt saṃskāraśāstre 'smin
prātipadikārthayogāddhātucchandoniruktayuktyā ca /
yasmānnipatanti pade tasmātproktā nipātāstu
pratyayavibhāgajanitāḥ prakarṣasaṃyogasatvavacanaiśca /
yasmātpūrayate 'rthān pratyaya uktastatastasmāt
loke prakṛtipratyayavibhāgasaṃyogasatvavacanaiśca /
tāṃstān pūrayate 'rthāṃsteṣu yastaddhitastasmāt
ekasya bahūnāṃ vā dhātorliṅgasya vā padānāṃ vā /
vibhajantyarthaṃ yasmāt vibhaktayastena tāḥ proktāḥ
viśiṣṭāstu svarā yatra vyañjanaṃ vāpi yogataḥ /
sandhīyate pade yasmāttasmāt sandhiḥ prakīrtitaḥ
varṇapadakramasiddhaḥ padaikayogācca varṇayogācca /
sandhīyate ca yasmāttasmāt sandhiḥ samuddiṣṭaḥ
luptavibhaktirnāmnāmekārthaṃ saṃharatsamāso 'pi /
tatpuruṣādikasaṃjñairnirdiṣṭaḥ ṣaḍvidho viprāḥ
ebhiḥ śabdavidhānairvistāravyañjanārthasaṃyuktaiḥ /
padabandhāḥ kartavyā nibaddhabandhāstu cūrṇā vā
vibhaktyantaṃ padaṃ jñeyaṃ nibaddhaṃ cūrṇameva ca /
tatra cūrṇapadasyeha sannibodhata lakṣaṇam
anibaddhapadaṃ chandovidhānāniyatākṣaram /
arthāpekṣyakṣarasyūtaṃ jñeyaṃ cūrṇapadaṃ budhaiḥ
nibaddhākṣarasaṃyuktaṃ yaticchedasamanvitam /
nibaddhaṃ tu padaṃ jñeyaṃ pramāṇaniyatātmakam
evaṃ nānārthasaṃyuktaiḥ pādairvarṇavibhūṣitaiḥ /
caturbhistu bhavedyuktaṃ chando vṛttābhidhānavat
ṣaḍviṃśatiḥ smṛtānyebhiḥ pādaiśchandasi saṃkhyayā /
samañcārdhasamañcaiva tathā viṣamameva ca
chandoyuktaṃ samāsena trividhaṃ vṛttamiṣyate /
nānāvṛttiviniṣpannā śabdasyaiṣā tanūssmṛtā
chandohīno na śabdo 'sti na cchandaśśabdavarjitam /
tasmāttūbhyasaṃyogo nāṭyasyodyotakaḥ smṛtaḥ
ekākṣaraṃ bhaveduktamatyuktaṃ dvyakṣaraṃ bhavet /
madhyaṃ tryakṣaramityāhuḥ pratiṣṭhā caturakṣarā
supratiṣṭhā bhavet pañca gāyatrī ṣaḍ bhavediha /
saptākṣarā bhaveduṣṇigaṣṭākṣarānuṣṭubucyate
navākṣarā tu bṛhatī paṅktiścaiva daśākṣarā /
ekādaśākṣarā triṣṭub jagatī dvādaśākṣarā
trayodaśā'tijagatī śakvarī tu caturdaśā /
atiśakvarī pañcadaśā ṣoḍaśāṣṭiḥ prakīrtitā
atyaṣṭiḥ syātsaptadaśā dhṛtiraṣṭādaśākṣarā /
ekonaviṃśatirdhṛtiḥ kṛtirviṃśatireva ca
prakṛtiścaikaviṃśatyā dvāviṃśatyākṛtistathā /
vikṛtiḥ syāt trayoviṃśā caturviṃśā ca saṃkṛtiḥ
pañcaviṃśatyatikṛtiḥ ṣaḍviṃśatyutkṛtirbhavet /
ato 'dhikākṣaraṃ chando mālāvṛttaṃ tadiṣyate
chandasāṃ tu tathā hyete bhedāḥ prastārayogataḥ /
asaṃkhyeyapramāṇāni vṛttānyāhurato budhāḥ
gāyatrīprabhṛtittveṣāṃ pramāṇaṃ saṃvidhīyate /
prayogajāni sarvāṇi prāyaśo na bhavanti hi
vṛttāni ca catuṣṣaṣṭirgāyatryāṃ kīrtitāni tu /
