Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 15

15.1

iti bharatīye nāṭyaśāstre vācikābhinaye chandovidhānaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ
atha pañcadaśo 'dhyāyaḥ
chandāṃsyevaṃ hi yānīha mayoktāni dvijottamāḥ /
vṛttāni teṣu nāṭye 'smin prayojyāni nibodhata

15.2

ādye punarantye dve dve guruṇī cet /
sā syāttanumadhyā gāyatrasamutthā

15.3

yathā:
saṃtyaktavibhūṣā bhraṣṭāñjananetrā /
hastārpitagaṇḍā kiṃ tvaṃ tanumadhyā

15.4

laghugaṇa ādau bhavati catuṣkaḥ /
guruyugamantye makarakaśīrṣā

15.5

yathā:
svayamupayāntaṃ bhajasi na kāntam /
bhayakari kiṃ tvaṃ makarakaśīrṣā

15.6

ekamātraṃ ṣaṭke syād dvitīyaṃ pāde /
khyātarūpā vṛtte sā mālinī nāmnā

15.7

ṣaḍakṣarakṛte pāde laghu yatra dvitīyakam /
śeṣāṇi tu gurūṇi syurmālinī sā matā yathā

15.8

snānagandhādhikyairvastrabhūṣāyogaiḥ /
vyaktamevāsau tvaṃ mālinī prakhyātā

15.9

dvitīyaṃ pañcamaṃ caiva laghu yatra pratiṣṭhitam /
śeṣāṇi ca gurūṇi syurmālatī nāma sā yathā

15.10

śobhate baddhayā ṣaṭpadāviddhayā /
mālatīmālayā māninī līlayā

15.11

dvitīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ ca yadā laghu /
yasyāḥ saptākṣare pāde jñeyā sā tūddhatā yathā

15.12

sau trikau yadi pāde hyantimaśca gakāraḥ /
uṣṇigutthitapādā uddhatā khalu nāmnā

15.13

dantakṛntakṛtāstraṃ vyākulālakaśobham /
śaṃsatīva tavāsyaṃ nirdayaṃ ratayuddham

15.14

ādau dve nidhane caiva guruṇī yatra vai sadā /
pāde saptākṣare jñeyā nāmnā bhramaramālikā

15.15

pāde pāde niviṣṭau samyagviracitau tsau /
antye yadi gakāraḥ sā tu bhramaramālā

15.16

yathā:
nānākusumacitre prāpte surabhimāse /
eṣā bhramati mattā kānte bhramaramālā

15.17

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca pañcamaṃ saptamaṃ tathā /
gurūṇyaṣṭākṣare pāde siṃhalekheti sā yathā

15.18

jātu yasya gau na , pāde saṃsthitaḥ samasvarūpe /
tāmanuṣṭubāśrayasthāṃ vāvadanti siṃhalekhām

15.19

yattvayā hyanekabhāvaiśceṣṭitaṃ rahaḥ sugātri /
tanmano mama praviṣṭaṃ vṛttamadya siṃhalekham

15.20

caturthaṃ ca dvitīyaṃ ca ṣaṣṭhamaṣṭamameva ca /
gurūṇyaṣṭākṣare pāde yatra tanmattaceṣṭitam

15.21

yadā tu jātparau ralau gakāra eva ca sthitaḥ /
anuṣṭubudbhavaṃ tadā vadanti mattaceṣṭitam

15.22

yathā:
carāvaghūrṇitekṣaṇaṃ vilambitākulālakam /
asaṃsthitaiḥ padaiḥ priyā karoti mattaceṣṭitam

15.23

aṣṭākṣarakṛte pāde sarvāṇyeva bhavanti hi /
gurūṇi yasminsā nāmnā vidyunmāleti kīrtitā

15.24

mau gau cāntyau yasyāḥ pāde pādasyānte vicchedaśca /
sā cānuṣṭupchandasyuktā nityaṃ sadbhirvidyunmālā

