નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 14

ઇતિ ભરતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે કરયુક્તિધર્મીવ્યઞ્જકો નામ ત્રયોદશો ઽધ્યાયઃ
અથ ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
યો વાગભિનયઃ પ્રોક્તો મયા પૂર્વં દ્વિજોત્તમાઃ ।
લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ સ્વરવ્યઞ્જનસમ્ભવમ્

વાચિ યત્નસ્તુ કર્તવ્યો નાટ્યસ્યેયં તનુઃ સ્મૃતા ।
અઙ્ગનેપથ્યસત્ત્વાનિ વાક્યાર્થં વ્યઞ્જયન્તિ હિ

વાઙ્મયાનીહ શાસ્ત્રાણિ વાઙ્નિષ્ઠાનિ તથૈવ ચ ।
તસ્માદ્વાચઃ પરં નાસ્તિ વાગ્ હિ સર્વસ્ય કારણમ્

આગમનામાખ્યાતનિપાતોપસર્ગસમાસતદ્ધિતૈર્યુક્તઃ ।
સન્ધિવચનવિભક્ત્યુપગ્રહનિયુક્તો વાચિકાભિનયઃ

દ્વિવિધં હિ સ્મૃતં પાઠ્યં સંસ્કૃતં પ્રાકૃતં તથા ।
તયોર્વિભાગં વક્ષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ

વ્યઞ્જનાનિ સ્વરાશ્ચૈવ સન્ધયો ઽથ વિભક્તયઃ ।
નામાખ્યાતોપસર્ગાશ્ચ નિપાતાસ્તદ્ધિતાસ્તથા

એતૈરઙ્ગૈઃ સમાસૈશ્ચ નાનાધાતુસમાશ્રયમ્ ।
વિજ્ઞેયં સંસ્કૃતં પાઠ્યં પ્રયોગઞ્ચ નિબોધત

અકારાદ્યાઃ સ્વરા જ્ઞેયા ઔકારાન્તાશ્ચતુર્દશ ।
હકારાન્તાનિ કાદીનિ વ્યઞ્જનાનિ વિદુર્બુધાઃ

તત્ર સ્વરાશ્ચતુર્દશ - અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ ઋ ૠ ઌ ૡ એ ઐ
ઓ ઔ ઇતિ સ્વરા જ્ઞેયાઃ ॥
કાદીનિ વ્યઞ્જનાનિ યથા - ક ખ ગ ઘ ઙ ચ છ જ ઝ
ઞ ટ ઠ ડ ઢ ણ ત થ દ ધ ન પ ફ બ ભ મ ય ર લ વ
શ ષ સ હ ઇતિ વ્યઞ્જનવર્ગઃ ।
વર્ગે વર્ગે સમાખ્યાતૌ દ્વૌ વર્ણૌ પ્રાગવસ્થિતૌ ।
અઘોષા ઇતિ યે ત્વન્યે સઘોષાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ

અષ્ટૌ સ્થાનાનિ વર્ણાનામુરઃ કણ્ઠઃ શિરસ્તથા ।
જિહ્વામૂલશ્ચ દન્તાશ્ચ નાસિકોષ્ઠૌ ચ તાલુ ચ

અ કુ હ વિસર્જનીયાઃ કણ્ઠ્યાઃ । ઇ ચુ ય શાસ્તાલવ્યાઃ ।
ઋ ટુ ર ષા મૂર્ધન્યાઃ । ઌ તુ લ સા દન્ત્યાઃ । ઉ
પૂપધ્માનીયા ઓષ્ઠ્યાઃ । -પ -ફ ઇતિ પફાભ્યાં પ્રાક્
અર્ધવિસર્ગસદૃશઃ ઉપધ્માનીયઃ । -ક -ખ ઇતિ કખાભ્યાં
પ્રાક્ અર્ધવિસર્ગસદૃશો જિહ્વમૂલીયઃ । એ ઐ કણ્ઠ્યતાલવ્યૌ ।
ઓ ઔ કણ્ઠ્યોષ્ઠ્યૌ । વકારો દન્ત્યોષ્ઠ્યઃ । ઙ ઞ ણ ન મા
અનુનાસિકાઃ । વિસર્જનીયઃ ઔરસ્યઃ ઇત્યેકે ।
સર્વવર્ણાનાં મુખં સ્થાનમિત્યપરે ।
દ્વૌ દ્વૌ વર્ણૌ તુ વર્ગાદ્યૌ શષસાશ્ચ ત્રયો ઽપરે ।
અઘોષા ઘોષવન્તસ્તુ તતો ઽન્યે પરિકીર્તિતાઃ