śataṃ viṃśatiraṣṭau ca vṛttānyuṣṇihyathocyate
ṣaṭpañcāśacchate dve ca vṛttānāmapyanuṣṭubhi /
śatāni pañca vṛtānāṃ bṛhatyāṃ dvādaśaiva ca
paṅktyāṃ sahasraṃ vṛttānāṃ caturviṃśatireva ca /
traiṣṭubhe dve sahasre ca catvāriṃśattathāṣṭa ca
sahasrāṇyapi catvāri navatiśca ṣaḍuttarā /
jagatyāṃ samavarṇānāṃ vṛttānāmiha sarvaśaḥ
aṣṭau sahasrāṇi śataṃ dvyadhikā navatiḥ punaḥ /
jagatyāmatipūrvāyāṃ vṛttānāṃ parimāṇataḥ
śatāni trīṇyaśītiśca sahasrāṇyapi ṣoḍaśa /
vṛttāni caiva catvāri śakvaryāḥ parisaṃkhyayā
dvātriṃśacca sahasrāṇi sapta caiva śatāni ca /
aṣṭau ṣaṣṭiśca vṛttāni hyāśrayantyatiśakvarīm
pañcaṣaṣṭisahasrāṇi sahasrārdhañca saṃkhyayā /
ṣaṭtriṃśaccaiva vṛttāni hyaṣṭyāṃ nigaditāni ca
ekatriṃśatsahasrāṇi vṛttānāñca dvisaptatiḥ /
tathā śatasahasrañca chandāṃsyatyaṣṭisaṃjñite
dhṛtyāmapi hi piṇḍena vṛttānyākalpitāni tu /
tajjñaiḥ śatasahasre dve śatamekaṃ tathaiva ca
dviṣaṣṭiśca sahasrāṇi catvāriṃśacca yogataḥ /
catvāri caiva vṛttāni samasaṃkhyāśrayāṇi tu
atidhṛtyāṃ sahasrāṇi caturviṃśatireva ca /
tathā śatasahasrāṇi pañca vṛttaśatadvayam
aṣṭāśītiśca vṛttāni vṛttajñaiḥ kathitāni ca /
kṛtau śatasahasrāṇi daśa proktāni saṃkhyayā
catvāriṃśattathā cāṣṭau sahasrāṇi śatāni ca /
pañcaṣaṭsaptatiścaiva vṛttānāṃ parimāṇataḥ
tathā śatasahasrāṇāṃ prakṛtau viṃśatirbhavet /
sapta vai gaditāstvatra navatiścaiva saṃkhyayā
sahasrāṇi śataṃ caikaṃ dvipañcāśattathaiva ca /
vṛttāni parimāṇena vṛttajñairgaditāni tu
catvāriṃśattathaikañca lakṣāṇāmatha saṃkhyayā /
tathā ceha sahasrāṇi navatiścaturuttarā
śatatrayaṃ samākhyātaṃ hyākṛtyāṃ caturuttaram /
jñeyā śatasahasrāṇāmaśītistryadhikā budhaiḥ
aṣṭāśīti sahasrāṇi vṛttānāṃ ṣaṭ śatāni ca /
aṣṭau caiva tu vṛttāni vikṛtyāṃ gaditāni tu
tathā śatasahasrāṇi saptaṣaṣṭiśca saptatiḥ /
sapta caiva sahasrāṇi ṣoḍaśe dve śate tathā
koṭiścaiveha vṛttāni saṃkṛtau kathitāni vai /
koṭitrayañcābhikṛtyāṃ pañcatriṃśadbhiranvitam
pañcāśadbhiḥ sahasraiśca caturbhiradhikaistathā /
catuṣṭayaṃ śatānām ca dvātriṃśadbhiḥ samanvitam
ṣaṭ koṭayastathotkṛtyāṃ lakṣāṇāmekasaptatiḥ /
catuṣṣaṣṭiśatānyaṣṭau sahasrāṇyaṣṭa caiva hi
uktādutkṛtiparyantavṛttasaṃkhyāṃ vicakṣaṇaḥ /
etena ca vikalpena vṛtteṣveteṣu nirdiśet
sarveṣāṃ chandasāmevaṃ vṛttāni kathitāni vai /
tisraḥ koṭayo daśa tathā sahasrāṇāṃ śatāni tu
catvāriṃśattathā dve ca sahasrāṇi daśaiva tu /
saptabhiḥ sahitānyeva sapta caiva śatāni ca