15.25

sāmbhobhārairānānadbhiḥ śyāmāmbhodairvyāpte vyomni /
ādityāṃśuspardhinyeṣā dikṣu bhrāntā vidyunmālā

15.26

pañcamaṃ saptamaṃ cāntyaṃ guru pāde 'ṣṭake tathā /
chandojñairjñeyametattu vṛttaṃ cittavilāsitam

15.27

smitavaśaviprakāśairdaśanapadairamībhiḥ /
varatanu pūrṇacandraṃ tava mukhamāvṛṇoti

15.28

navākṣarakṛte pāde trīṇi syurnaidhanāni ca /
gurūṇi yasyāḥ sā nāmnā jñeyā madhukarī yathā

15.29

ṣaḍiha yadi laghūni syurnidhanagatamakāraścet /
budhajanabṛhatīsaṃsthā bhavati madhukarī nāmnā

15.30

kusumitamabhipaśyantī vividhatarugaṇaiśchannam /
vanamatiśayagandhāḍhyaṃ bhramati madhukarī hṛṣṭā

15.31

daśākṣarakṛte pāde trīṇyādau trīṇi naidhane /
yasyā gurūṇi sā jñeyā paṅktirutpalamālikā

15.32

trīṇyādau yadi hi gurūṇi syuścatvāro yadi laghavo madhye /
paṅktāvantagatamakāraḥ syādvijñeyā kuvalayamālākhyā

15.33

yathā:
asmiṃste śirasi tadā kānte vaiḍūryasphaṭikasuvarṇāḍhye /
śobhāṃ svāṃ na vahati tāṃ baddhā suśliṣṭā kuvalayamāleyam

15.34

dvitīyaṃ ca caturthaṃ ca ṣaṣṭamaṣṭamameva ca /
hrasvaṃ daśākṣare pāde yatra sā śikhisāriṇī

15.35

jau trikau hi pādagau tu yasya gau ca saṃśritau tathā samau stau /
paṅktiyogasupratiṣṭhitāṅgī sā mayūrasāriṇīti nāmnā

15.36

yathā:
naiva te 'sti saṃgamo manuṣyairnāpi kāmabhogacihnamanyat /
garbhiṇīva dṛśyase hyanārye kiṃ mayūrasāriṇī tvamevam

15.37

ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ tathā /
gurūṇi traiṣṭubhe pāde yatra syurdodhakaṃ tu tat

15.38

bhau tu bhagāviti yasya gaṇāḥ syuḥ syācca yatistricaturbhirathā'smin /
traiṣṭubhameva hi tatkhalu nāmnā dodhakavṛttamiti pravadanti

15.39

yathā:
praskhalitāprapadapravicāyaṃ mattavighūrṇitagātravilāsam /
paśya vilāsini kuñjarametaṃ dodhakavṛttamayaṃ prakaroti

15.40

ādau dvau pañcamaṃ caivāpyaṣṭamaṃ naidhanaṃ tathā /
guruṇyekādaśe pāde yatra tanmoṭakaṃ yathā

15.41

eṣo 'mbudatulyanisvanaravaḥ kṣīvaḥ skhalamānavilambagatiḥ /
śrutvā ghanagarjitamadritaṭe vṛkṣān pratimoṭayati dviradaḥ

15.43

navamaṃ saptamaṃ ṣaṣṭhaṃ tṛtīyaṃ ca bhavellaghu /
sarvāsvavasthāsu ca kāmatantre yogyāsi kiṃ vā bahunendravajrā

15.44

ebhireva tu saṃyuktā laghubhistraiṣṭubhī yadā /
upendravajrā vijñeyā laghvādāviha kevalam

15.45

priye śriyā varṇaviśeṣaṇena smitena kāntyā sukumārabhāvaiḥ /
amī guṇā rūpaguṇānurūpā bhavanti te kiṃ tvamupendravajrā

15.46

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca saptamaṃ navamaṃ tathā /
gurūṇyekādaśe pāde yatra sā tu rathoddhatā

