Natya Shastra · Chapter 13

iti bharatīye nāṭyaśāstre gatipracāro nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ
atha trayodaśo 'dhyāyaḥ
ye tu pūrvaṃ mayā proktāstrayo vai nāṭyamaṇḍapāḥ /
teṣāṃ vibhāgaṃ vijñāya tataḥ kakṣyāṃ prayojayet

ye nepathyagṛhadvāre mayā pūrvaṃ prakīrtite /
tayorbhāṇḍasya vinyāso madhye kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

kakṣyāvibhāgo nirdeśyo raṅgapīṭhaparikramāt /
parikrameṇa raṅgasya kakṣyā hyanyā vidhīyate

kakṣyāvibhāge jñeyāni gṛhāṇi nagarāṇi ca /
udyānārāmasaritastvāśramā aṭavī tathā

pṛthivī sāgarāścaiva trailokyaṃ sacarācaram /
varṣāṇi saptadvīpāśca parvatā vividhāstathā

alokaścaiva lokaśca rasātalamathāpi ca /
daityanāgālayāścaiva gṛhāṇi bhavanāni ca

nagare vā vane vāpi varṣe vā parvate 'pi vā /
yatra vārtā pravarteta tatra kakṣyāṃ pravartayet

bāhyaṃ vā madhyamaṃ vāpi tathaivābhyantaraṃ punaḥ /
dūraṃ vā sannikṛṣṭaṃ vā deśaṃ tu parikalpayet

pūrvapraviṣṭā ye raṅgaṃ jñeyāste 'bhyantarā budhaiḥ /
paścātpraviṣṭā vijñeyāḥ kakṣyābhāge tu bāhyataḥ

teṣāṃ tu darśanecchuryaḥ praviśedraṅgamaṇḍapam /
dakṣiṇābhimukhaḥ so 'tha kuryādātmanivedanam

yato mukhaṃ bhavedbhāṇḍaṃ dvāraṃ nepathyakasya ca /
sā mantavyā tu dik pūrvā nāṭyayoge na nityaśaḥ

niṣkrāmedyaśca tasmādvai sa tenaiva tathā vrajet /
yatastasya kṛtaṃ tena puruṣeṇa nivedanam

niṣkrānto 'rthavaśāccāpi praviśedyadi tadgṛham /
yataḥ prāptaḥ sa puruṣastena mārgeṇa niṣkramet

athavārthavaśāccāpi tenaiva saha gacchati /
tathaiva praviśet gehamekākī sahito 'pi vā

tayoścāpi praviśatoḥ kakṣyāmanyāṃ vinirdiśet /
parikrameṇa raṅgasya tvanyā kakṣyā vidhīyate

samaiśca sahito gacchennīcaiśca parivāhitaḥ /
atha prekṣaṇikāścāpi vijñeyā hyagrato gatau

saiva bhūmistu bahubhirvikṛṣṭā syātparikramaiḥ /
madhyā vā sannikṛṣṭā vā teṣāmevaṃ vikalpayet

nagare vā vane vāpi sāgare parvate 'pi vā /
divyānāṃ gamanaṃ kāryaṃ dvīpe varṣeṣu vā punaḥ

ākāśena vimānena māyayāpyatha vā punaḥ /
vividhābhiḥ kriyābhirvā nānārthābhiḥ prayogataḥ

nāṭake cchannaveṣāṇāṃ divyānāṃ bhūmisañcaraḥ /
mānuṣe kāraṇādeṣāṃ yathā bhavati darśanam

bhārate tvatha haime vā harivarṣa ilāvṛte /
ramye kiṃpuruṣe vāpi kuruṣūttarakeṣu vā

divyānāṃ chandagamanaṃ sarvavarṣeṣu kīrtitam /
bhārate mānuṣāṇāñca gamanaṃ saṃvidhīyate

gacchedyadi vikṛṣṭastu deśakālavaśānnaraḥ /
aṅkacchede tamanyasmin nirdiśeddhi praveśake