એતે ઘોષાઘોષાઃ કણ્ઠ્યોષ્ઠ્યા દન્ત્યજિહ્વાનુનાસિક્યાઃ ।
ઊષ્માણસ્તાલવ્યાઃ વિસર્જનીયાશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ

ગઘઙ જઝઞ ડઢણ દધન બભમ તથૈવ યરલવા મતા ઘોષાઃ ।
કખ ચછ ટઠ તથ પફ ઇતિ વર્ગેષ્વઘોષાઃ સ્યુઃ

કખગઘઙાઃ કણ્ઠસ્થાસ્તાલુસ્થાનાસ્તુ ચછજઝઞાઃ ।
ટઠડઢણા મૂર્ધન્યાસ્તથદધનાશ્ચૈવ દન્તસ્થાઃ

પફબભમાસ્ત્વોષ્ઠ્યાઃ સ્યુઃ દન્ત્યા ઌલસા અહૌ ચ કણ્ઠસ્થૌ ।
તાલવ્યા ઇચુયશા સ્યુરૃટુરષા મૂર્ધસ્થિતા જ્ઞેયાઃ

ઌૡ દન્ત્યૌ ઓઔ કણ્ઠોષ્ઠ્યૌ એઐકારૌ ચ કણ્ઠતાલવ્યૌ ।
કણ્ઠ્યો વિસર્જનીયો જિહ્વામૂલમુદ્ભવઃ કખયોઃ

પફયોરોષ્ઠસ્થાનં ભવેદુકારઃ સ્વરો વિવૃતઃ ।
સ્પૃષ્ટાઃ કાદ્યા માન્તાઃ શષસહકારાસ્તથા વિવૃતાઃ

અન્તસ્થાઃ સંવૃતજાઃ ઙઞણનમા નાસિકોદ્ભવા જ્ઞેયાઃ ।
ઊષ્માણશ્ચ શષસહાઃ યરલવવર્ણાસ્તથૈવ ચાન્તઃસ્થાઃ

જિહ્વામૂલીયઃ -કઃ -પ ઉપધ્માનીયસંજ્ઞયા જ્ઞેયઃ ।
કચટતપા સ્વરિતાઃ સ્યુઃ ખછઠથફા સ્યુઃ સદા ક્રમ્યાઃ

કણ્ઠ્યોરસ્યાન્ વિદ્યાત્ ઘઝઢધભાન્ પાઠ્યસંપ્રયોગે તુ ।
વેદ્યો વિસર્જનીયો જિહ્વાસ્થાને સ્થિતો વર્ણઃ

એતે વ્યઞ્જનવર્ણાઃ સમાસતઃ સંજ્ઞયા મયા કથિતાઃ ।
શબ્દવિષયપ્રયોગે સ્વરા.ણ્સ્તુ ભૂયઃ પ્રવક્ષ્યામિ

યસ્મિન્ સ્થાને સ સમો વિજ્ઞેયો યઃ સવર્ણસંજ્ઞો ઽસૌ ।
ય ઇમે સ્વરાશ્ચતુર્દશ નિર્દિષ્ટાસ્તત્ર વૈ દશ સમાનાઃ ।
પૂર્વો હ્રસ્વઃ તેષાં પરશ્ચ દીર્ઘો ઽવગન્તવ્યઃ

ઇત્થં વ્યઞ્જનયોગૈઃ સ્વરૈશ્ચ સાખ્યાતનામપદવિહિતૈઃ ।
કાવ્યનિબન્ધાશ્ચ સ્યુર્ધાતુનિપાતોપસર્ગાસ્તુ

એભિર્વ્યઞ્જનવર્ગૈર્નામાખ્યાતોપસર્ગનિપાતૈઃ ।
તદ્ધિતસન્ધિવિભક્તિભિરધિષ્ઠિતઃ શબ્દ ઇત્યુક્તઃ

પૂર્વાચાર્યૈરુક્તં શબ્દાનાં લક્ષણં સમાસયોગેન ।
વિસ્તરશઃ પુનરેવ પ્રકરણવશાત્ સંપ્રવક્ષ્યામિ