15.47

kiṃ tvayā subhaṭa dūravarjitaṃ nātmano na suhṛdāṃ priyaṃ kṛtam /
yatpalāyanaparāyaṇasya te yāti dhūliradhunā rathoddhatā

15.48

yathā:
kiṃ tvayā kumatisaṅgayā sadā nājñayeva suhṛdāṃ priyaṃ kṛtam /
yad gṛhādvacanaroṣakampitā yāti tūrṇamabalā rathoddhatā

15.49

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru /
yasyāstu traiṣṭubhe pāde vijñeyā svāgatā hi sā

15.50

yathā:
adya me saphalamāyatanetre jīvitaṃ madanasaṃśrayabhāvam /
āgatāsi bhavanaṃ mama yasmātsvāgataṃ tava varoru niṣīda

15.51

ṣaṣṭhaṃ ca navamaṃ caiva laghunī traiṣṭubhe yadi /
gurūṇyanyāni pāde tu sā jñeyā śālinī yathā

15.52

duḥśīlaṃ vā nirguṇaṃ vāparaṃ vā loke dhairyādapriyaṃ na bravīṣi /
tasmācchīlaṃ sādhuhetoḥ suvṛttaṃ mādhuryātsyātsarvathā śālinī tvam

15.53

tṛtīyaṃ caiva ṣaṣṭhaṃ ca navamaṃ dvādaśaṃ tathā /
gurūṇi jāgate pāde yatra tattoṭakaṃ bhavet

15.54

yadi so 'tra bhavettu samudrasamastriṣu cāpi tathā niyamena yatiḥ /
satataṃ jagatīvihitaṃ hi tataṃ gaditaṃ khalu toṭakavṛttamidam

15.55

yathā:
kimidaṃ kapaṭāśrayadurviṣahaṃ bahuśāṭhyamatholbaṇarūkṣakatham /
svajanapriyasajjanabhedakaraṃ nanu toṭakavṛttamidaṃ kuruṣe

15.56

ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca /
tathopāntyaṃ jagatyāṃ ca guru cetkumudaprabhā

15.57

yau trikau tathā nyau yadi khalu pāde ṣaḍbhireva varṇairyadi ca yatiḥ syāt |
nityasaṃniviṣṭā jagatividhāne nāmataḥ prasiddhā kumudanibhā sā

15.58

yathā:
manmathena viddhā salalitabhāvā nṛttagītayogā pravikasitākṣī /
nindyamadya kiṃ tvaṃ vigalitaśobhā candrapādayuktā kumudavatī ca

15.59

matāntare:
yadi khalu pāde nyau trikau yathā yau yatirapi varṇaiḥ ṣaḍbhireva cetsyāt /
jagatividhāne nityasaṃniviṣṭā kumudanibhā sā nāmataḥ prasiddhā

15.60

yathā:
kumudanibhā tvaṃ kāmabāṇaviddhā kimasi natabhrūḥ śītavātadagdhā /
mṛdunalinīvāpāṇḍuvaktraśobhā kathamapi jātā hyagrataḥ sakhīnām

15.61

dvādaśākṣarake pāde saptamaṃ daśamaṃ laghu /
ādau pañcākṣaracchedaścandralekhā tu sā yathā

15.62

vaktraṃ saumyaṃ te padmapatrāyatākṣaṃ kāmasyāvāsaṃ sunāsoccaprahāsam /
kāmasyāpīdaṃ kāmamāhartukāmaṃ kānte kāntyā tvaṃ candralekheva bhāsi

15.63

tṛtīyamantyaṃ navamaṃ pañcamaṃ ca yadā guru /
dvādaśākṣarake pāde yatra sā pramitākṣarā

15.64

yathā:
smitabhāṣiṇī hyacapalāparuṣā nibhṛtāpavādavimukhī satatam /
api kasyacidyuvatirasti sukhā pramitākṣarā sa hi pumāñjayati

15.65

dvitīyamantyaṃ daśamaṃ caturthaṃ pañcamāṣṭame /
gurūṇi dvādaśe pāde vaṃśasthā jagatī tu sā