ṣaḍviṃśatirihānyāni vyākhyātāni samāsataḥ /
samāni gaṇanāyuktimāśritya kathitāni vai
sarveṣāṃ chandasāmevaṃ trikairvṛttaṃ prayojayet /
jñeyāścāṣṭau trikāstatra saṃjñābhiḥ sthānamaccharam
trīṇyakṣarāṇi vijñeyastriko 'ṃśaḥ parikalpitaḥ /
gurulaghvakṣarakṛtaḥ sarvavṛtteṣu nityaśaḥ
gurupūrvo bhakāraḥ syānmakāre tu gurutrayam /
jakāro gurumadhyasthaḥ sakāro 'ntyagurustathā
laghumadhyasthito rephastakāro 'ntyalaghuḥ paraḥ /
laghupūrvo yakārastu nakāre tu laghutrayam
ete hyaṣṭau trikāḥ prājñairvijñeyā brahmasambhavāḥ /
lāghavārthaṃ punaramī chandojñānamavekṣya ca
ebhirvinirgatāścānyā jātayo 'tha samādayaḥ /
asvarāḥ sasvarāścaiva procyante vṛttalakṣaṇaiḥ
gurvekaṃ giti vijñeyaṃ tathā laghu liti smṛtam /
niyataḥ padavicchedo yatirityabhidhīyate
guru dīrghaṃ plutañcaiva saṃyogaparameva ca /
sānusvāravisargaṃ ca tathāntyañca laghu kvacit
gāyatryāṃ dvau trikau jñeyau uṣṇik caikādhikākṣarā /
anuṣṭup dvyadhikā caiva bṛhatyāṃ ca trikāstrayaḥ
ekākṣarādhikā paṅktistriṣṭup ca dvyadhikākṣarā /
catustrikā tu jagatī saikātijagatī punaḥ
śakvarī dvyadhikā pañcatrikā jñeyātiśakvarī /
ekādhikākṣarāṣṭiśca dvyadhikātyaṣṭirucyate
ṣaṭtrikāstu dhṛtiḥ proktā saikā cātidhṛtistathā /
kṛtiśca dvyadhikā proktā prakṛtyāṃ sapta vai trikāḥ
ākṛtistvadhikaikena dvyadhikā vikṛtistathā /
aṣṭatrikāḥ saṃkṛtau syāt saikā cābhikṛtiḥ punaḥ
utkṛtirdvyadhikā caiva vijñeyā gaṇamānataḥ |
gurvekaṃ ga iti proktaṃ guruṇī gāviti smṛtau /
laghvekaṃ la iti jñeyaṃ laghunī lāviti smṛtau
saṃpadvirāmapādāśca daivatasthānamakṣaram /
varṇaḥ svaro vidhirvṛttamiti chandogato vidhiḥ
naivātiriktaṃ hīnaṃ vā yatra saṃpadyate kramaḥ /
vidhāne cchandasāmeṣa saṃpadityabhisaṃjñitaḥ
yatrārthasya samāptiḥ syāt sa virāma iti smṛtaḥ /
pādaśca padyaterdhātoścaturbhāga iti smṛtaḥ
agnyādidaivataṃ proktaṃ sthānaṃ dvividhamucyate /
śarīrāśrayasaṃbhūtaṃ digāśrayamathāpi ca
śārīraṃ mantrasaṃbhūtaṃ chando gāyatrasaṃjñitam /
kruṣṭe madhyaṃ dinaṃ proktaṃ traiṣṭubhaṃ parikīrtyate
tṛtīyasavanañcāpi śīrṣaṇyaṃ jāgataṃ hi yat /
hrasvaṃ dīrghaṃ plutañcaiva trividhañcākṣaraṃ smṛtam
śvetādayastathā varṇā vijñeyāśchandasāmiha /
tāraścaiva hi mandraśca madhyamastrividhaḥ svaraḥ
dhruvāvidhāne caivāsya saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam /
vidhirgaṇakṛtaścaiva tathaivārthakṛto bhavet
chandato yasya pāde syāddhīnaṃ vā'dhikameva vā /
akṣaraṃ nicṛditi proktaṃ bhūrik ceti dvijottamāḥ