અર્થપ્રધાનં નામ સ્યાદાખ્યાતં તુ ક્રિયાકૃતમ્ ।
દ્યોતયન્ત્યુપસર્ગાસ્તુ વિશેષં ભાવસંશ્રયમ્

તત્પ્રાહુઃ સપ્તવિધં ષટ્કારકસંયુતં પ્રથિતસાધ્યમ્ ।
નિર્દેશસંપ્રદાનાપદાનપ્રભૃતિસંજ્ઞાભિઃ

નામાખ્યાતાર્થવિષયં વિશેષં દ્યોતયન્તિ તે ।
પૃથક્તત્રોપસર્ગેભ્યો નિપાતા નિયમે ઽચ્યુતે

સંપ્રત્યતીતકાલક્રિયાદિસંયોજિતં પ્રથિતસાધ્યમ્ ।
વચનં નાગતયુક્તં સુસદૃશસંયોજનવિભક્તમ્

પઞ્ચશતધાતુયુક્તં પઞ્ચગુણં પઞ્ચવિધમિદં વાપિ ।
સ્વાદ્યધિકારગુણૈરર્થવિશેષૈર્વિભૂષિતન્યાસમ્ ।
પ્રાતિપદિકાર્થલિઙ્ગૈર્યુક્તં પઞ્ચવિધમિદં જ્ઞેયમ્

આખ્યાતં પાઠ્યકૃતં જ્ઞેયં નાનાર્થાશ્રયવિશેષમ્ ।
વચનં નામસમેતં પુરુષવિભક્તં તદાખ્યાતમ્

પ્રાતિપદિકાર્થયુક્તાન્ધાત્વર્થાનુપસૃજન્તિ યે સ્વાર્થૈઃ ।
ઉપસર્ગા હ્યુપદિષ્ટાસ્તસ્માત્ સંસ્કારશાસ્ત્રે ઽસ્મિન્

પ્રાતિપદિકાર્થયોગાદ્ધાતુચ્છન્દોનિરુક્તયુક્ત્યા ચ ।
યસ્માન્નિપતન્તિ પદે તસ્માત્પ્રોક્તા નિપાતાસ્તુ

પ્રત્યયવિભાગજનિતાઃ પ્રકર્ષસંયોગસત્વવચનૈશ્ચ ।
યસ્માત્પૂરયતે ઽર્થાન્ પ્રત્યય ઉક્તસ્તતસ્તસ્માત્

લોકે પ્રકૃતિપ્રત્યયવિભાગસંયોગસત્વવચનૈશ્ચ ।
તાંસ્તાન્ પૂરયતે ઽર્થાંસ્તેષુ યસ્તદ્ધિતસ્તસ્માત્

એકસ્ય બહૂનાં વા ધાતોર્લિઙ્ગસ્ય વા પદાનાં વા ।
વિભજન્ત્યર્થં યસ્માત્ વિભક્તયસ્તેન તાઃ પ્રોક્તાઃ

વિશિષ્ટાસ્તુ સ્વરા યત્ર વ્યઞ્જનં વાપિ યોગતઃ ।
સન્ધીયતે પદે યસ્માત્તસ્માત્ સન્ધિઃ પ્રકીર્તિતઃ

વર્ણપદક્રમસિદ્ધઃ પદૈકયોગાચ્ચ વર્ણયોગાચ્ચ ।
સન્ધીયતે ચ યસ્માત્તસ્માત્ સન્ધિઃ સમુદ્દિષ્ટઃ

લુપ્તવિભક્તિર્નામ્નામેકાર્થં સંહરત્સમાસો ઽપિ ।
તત્પુરુષાદિકસંજ્ઞૈર્નિર્દિષ્ટઃ ષડ્વિધો વિપ્રાઃ

એભિઃ શબ્દવિધાનૈર્વિસ્તારવ્યઞ્જનાર્થસંયુક્તૈઃ ।
પદબન્ધાઃ કર્તવ્યા નિબદ્ધબન્ધાસ્તુ ચૂર્ણા વા