15.66

yadi trikau jtau bhavatastu pādatastathaiva ca jrāvavasānasaṃsthitau /
tadā hi vṛttaṃ jagatīpratiṣṭhitaṃ vadanti vaṃśasthamitīha nāmataḥ

15.67

na me priyā tvaṃ bahumānavarjitāṃ priyaṃ priyā te paruṣābhibhāṣiṇī /
tathā ca paśyāmyahamadya vigrahaṃ dhruvaṃ hi vaṃśasthagatiṃ kariṣyati

15.68

caturthamantyaṃ daśamaṃ saptamaṃ ca yadā guru /
bhaveddhi jāgate pāde tadā syāddhariṇaplutā

15.69

paruṣavākyakaśābhihitā tvayā bhayavilokanapārśvanirīkṣaṇā /
varatanuḥ pratataplutasarpaṇairanukaroti gatairhariṇaplutam

15.70

saptamaṃ navamaṃ cāntyamupāntyaṃ ca yadā guru /
dvādaśākṣarake pāde kāmadatteti sā yathā

15.71

karajapadavibhūṣitā yathā tvaṃ sudati daśanavikṣatādharā ca /
gatirapi caraṇāvalagnamandā tvamasi mṛganibhākṣi kāmadattā

15.72

ādyaṃ caturthaṃ daśamaṃ saptamaṃ ca yadā laghu /
pāde tu jāgate yasyā aprameyā tu sā yathā

15.73

na te kācidanyā samā dṛśyate strī nṛloke viśiṣṭā guṇairadvitīyaiḥ /
trilokyāṃ guṇajjñān samāhṛtya sarvān jagatyaprameyāsi sṛṣṭā vidhātrā

15.74

dvitīyaṃ pañcamaṃ caiva hyaṣṭamekādaśe yathā /
pāde yatra laghūni syuḥ padminī nāma sā yathā

15.75

rāstrikāḥ sāgarākhyā niviṣṭā yadā syāt trike ca trike yuktarūpā yatiḥ /
sanniviṣṭā jagatyāstatassā budhair nāmataścāpi saṃkīrtyate padminī

15.76

dehatoyāśayā vaktrapadmojjvalā netrabhṛṅgākulā dantahaṃsasmitā /
keśapāśacchadā cakravākastanī padminīva priye bhāsi me sarvadā

15.77

phullapadmānanā tvaṃ dvirephekṣaṇā keśapatracchadā cakravākastanī /
pītatoyāvalī baddhakāñcīguṇā padminīva priye bhāsi nīre sthitā

15.78

ādau ṣaṭ daśamaṃ caiva pāde yatra laghūnyatha /
śeṣāṇi tu gurūṇi syurjāgate puṭasaṃjñitā

15.79

yadi caraṇaniviṣṭau nau tathā myau yatividhirapi yuktyāṣṭābhiriṣṭaḥ /
bhavati ca jagatīsthaḥ sarvadāsau ya iha hi puṭavṛttaṃ nāmatastu

15.80

upavanasalilānāṃ bālapadmairbhramaraparabhṛtānāṃ kaṇṭhanādaiḥ /
madanamadavilāsaiḥ kāminīnāṃ kathayati puṭavṛttaṃ puṣpamāsaḥ

15.81

dvitīyāntye caturthaṃ ca navamaikādaśe guru /
vicchedo 'tijagatyāṃ tu caturbhiḥ sā prabhāvatī

15.82

kathaṃ nvidaṃ kamalaviśālalocane gṛhaṃ dhanaiḥ pihitakare divākare /
acintayantyabhinavavarṣavidyutastvamāgatā sutanu yathā prabhāvatī

15.83

trīṇyādāvaṣṭamaṃ caiva daśamaṃ naidhanadvayam /
gurūṇyatijagatyāṃ tu tribhiśchedaiḥ praharṣiṇī