akṣarābhyāṃ sadā dvābhyāmadhikaṃ hīnameva vā /
tacchando nāmato jñeyaṃ svarāḍiti virāḍapi
sarveṣāmeva vṛttānāṃ tajjñairjñeyā gaṇāstrayaḥ /
divyo divyetaraścaiva divyamānuṣa eva ca
gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca /
triṣṭup ca jagatī caiva divyo 'yaṃ prathamo gaṇaḥ
tathātijagatī caiva śakvarī cātiśakvarī /
aṣṭiratyaṣṭirapi ca dhṛtiścātidhṛtirgaṇaḥ
kṛtiśca prakṛtiścaiva hyākṛtirvikṛtistathā /
saṃkṛtyabhikṛtī caiva utkṛtirdivyamānuṣā
eteṣāṃ chandasāṃ bhūyaḥ prastāravidhisaṃśrayam /
lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyāmi naṣṭamuddiṣṭameva ca
prastāro 'kṣaranirdiṣṭo mātroktaśca tathaiva hi /
dvikau glāviti varṇoktau miśrau cetyapi mātrikau
guroradhastādādyasya prastāre laghu vinyaset /
agratastu samādeyā guravaḥ pṛṣṭhatastathā
prathamaṃ gurubhirvarṇairlaghubhistvavasānajam /
vṛttantu sarvachandassu prastāravidhireva tu
gurvadhastāllaghuṃ nyasya tathā dvidvi yathoditam /
nyasyet prastāramārgo 'yamakṣaroktastu nityaśaḥ
mātrāsaṃkhyāvinirdiṣṭo gaṇo mātrāvikalpitaḥ /
miśrau glāviti vijñeyau pṛthak lakṣyavibhāgataḥ
mātrāgaṇo guruścaiva laghunī caiva lakṣite /
āryāṇāṃ tu caturmātrāprastāraḥ parikalpitaḥ
gītakaprabhṛtīnāntu pañcamātro gaṇaḥ smṛtaḥ /
vaitālīyaṃ puraskṛtya ṣaṇmātrādyāstathaiva ca
tryakṣarāstu trikā jñeyā laghugurvakṣarānvitāḥ /
mātrāgaṇavibhāgastu gurulaghvakṣarāśrayaḥ
antyād dviguṇitādrūpād dvidvirekaṃ gurorbhavet /
dviguṇāñca laghoḥ kṛtvā saṃkhyāṃ piṇḍena yojayet
ādyaṃ sarvaguru jñeyaṃ vṛttantu samasaṃjñitam /
kośaṃ tu sarvalaghvantyaṃ miśrarūpāṇi sarvataḥ
vṛttānāṃ tu samānānāṃ saṃkhyāṃ saṃyojya tāvatīm /
rāśyūnāmardhaviṣamāṃ samāsādabhinirdiśet
ekādikāṃ tathā saṃkhyāṃ chandaso viniveśya tu /
yāvat pūrṇantu pūrveṇa pūrayeduttaraṃ gaṇam
samānāṃ viṣamāṇāṃ ca saṃguṇayya tathā sphuṭam /
rāśyūnāmabhijānīyādviṣamāṇāṃ samāsataḥ
evaṃ kṛtvā tu sarveṣāṃ pareṣāṃ pūrvapūraṇam /
kramānnaidhanamekaikaṃ pratilomaṃ visarjayet
sarveṣāṃ chandasāmevaṃ laghvakṣaraviniścayam /
jānīta samavṛttānāṃ saṃkhyāṃ saṃkṣepatastathā
vṛttasya parimāṇantu chitvārdhena yathākramam /
nyasellaghu yathā saikamakṣaraṃ guru cāpyatha
evaṃ vinyasya vṛttānāṃ naṣṭoddiṣṭavibhāgataḥ /
gurulaghvakṣarāṇīha sarvachandassu darśayet
iti chandāṃsi yānīha mayoktāni dvijottamāḥ /
vṛttānyeteṣu nāṭye 'smin prayojyāni nibodhata
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0