વિભક્ત્યન્તં પદં જ્ઞેયં નિબદ્ધં ચૂર્ણમેવ ચ ।
તત્ર ચૂર્ણપદસ્યેહ સન્નિબોધત લક્ષણમ્

અનિબદ્ધપદં છન્દોવિધાનાનિયતાક્ષરમ્ ।
અર્થાપેક્ષ્યક્ષરસ્યૂતં જ્ઞેયં ચૂર્ણપદં બુધૈઃ

નિબદ્ધાક્ષરસંયુક્તં યતિચ્છેદસમન્વિતમ્ ।
નિબદ્ધં તુ પદં જ્ઞેયં પ્રમાણનિયતાત્મકમ્

એવં નાનાર્થસંયુક્તૈઃ પાદૈર્વર્ણવિભૂષિતૈઃ ।
ચતુર્ભિસ્તુ ભવેદ્યુક્તં છન્દો વૃત્તાભિધાનવત્

ષડ્વિંશતિઃ સ્મૃતાન્યેભિઃ પાદૈશ્છન્દસિ સંખ્યયા ।
સમઞ્ચાર્ધસમઞ્ચૈવ તથા વિષમમેવ ચ

છન્દોયુક્તં સમાસેન ત્રિવિધં વૃત્તમિષ્યતે ।
નાનાવૃત્તિવિનિષ્પન્ના શબ્દસ્યૈષા તનૂસ્સ્મૃતા

છન્દોહીનો ન શબ્દો ઽસ્તિ ન ચ્છન્દશ્શબ્દવર્જિતમ્ ।
તસ્માત્તૂભ્યસંયોગો નાટ્યસ્યોદ્યોતકઃ સ્મૃતઃ

એકાક્ષરં ભવેદુક્તમત્યુક્તં દ્વ્યક્ષરં ભવેત્ ।
મધ્યં ત્ર્યક્ષરમિત્યાહુઃ પ્રતિષ્ઠા ચતુરક્ષરા

સુપ્રતિષ્ઠા ભવેત્ પઞ્ચ ગાયત્રી ષડ્ ભવેદિહ ।
સપ્તાક્ષરા ભવેદુષ્ણિગષ્ટાક્ષરાનુષ્ટુબુચ્યતે

નવાક્ષરા તુ બૃહતી પઙ્ક્તિશ્ચૈવ દશાક્ષરા ।
એકાદશાક્ષરા ત્રિષ્ટુબ્ જગતી દ્વાદશાક્ષરા

ત્રયોદશાઽતિજગતી શક્વરી તુ ચતુર્દશા ।
અતિશક્વરી પઞ્ચદશા ષોડશાષ્ટિઃ પ્રકીર્તિતા

અત્યષ્ટિઃ સ્યાત્સપ્તદશા ધૃતિરષ્ટાદશાક્ષરા ।
એકોનવિંશતિર્ધૃતિઃ કૃતિર્વિંશતિરેવ ચ

પ્રકૃતિશ્ચૈકવિંશત્યા દ્વાવિંશત્યાકૃતિસ્તથા ।
વિકૃતિઃ સ્યાત્ ત્રયોવિંશા ચતુર્વિંશા ચ સંકૃતિઃ

પઞ્ચવિંશત્યતિકૃતિઃ ષડ્વિંશત્યુત્કૃતિર્ભવેત્ ।
અતો ઽધિકાક્ષરં છન્દો માલાવૃત્તં તદિષ્યતે

છન્દસાં તુ તથા હ્યેતે ભેદાઃ પ્રસ્તારયોગતઃ ।
અસંખ્યેયપ્રમાણાનિ વૃત્તાન્યાહુરતો બુધાઃ

ગાયત્રીપ્રભૃતિત્ત્વેષાં પ્રમાણં સંવિધીયતે ।
પ્રયોગજાનિ સર્વાણિ પ્રાયશો ન ભવન્તિ હિ

વૃત્તાનિ ચ ચતુષ્ષષ્ટિર્ગાયત્ર્યાં કીર્તિતાનિ તુ ।
શતં વિંશતિરષ્ટૌ ચ વૃત્તાન્યુષ્ણિહ્યથોચ્યતે

ષટ્પઞ્ચાશચ્છતે દ્વે ચ વૃત્તાનામપ્યનુષ્ટુભિ ।
શતાનિ પઞ્ચ વૃતાનાં બૃહત્યાં દ્વાદશૈવ ચ

પઙ્ક્ત્યાં સહસ્રં વૃત્તાનાં ચતુર્વિંશતિરેવ ચ ।
ત્રૈષ્ટુભે દ્વે સહસ્રે ચ ચત્વારિંશત્તથાષ્ટ ચ