15.84

bhāvasthairmadhurakathaiḥ subhāṣitaistvaṃ sāṭopaskhalitavilambitairgataiśca /
śobhāḍhyairharasi manāṃsi kāmukānāṃ suvyaktaṃ hyatijagatī praharṣiṇī ca

15.85

ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ caiva daśamaikādaśe laghu /
trayodaśākṣare pāde jñeyaṃ mattamayūrakam

15.86

vidyunnaddhāḥ sendradhanurañjitadehā vātoddhūtāḥ śvetavalākākṛtaśobhāḥ /
ete meghā garjitanādojjvalacihnāḥ prāvṛṭkālaṃ mattamayūrāḥ kathayanti

15.87

ādau dve caturthaṃ caiva cāṣṭamaikādaśe guru /
antyopāntye ca śakvaryā vasantatilakā yathā

15.88

citrairvasantakusumaiḥ kṛtakeśahastā sragdāmamālyaracanā suvibhūṣitāṅgī /
nānāvasantakavibhūṣitakarṇapāśā sākṣādvasantatilakeva vibhāti nārī

15.89

pañcādau śakvarī pāde gurūṇi trīṇi naidhane /
pañcākṣarādau ca yatirasaṃbādhā tu sā yathā

15.90

yathā:
mānālokajñaḥ sutabalakulaśīlāḍhyo yasminsammānaṃ na sadṛśamanu paśyeddhi /
gacchettaṃ tyaktvā drutagatiraparaṃ deśaṃ kīrṇā nānārthairavaniriyamasaṃbādhā

15.91

catvāryādau gurūṇi syurdaśamaikādaśe tathā /
antyopāntye ca śakvaryāḥ pāde tu śarabhā yathā

15.92

eṣā kāntā vrajati lalitā vepamānā gulmaiścchannaṃ vanamabhinavaiḥ saṃpraviddham /
hā hā kaṣṭaṃ kimidamiti no vedmi mūḍho vyaktaṃ kānte śarabhalalitāntvaṃ karoṣi

15.93

adau ṣaṭ daśamaṃ caiva laghu caiva trayodaśam /
yatrātiśakvare pāde jñeyā nāndīmukhī tu sā

15.94

yathā:
na khalu tava kadācitkrodhatāmrāyatākṣaṃ bhrukuṭivalitabhaṅgaṃ dṛṣṭapūrvaṃ mayāsyam /
kimiha bahubhiruktairyā mamecchā hṛdisthā tvamasi madhuravākyā devi nāndīmukhīva

15.95

ādyaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhaṃ ca naidhanaṃ ca yadā guru /
ṣoḍaśākṣarake pāde yatrebhalalitaṃ tu tat

15.96

bhrau yadi nāśca nityamiha viracitacaraṇaḥ gaśca tathā vai bhavati nidhanamupagataḥ /
syādapi cāṣṭimeva yadi satatamanugataṃ tatkhalu vṛttamagravṛṣabhagajavilasitam

15.97

kālatoyadharaiḥ sudhīradhanapaṭupaṭaharavaiḥ sarjakadambanīpakuṭajakusumasurabhiḥ /
kandalasendragopakaracitamavanitalaṃ vīkṣya karotyasau vṛṣabhagajavilasitam

15.98

ādyātparāṇi vai pañca dvādaśaṃ satrayodaśaḥ /
antyopāntye ca dīrghāṇi lalitapravaraṃ hi tat

15.99

yadā ymau pādasthau bhavata iha cetstau tathā gau tathā ṣaḍbhiścānyairyatirapi ca varṇairyathā syāt /
tadapyaṣṭau nityaṃ samanugatamevoktamanyaiḥ prayogajñairvṛttaṃ pravaralalitaṃ nāmatastu

15.100

yathā:
nakhālīḍhaṃ gātraṃ daśanakhacitaṃ coṣṭhagaṇḍaṃ śiraḥ puṣponmiśraṃ pravilulitakeśālakāntam /
gatiḥ khinnā ceyaṃ vadanamapi saṃbhrāntanetram aho ślāghyaṃ vṛttaṃ pravaralalitaṃ kāmaceṣṭam