ahnaḥ pramāṇaṃ gatvā tu kāryalābhaṃ vinirdiśed /
tathālābhe tu kāryasya aṅkacchedo vidhīyate

kṣaṇo muhūrto yāno vā divaso vāpi nāṭake /
ekāṅke sa vidhātavyo bījasyārthavaśānugaḥ

aṅkacchede tu nirvṛttaṃ māsaṃ vā varṣameva vā /
nordhvaṃ varṣātprakartavyaṃ kāryamaṅkasamāśrayam

evaṃ tu bhārate varṣe kakṣyā kāryā prayogataḥ /
mānuṣāṇāṃ gatiryā tu divyānāntu nibodhata

himavatpṛṣṭhasaṃsthe tu kailāse parvatottame /
yakṣāśca guhyakāścaiva dhanadānucarāśca ye

rakṣaḥpiśācabhūtāśca sarve haimavatāḥ smṛtāḥ /
hemakūṭe ca gandharvā vijñeyāḥ sāpsarogaṇāḥ

sarve nāgāśca niṣadhe śeṣavāsukitakṣakāḥ /
mahāmerau trayastriṃśad jñeyā devagaṇā budhaiḥ

nīle tu vaiḍūryamaye siddhā brahmarṣayastathā /
daityānāṃ dānavānāñca śvetaparvata iṣyate

pitaraścāpi vijñeyā śṛṅgavantaṃ samāśritāḥ /
ityete parvatāḥ śreṣṭhā divyāvāsāḥ prakīrtitāḥ

teṣāṃ kakṣyāvibhāgaśca jambūdvīpe bhavedayam /
teṣāṃ na ceṣṭitaṃ kāryaṃ svaiḥ svaiḥ karmaparākramaiḥ

pariccha\(cche\)daviśeṣastu teṣāṃ mānuṣalokavat /
sarve bhāvāśca divyānāṃ kāryā mānuṣasaṃśrayāḥ

teṣāntvanimiṣatvaṃ yattanna kāryaṃ prayoktṛbhiḥ /
iha bhāvā rasāścaiva dṛṣṭāveva pratiṣṭhitāḥ

dṛṣṭyā hi sūcito bhāvaḥ punaraṅgairvibhāvyate /
evaṃ kakṣyāvibhāgastu mayā prokto dvijottamāḥ

punaścaiva pravakṣyāmi pravṛttīnāntu lakṣaṇam |
caturvidhā pravṛttiśca proktā nāṭyaprayogataḥ /
āvantī dākṣiṇātyā ca pāñcālī coḍhramāgadhī

atrāha pravṛttiriti kasmāt \?\ ucyate pṛthivyāṃ
nānādeśaveṣabhāṣācāravārtāḥ prakhyāpayatīti vṛttiḥ |
pravṛttiśca nivedane | atrāha - yathā pṛthivyāṃ bahavo
deśāḥ santi , kathamāsāṃ caturvidhatvam upapannaṃ,
samānalakṣaṇaścāsāṃ prayoga ucyate \,\ satyametat |
samānalakṣaṇa āsāṃ prayogaḥ | kintu
nānādeśaveṣabhāṣācāro loka iti kṛtvā lokānumatena
vṛttisaṃśritasya nāṭyasya vṛttīnāṃ mayā
caturvidhatvamabhihitaṃ bhāratī sāttvatī kaiśikyārabhaṭī
ceti | vṛttisaṃśritaiśca prayogairabhihitā deśāḥ | yataḥ
pravṛtticatuṣṭayamabhinirvṛttaṃ prayogaścotpāditaḥ | tatra
dākṣiṇātyāstāvat bahunṛttagītavādyā kaiśikīprāyāḥ
caturamadhuralalitāṅgābhinayāśca | tadyathā -
mahendro malayaḥ sahyo mekalaḥ pālamañjaraḥ /
eteṣu ye śritā deśāḥ sa jñeyo dakṣiṇāpathaḥ

kosalāggstośalāścaiva kaliṅgā yavanā khasāḥ /
draviḍāndhramahārāṣṭrā vaiṣṇā vai vānavāsajāḥ

dakṣiṇasya samudrasya tathā vindhyasya cāntare /
ye deśāsteṣu yuñjīta dākṣiṇātyāṃ tu nityaśaḥ