સહસ્રાણ્યપિ ચત્વારિ નવતિશ્ચ ષડુત્તરા ।
જગત્યાં સમવર્ણાનાં વૃત્તાનામિહ સર્વશઃ

અષ્ટૌ સહસ્રાણિ શતં દ્વ્યધિકા નવતિઃ પુનઃ ।
જગત્યામતિપૂર્વાયાં વૃત્તાનાં પરિમાણતઃ

શતાનિ ત્રીણ્યશીતિશ્ચ સહસ્રાણ્યપિ ષોડશ ।
વૃત્તાનિ ચૈવ ચત્વારિ શક્વર્યાઃ પરિસંખ્યયા

દ્વાત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ સપ્ત ચૈવ શતાનિ ચ ।
અષ્ટૌ ષષ્ટિશ્ચ વૃત્તાનિ હ્યાશ્રયન્ત્યતિશક્વરીમ્

પઞ્ચષષ્ટિસહસ્રાણિ સહસ્રાર્ધઞ્ચ સંખ્યયા ।
ષટ્ત્રિંશચ્ચૈવ વૃત્તાનિ હ્યષ્ટ્યાં નિગદિતાનિ ચ

એકત્રિંશત્સહસ્રાણિ વૃત્તાનાઞ્ચ દ્વિસપ્તતિઃ ।
તથા શતસહસ્રઞ્ચ છન્દાંસ્યત્યષ્ટિસંજ્ઞિતે

ધૃત્યામપિ હિ પિણ્ડેન વૃત્તાન્યાકલ્પિતાનિ તુ ।
તજ્જ્ઞૈઃ શતસહસ્રે દ્વે શતમેકં તથૈવ ચ

દ્વિષષ્ટિશ્ચ સહસ્રાણિ ચત્વારિંશચ્ચ યોગતઃ ।
ચત્વારિ ચૈવ વૃત્તાનિ સમસંખ્યાશ્રયાણિ તુ

અતિધૃત્યાં સહસ્રાણિ ચતુર્વિંશતિરેવ ચ ।
તથા શતસહસ્રાણિ પઞ્ચ વૃત્તશતદ્વયમ્

અષ્ટાશીતિશ્ચ વૃત્તાનિ વૃત્તજ્ઞૈઃ કથિતાનિ ચ ।
કૃતૌ શતસહસ્રાણિ દશ પ્રોક્તાનિ સંખ્યયા

ચત્વારિંશત્તથા ચાષ્ટૌ સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ।
પઞ્ચષટ્સપ્તતિશ્ચૈવ વૃત્તાનાં પરિમાણતઃ

તથા શતસહસ્રાણાં પ્રકૃતૌ વિંશતિર્ભવેત્ ।
સપ્ત વૈ ગદિતાસ્ત્વત્ર નવતિશ્ચૈવ સંખ્યયા

સહસ્રાણિ શતં ચૈકં દ્વિપઞ્ચાશત્તથૈવ ચ ।
વૃત્તાનિ પરિમાણેન વૃત્તજ્ઞૈર્ગદિતાનિ તુ

ચત્વારિંશત્તથૈકઞ્ચ લક્ષાણામથ સંખ્યયા ।
તથા ચેહ સહસ્રાણિ નવતિશ્ચતુરુત્તરા

શતત્રયં સમાખ્યાતં હ્યાકૃત્યાં ચતુરુત્તરમ્ ।
જ્ઞેયા શતસહસ્રાણામશીતિસ્ત્ર્યધિકા બુધૈઃ

અષ્ટાશીતિ સહસ્રાણિ વૃત્તાનાં ષટ્ શતાનિ ચ ।
અષ્ટૌ ચૈવ તુ વૃત્તાનિ વિકૃત્યાં ગદિતાનિ તુ

તથા શતસહસ્રાણિ સપ્તષષ્ટિશ્ચ સપ્તતિઃ ।
સપ્ત ચૈવ સહસ્રાણિ ષોડશે દ્વે શતે તથા

કોટિશ્ચૈવેહ વૃત્તાનિ સંકૃતૌ કથિતાનિ વૈ ।
કોટિત્રયઞ્ચાભિકૃત્યાં પઞ્ચત્રિંશદ્ભિરન્વિતમ્

પઞ્ચાશદ્ભિઃ સહસ્રૈશ્ચ ચતુર્ભિરધિકૈસ્તથા ।
ચતુષ્ટયં શતાનામ્ ચ દ્વાત્રિંશદ્ભિઃ સમન્વિતમ્