15.101

ādyātparāṇi pañcātha dvādaśaṃ satrayodaśam /
antyaṃ saptadaśe pāde śikhariṇyāṃ gurūṇi ca

15.102

caturbhistasyaiva pravaralalitasya trikagaṇair yadā lau gaścānte bhavati caraṇe 'tyaṣṭigadite /
yadā ṣaḍbhiścchedo bhavati yadi mārgeṇa vihitas tadā vṛtteṣveṣā khalu śikhariṇī nāma gaditā

15.103

yathā:
mahānadyā bhogaṃ pulinamiva bhāti te jaghanaṃ tathāsyaṃ netrāḍhyaṃ bhramarasahitaṃ paṅkajamiva /
gatirmandā ceyaṃ sutanu tava ceṣṭā sulalitā stanābhyāṃ tābhyāṃ tvaṃ śikhariṇi supīnāsi vanite

15.104

yatra pañca laghūnyādau trayodaśacaturdaśe /
ṣoḍaśaikādaśe caiva tatsyādvṛṣabhaceṣṭitam

15.105

yadi hi caraṇe nsau slau gaḥ kramādviniveśitār yadi khalu yatiḥ ṣaḍbhirvarṇairstathā daśabhiḥ punaḥ /
yadi vihitaṃ syādatyaṣṭiḥ prayogasukhāśrayaṃ vṛṣabhalalitaṃ vṛttaṃ jñeyaṃ tathā hariṇīti vā

15.106

yathā:
jaladhararavaṃ śrutvā śrutvā madocchrayadarpito vilikhitamahīśṛṅgākṣepairvṛṣaiḥ pratinardya ca /
svayuvativṛto goṣṭhādgoṣṭhaṃ prayāti ca nirbhayo vṛṣabhalalitaṃ citraṃ vṛttaṃ karoti ca śādvale

15.107

catvāryādau ca daśamaṃ guru yatra trayodaśaṃ caturdaśaṃ tathāntye dve caikādaśamathāpi ca

15.108

yadā saptadaśe pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha /
bhavanti yasminsā jñeyā śrīdharī nāmato yathā

15.109

mo bhnau ca syuścaraṇaracitāstau gurū ca praviṣṭāśchedaḥ śiṣṭo yadi ca daśabhiḥ syāttathānyaiścaturbhiḥ /
atyaṣṭau ca pratiniyamitā varṇataḥ spaṣṭarūpā sā vijñeyā dvijamunigaṇaiḥ śrīdharī nāmatastu

15.110

snānaiścūrṇaiḥ sukhasurabhibhirgandhavāsaiśca dhūpaiḥ puṣpaiścānyaiḥ śirasi racitairvastrayogaiśca taistaiḥ /
nānāratnaiḥ kanakakhacitairaṅgasaṃbhogasaṃsthairvyaktaṃ kānte kamalanilayā śrīdharīvātibhāsi

15.111

ādyaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ naidhanaṃ guru /
tadvaṃśapatrapatitaṃ daśabhiḥ saptabhiryatiḥ

15.112

yathā eṣa gajo 'drimastakataṭe kalabhaparivṛtaḥ krīḍati vṛkṣagulmagahane kusumabhiranate /
megharavaṃ niśamya muditaḥ pavanajavasamaḥ sundari vaṃśapatrapatitaṃ punarapi kurute

15.113

dvitīyamantyaṃ ṣaṣṭhaṃ cāpyaṣṭamaṃ dvādaśaṃ tathā /
caturdaśaṃ pañcadaśaṃ pāde saptadaśākṣare

15.114

bhavanti yatra dīrghāṇi śeṣāṇi ca laghūnyatha /
vilambitagatiḥ sā tu vijñeyā nāmato yathā