āvantikā vaidiśikāḥ saurāṣṭrā mālavāstathā /
saindhavāstvatha sauvīrā āvartāḥ sārbudeyakāḥ

dāśārṇāstraipurāścaiva tathā vai mārtikāvatāḥ /
kurvantyāvantikīmete pravṛttiṃ nityameva tu

sāttvatīṃ kaiśikīṃ caiva vṛttimeṣāṃ samāśritā /
bhavet pryogo nāṭye 'tra sa tu kāryaḥ prayoktṛbhiḥ

aṅgā vaṅgāḥ kaliṅgāśca vatsāścaivoḍhramāgadhāḥ /
pauṇḍrā nepālakāścaiva antargiribahirgirāḥ

tathā plavaṅgamā jñeyā maladā mallavartakāḥ /
brahmottaraprabhṛtayo bhārgavā mārgavāstathā

prājyotiṣāḥ pulindāśca vaidehāstāmraliptakāḥ /
prāṅgāḥ prāvṛtayaścaiva yuñjantīhoḍhramāgadhīm

anye 'pi deśāḥ prācyāṃ ye purāṇe samprakīrtitāḥ /
teṣu prayujyate hyeṣā pravṛttiścoḍhramāgadhī

pāñcālā saurasenāśca kāśmīrā hastināpurāḥ /
bāhlīkā śalyakāścaiva madrakauśīnarāstathā

himavatsaṃśritā ye tu gaṅgāyāścottarāṃ diśam /
ye śritā vai janapadāsteṣu pāñcālamadhyamāḥ

pāñcālamadhyamāyāṃ tu sāttvatyārabhaṭī smṛtā /
prayogastvalpagītārtha āviddhagativikramaḥ

dvidhā kriyā bhavatyāsāṃ raṅgapīṭhaparikrame /
pradakṣiṇapradeśā ca tathā cāpyapradakṣiṇā

āvantī dākṣiṇātyā ca pradakṣiṇaparikrame /
apasavyapradeśāstu pāñcālī coḍhramāgadhī

āvantyāṃ dākṣiṇātyāyāṃ pārśvadvāramathottaram /
pāñcālyāmoḍhramāgadhyāṃ yojyaṃ dvāraṃ tu dakṣiṇam

ekībhūtāḥ punaścaitāḥ prayoktavyāḥ prayoktṛbhiḥ /
pārṣadaṃ deśakālau vāpyarthayuktimavekṣya ca

yeṣu deśeṣu yā kāryā pravṛttiḥ parikīrtitā /
tadvṛttikāni rūpāṇi teṣu tajjñaḥ prayojayet

ekībhūtāḥ punastvetā nāṭakādau bhavanti hi /
avekṣya vṛttibāhulyaṃ tattatkarma samācaret

sārthe bāhulyamekasya śeṣāṇāmatha buddhimān /
yeṣāmanyasya bāhulyaṃ pravṛttiṃ pūrayettadā

prayogo dvividhaścaiva vijñeyo nāṭakāśrayaḥ /
sukumārastathāviddho nāṭyayuktisamāśrayaḥ

yattvāviddhāṅgahārantu cchedyabhedyāhavātmakam /
māyendrajālabahulaṃ pustanepathyasaṃyutam

puruṣairbahubhiryuktamalpastrīkaṃ tathaiva ca /
sāttvatyārabhaṭīyuktaṃ nāṭyamāviddhasaṃjñitam