ષટ્ કોટયસ્તથોત્કૃત્યાં લક્ષાણામેકસપ્તતિઃ ।
ચતુષ્ષષ્ટિશતાન્યષ્ટૌ સહસ્રાણ્યષ્ટ ચૈવ હિ

ઉક્તાદુત્કૃતિપર્યન્તવૃત્તસંખ્યાં વિચક્ષણઃ ।
એતેન ચ વિકલ્પેન વૃત્તેષ્વેતેષુ નિર્દિશેત્

સર્વેષાં છન્દસામેવં વૃત્તાનિ કથિતાનિ વૈ ।
તિસ્રઃ કોટયો દશ તથા સહસ્રાણાં શતાનિ તુ

ચત્વારિંશત્તથા દ્વે ચ સહસ્રાણિ દશૈવ તુ ।
સપ્તભિઃ સહિતાન્યેવ સપ્ત ચૈવ શતાનિ ચ

ષડ્વિંશતિરિહાન્યાનિ વ્યાખ્યાતાનિ સમાસતઃ ।
સમાનિ ગણનાયુક્તિમાશ્રિત્ય કથિતાનિ વૈ

સર્વેષાં છન્દસામેવં ત્રિકૈર્વૃત્તં પ્રયોજયેત્ ।
જ્ઞેયાશ્ચાષ્ટૌ ત્રિકાસ્તત્ર સંજ્ઞાભિઃ સ્થાનમચ્છરમ્

ત્રીણ્યક્ષરાણિ વિજ્ઞેયસ્ત્રિકો ઽંશઃ પરિકલ્પિતઃ ।
ગુરુલઘ્વક્ષરકૃતઃ સર્વવૃત્તેષુ નિત્યશઃ

ગુરુપૂર્વો ભકારઃ સ્યાન્મકારે તુ ગુરુત્રયમ્ ।
જકારો ગુરુમધ્યસ્થઃ સકારો ઽન્ત્યગુરુસ્તથા

લઘુમધ્યસ્થિતો રેફસ્તકારો ઽન્ત્યલઘુઃ પરઃ ।
લઘુપૂર્વો યકારસ્તુ નકારે તુ લઘુત્રયમ્

એતે હ્યષ્ટૌ ત્રિકાઃ પ્રાજ્ઞૈર્વિજ્ઞેયા બ્રહ્મસમ્ભવાઃ ।
લાઘવાર્થં પુનરમી છન્દોજ્ઞાનમવેક્ષ્ય ચ

એભિર્વિનિર્ગતાશ્ચાન્યા જાતયો ઽથ સમાદયઃ ।
અસ્વરાઃ સસ્વરાશ્ચૈવ પ્રોચ્યન્તે વૃત્તલક્ષણૈઃ

ગુર્વેકં ગિતિ વિજ્ઞેયં તથા લઘુ લિતિ સ્મૃતમ્ ।
નિયતઃ પદવિચ્છેદો યતિરિત્યભિધીયતે

ગુરુ દીર્ઘં પ્લુતઞ્ચૈવ સંયોગપરમેવ ચ ।
સાનુસ્વારવિસર્ગં ચ તથાન્ત્યઞ્ચ લઘુ ક્વચિત્

ગાયત્ર્યાં દ્વૌ ત્રિકૌ જ્ઞેયૌ ઉષ્ણિક્ ચૈકાધિકાક્ષરા ।
અનુષ્ટુપ્ દ્વ્યધિકા ચૈવ બૃહત્યાં ચ ત્રિકાસ્ત્રયઃ

એકાક્ષરાધિકા પઙ્ક્તિસ્ત્રિષ્ટુપ્ ચ દ્વ્યધિકાક્ષરા ।
ચતુસ્ત્રિકા તુ જગતી સૈકાતિજગતી પુનઃ

શક્વરી દ્વ્યધિકા પઞ્ચત્રિકા જ્ઞેયાતિશક્વરી ।
એકાધિકાક્ષરાષ્ટિશ્ચ દ્વ્યધિકાત્યષ્ટિરુચ્યતે

ષટ્ત્રિકાસ્તુ ધૃતિઃ પ્રોક્તા સૈકા ચાતિધૃતિસ્તથા ।
કૃતિશ્ચ દ્વ્યધિકા પ્રોક્તા પ્રકૃત્યાં સપ્ત વૈ ત્રિકાઃ

આકૃતિસ્ત્વધિકૈકેન દ્વ્યધિકા વિકૃતિસ્તથા ।
અષ્ટત્રિકાઃ સંકૃતૌ સ્યાત્ સૈકા ચાભિકૃતિઃ પુનઃ

ઉત્કૃતિર્દ્વ્યધિકા ચૈવ વિજ્ઞેયા ગણમાનતઃ ।
ગુર્વેકં ગ ઇતિ પ્રોક્તં ગુરુણી ગાવિતિ સ્મૃતૌ ।
લઘ્વેકં લ ઇતિ જ્ઞેયં લઘુની લાવિતિ સ્મૃતૌ

સંપદ્વિરામપાદાશ્ચ દૈવતસ્થાનમક્ષરમ્ ।
વર્ણઃ સ્વરો વિધિર્વૃત્તમિતિ છન્દોગતો વિધિઃ

નૈવાતિરિક્તં હીનં વા યત્ર સંપદ્યતે ક્રમઃ ।
વિધાને ચ્છન્દસામેષ સંપદિત્યભિસંજ્ઞિતઃ

યત્રાર્થસ્ય સમાપ્તિઃ સ્યાત્ સ વિરામ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
પાદશ્ચ પદ્યતેર્ધાતોશ્ચતુર્ભાગ ઇતિ સ્મૃતઃ

અગ્ન્યાદિદૈવતં પ્રોક્તં સ્થાનં દ્વિવિધમુચ્યતે ।
શરીરાશ્રયસંભૂતં દિગાશ્રયમથાપિ ચ

શારીરં મન્ત્રસંભૂતં છન્દો ગાયત્રસંજ્ઞિતમ્ ।
ક્રુષ્ટે મધ્યં દિનં પ્રોક્તં ત્રૈષ્ટુભં પરિકીર્ત્યતે

તૃતીયસવનઞ્ચાપિ શીર્ષણ્યં જાગતં હિ યત્ ।
હ્રસ્વં દીર્ઘં પ્લુતઞ્ચૈવ ત્રિવિધઞ્ચાક્ષરં સ્મૃતમ્

શ્વેતાદયસ્તથા વર્ણા વિજ્ઞેયાશ્છન્દસામિહ ।
તારશ્ચૈવ હિ મન્દ્રશ્ચ મધ્યમસ્ત્રિવિધઃ સ્વરઃ

ધ્રુવાવિધાને ચૈવાસ્ય સંપ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
વિધિર્ગણકૃતશ્ચૈવ તથૈવાર્થકૃતો ભવેત્

છન્દતો યસ્ય પાદે સ્યાદ્ધીનં વાઽધિકમેવ વા ।
અક્ષરં નિચૃદિતિ પ્રોક્તં ભૂરિક્ ચેતિ દ્વિજોત્તમાઃ

અક્ષરાભ્યાં સદા દ્વાભ્યામધિકં હીનમેવ વા ।
તચ્છન્દો નામતો જ્ઞેયં સ્વરાડિતિ વિરાડપિ

સર્વેષામેવ વૃત્તાનાં તજ્જ્ઞૈર્જ્ઞેયા ગણાસ્ત્રયઃ ।
દિવ્યો દિવ્યેતરશ્ચૈવ દિવ્યમાનુષ એવ ચ

ગાયત્ર્યુષ્ણિગનુષ્ટુપ્ ચ બૃહતી પઙ્ક્તિરેવ ચ ।
ત્રિષ્ટુપ્ ચ જગતી ચૈવ દિવ્યો ઽયં પ્રથમો ગણઃ

તથાતિજગતી ચૈવ શક્વરી ચાતિશક્વરી ।
અષ્ટિરત્યષ્ટિરપિ ચ ધૃતિશ્ચાતિધૃતિર્ગણઃ

કૃતિશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચૈવ હ્યાકૃતિર્વિકૃતિસ્તથા ।
સંકૃત્યભિકૃતી ચૈવ ઉત્કૃતિર્દિવ્યમાનુષા

એતેષાં છન્દસાં ભૂયઃ પ્રસ્તારવિધિસંશ્રયમ્ ।
લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યામિ નષ્ટમુદ્દિષ્ટમેવ ચ