ḍimaḥ samavakāraśca vyāyogehāmṛgau tathā /
etānyāviddhasaṃjñāni vijñeyāni prayoktṛbhiḥ

eṣāṃ prayogaḥ kartavyo daityadānavarākṣasaiḥ /
uddhatā ye ca puruṣāḥ śauryavīryabalānvitāḥ

nāṭakaṃ saprakaraṇaṃ bhāṇo vīthyaṅkanāṭike /
sukumāraprayogāṇi mānuṣeṣvāśritāstu ye

atha bāhyaprayogeṣu prekṣāgṛhavivarjite /
vidikṣvapi bhavedraṅgaḥ kadācid bharturājñayā

pṛṣṭha kutapaṃ nāṭye yuktā yato mukhaṃ bharatāḥ /
sā pūrvā mantavyā prayogakāle tu nāṭyajñaiḥ

dvārāṇi ṣaṭ caiva bhavanti cāsya
raṅgasya digbhāgaviniścitāni |
nāṭyaprayogeṇa khalu praveśe
prācyāṃ pratīcyāṃ ca diśi praveśaḥ

vidhānamutkramya yathā ca raṅge
vinā pramāṇādvidiśaḥ prayoge |
dvārantu yasmātsamṛdaṅgabhāṇḍaṃ
prācīṃ diśaṃ tāṃ manasā'dhyavasyet

vayo 'nurūpaḥ prathamantu veśo veśo 'nurūpaśca gatipracāraḥ |
gatipracārānugataśca pāṭhyaṃ
pāṭhyānurūpābhinayaśca kāryaḥ

dharmī yā dvividhā proktā mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ /
laukikī nāṭyadharmī ca tayorvakṣyāmi lakṣaṇam

svabhāvabhāvopagataṃ śuddhaṃ tvavikṛtaṃ tathā /
lokavārtākriyopetamaṅgalīlāvivarjitam

svabhāvābhinayopetaṃ nānāstrīpuruṣāśrayam /
yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ lokadharmī tu sā smṛtā

ativākyakriyopetamatisattvātibhāvakam /
līlāṅgahārābhinayaṃ nāṭyalakṣaṇalakṣitam

svarālaṅkārasaṃyuktamasvasthapuruṣāśrayam /
yadīdṛśaṃ bhavennāṭyaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

lokaprasiddhaṃ dravyantu yadā nāṭye prayujyate /
mūrtimat sābhilāṣañca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

āsannoktantu yadvākyaṃ na śṛṇvanti parasparam /
anuktaṃ śrūyate vākyaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

śailayānavimānāni carmavarmāyudhadhvajāḥ /
mūrtimantaḥ prayujyante nāṭyadharmī tu sā smṛtā

ya ekāṃ bhūmikāṃ kṛtvā kurvītaikāntare 'parām /
kauśalyādekakatvādvā nāṭyadharmī tu sā smṛtā

yā gamyā pramadā bhūtvā gamyā bhūmiṣu yujyate /
gamyā bhūmiṣvagamyā ca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

lalitairaṅgavinyāsaistathotkṣiptapadakramaiḥ /
nṛtyate gamyate yacca nāṭyadharmī tu sā smṛtā

yo 'yaṃ svabhāvo lokasya sukhaduḥkhakriyātmakaḥ /
so 'ṅgābhinayasaṃyukto nāṭyadharmī tu sā smṛtā

yaścetihāsavedārtho brahmaṇā samudāhṛtaḥ /
divyamānuṣaratyarthaṃ nāṭyadharmī tu sā smṛtā

yaśca kakṣyāvibhāgo 'yaṃ nānāvidhisamāśritaḥ /
raṅgapīṭhagataḥ prokto nāṭyadharmī tu sā bhavet

nāṭyadharmīpravṛttaṃ hi sadā nāṭyaṃ prayojayet /
na hyaṅgābhinayātkiñcidṛte rāga pravartate

sarvasya sahajo bhāvaḥ sarvo hyabhinayo 'rthataḥ /
aṅgālaṅkāraceṣṭābhirnāṭyadharmī prakīrtitā

evaṃ kakṣyāvibhāgastu dharmī yuktaya eva ca /
vijñeyā nāṭyatattvajñaiḥ prayoktavyāśca tattvataḥ

ukto mayehābhinayo yathāvat śākhākṛto yaśca kṛto 'ṅgahāraiḥ /
punaśca vākyābhinayaṃ yathāvadvakṣye svaravyañjanavarṇayuktam