પ્રસ્તારો ઽક્ષરનિર્દિષ્ટો માત્રોક્તશ્ચ તથૈવ હિ ।
દ્વિકૌ ગ્લાવિતિ વર્ણોક્તૌ મિશ્રૌ ચેત્યપિ માત્રિકૌ

ગુરોરધસ્તાદાદ્યસ્ય પ્રસ્તારે લઘુ વિન્યસેત્ ।
અગ્રતસ્તુ સમાદેયા ગુરવઃ પૃષ્ઠતસ્તથા

પ્રથમં ગુરુભિર્વર્ણૈર્લઘુભિસ્ત્વવસાનજમ્ ।
વૃત્તન્તુ સર્વછન્દસ્સુ પ્રસ્તારવિધિરેવ તુ

ગુર્વધસ્તાલ્લઘું ન્યસ્ય તથા દ્વિદ્વિ યથોદિતમ્ ।
ન્યસ્યેત્ પ્રસ્તારમાર્ગો ઽયમક્ષરોક્તસ્તુ નિત્યશઃ

માત્રાસંખ્યાવિનિર્દિષ્ટો ગણો માત્રાવિકલ્પિતઃ ।
મિશ્રૌ ગ્લાવિતિ વિજ્ઞેયૌ પૃથક્ લક્ષ્યવિભાગતઃ

માત્રાગણો ગુરુશ્ચૈવ લઘુની ચૈવ લક્ષિતે ।
આર્યાણાં તુ ચતુર્માત્રાપ્રસ્તારઃ પરિકલ્પિતઃ

ગીતકપ્રભૃતીનાન્તુ પઞ્ચમાત્રો ગણઃ સ્મૃતઃ ।
વૈતાલીયં પુરસ્કૃત્ય ષણ્માત્રાદ્યાસ્તથૈવ ચ

ત્ર્યક્ષરાસ્તુ ત્રિકા જ્ઞેયા લઘુગુર્વક્ષરાન્વિતાઃ ।
માત્રાગણવિભાગસ્તુ ગુરુલઘ્વક્ષરાશ્રયઃ

અન્ત્યાદ્ દ્વિગુણિતાદ્રૂપાદ્ દ્વિદ્વિરેકં ગુરોર્ભવેત્ ।
દ્વિગુણાઞ્ચ લઘોઃ કૃત્વા સંખ્યાં પિણ્ડેન યોજયેત્

આદ્યં સર્વગુરુ જ્ઞેયં વૃત્તન્તુ સમસંજ્ઞિતમ્ ।
કોશં તુ સર્વલઘ્વન્ત્યં મિશ્રરૂપાણિ સર્વતઃ

વૃત્તાનાં તુ સમાનાનાં સંખ્યાં સંયોજ્ય તાવતીમ્ ।
રાશ્યૂનામર્ધવિષમાં સમાસાદભિનિર્દિશેત્

એકાદિકાં તથા સંખ્યાં છન્દસો વિનિવેશ્ય તુ ।
યાવત્ પૂર્ણન્તુ પૂર્વેણ પૂરયેદુત્તરં ગણમ્

સમાનાં વિષમાણાં ચ સંગુણય્ય તથા સ્ફુટમ્ ।
રાશ્યૂનામભિજાનીયાદ્વિષમાણાં સમાસતઃ

એવં કૃત્વા તુ સર્વેષાં પરેષાં પૂર્વપૂરણમ્ ।
ક્રમાન્નૈધનમેકૈકં પ્રતિલોમં વિસર્જયેત્

સર્વેષાં છન્દસામેવં લઘ્વક્ષરવિનિશ્ચયમ્ ।
જાનીત સમવૃત્તાનાં સંખ્યાં સંક્ષેપતસ્તથા

વૃત્તસ્ય પરિમાણન્તુ છિત્વાર્ધેન યથાક્રમમ્ ।
ન્યસેલ્લઘુ યથા સૈકમક્ષરં ગુરુ ચાપ્યથ

એવં વિન્યસ્ય વૃત્તાનાં નષ્ટોદ્દિષ્ટવિભાગતઃ ।
ગુરુલઘ્વક્ષરાણીહ સર્વછન્દસ્સુ દર્શયેત્

ઇતિ છન્દાંસિ યાનીહ મયોક્તાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ।
વૃત્તાન્યેતેષુ નાટ્યે ઽસ્મિન્ પ્રયોજ્યાનિ નિબોધત