15.115

yadā dviruditau hi pādamabhisaṃśritau jsau trikau tathaiva ca punastayornidhanamāśritau yau lagau /
tadaṣṭiratipūrvikā yatirapi svabhāvādyathā vilambitagatistadā nigaditā dvijairnāmataḥ

15.116

yathā:
vighūrṇitavilocanā pṛthuvikīrṇahārā punaḥ pralambaraśanā calatskhalitapādamandaklamā /
na me priyamidaṃ janasya bahumānarāgeṇa yanmadena vivaśā vilambitagatiḥ kṛtā tvaṃ priye

15.117

pañcādau pañcadaśakaṃ dvādaśaikādaśe guru /
caturdaśaṃ tathāntye dve citralekhā dhṛtau smṛtā

15.118

yathā nānāratnāḍhyairbahubhiradhikaṃ bhūṣaṇairaṅgasaṃsthairnānā gandhāḍhyairmadanajanakairaṅgarāgairvicitraiḥ /
keśaiḥ snānāḍhyaiḥ kusumabharitairvastrarāgaiśca taistaiḥ kānte saṃkṣepāt kimiha bahunā citralekheva bhāsi

15.119

antyaṃ saptadaśaṃ caiva ṣoḍaśaṃ sacaturdaśam /
trayodaśaṃ dvādaśaṃ ca ṣaṣṭhamaṣṭamameva ca

15.120

trīṇyādau ca gurūṇi syuryasmiṃstvekonaviṃśake /
pāde laghūni śeṣāṇi śārdūlakrīḍitaṃ tu tat

15.121

msau jsau tau guru ca prayoganiyatā yasminniviṣṭāstrikā ādyā cāntyayatiścatustrikayutā jñeyā parā saptabhiḥ /
nityaṃ yatpadamāśritā hyatidhṛtirnityaṃ kavīnāṃ priyaṃ tajjñeyaṃ khalu vṛttajātinipuṇaiḥ śārdūlavikrīḍitam

15.122

yathā:
nānāśastraśataghnitomarahatāḥ prabhraṣṭasarvāyudhāḥ nirbhinnodarapādabāhuvadanā nirṇāśitāḥ śatravaḥ /
dhairyotsāhaparākramaprabhṛtibhistaistairvicitrairguṇair vṛttaṃ te ripughāti bhāti samare śārdūlavikrīḍitam

15.123

tāvattvaṃ vijitendriyaḥ śubhamate sarvātmanā pratyahaṃ dāne śīlavidhau ca yojaya manaḥ svargāpavargāpaham /
yāvad vyādhijarāpracaṇḍanakharo vyāyatsaṭābhirbhṛśaṃ mṛtyuste na karoti jīvitamṛgaiḥ śārdūlavikrīḍitam

15.124

catvāryādau ca ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ sacaturdaśam /
tathā pañcadaśaṃ caiva ṣiḍaśaṃ naidhanaṃ tathā

15.125

etāni ca gurūṇi syuḥ śeṣāṇi tu laghūnyatha /
pāde yatra kṛtau jñeyā nāmnā suvadanā tu sā

15.126

mrau mnau ybhau lgau ca samyagyadi ca viracitāḥ pāde kramavaśād vicchedaḥ saptabhiḥ syātpunarapi ca yatiḥ saptākṣarakṛtā /
yadyeṣā saṃśritā syātkṛtimapi ca punaḥ śliṣṭākṣarapadā vidvadbhirvṛttajātau tata iha gaditā nāmnā suvadanā

15.127

yathā:
netre līlālasānte kamaladalanibhe bhrūcāpavinate raktoṣṭhaṃ pīnamadhyaṃ samasahitaghanāḥ snigdhāśca daśanāḥ /
karṇāvaṃsapralambau cibukamapi nataṃ ghoṇā surucirā vyaktaṃ tvaṃ martyaloke varatanu vihitāsyekā suvadanā

15.128

catvāryādau tathā ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ ca caturdaśam /
aṣṭādaśaṃ saptadaśaṃ tathā pañcadaśaṃ punaḥ

15.129

antyopāntye gurūṇyatra laghūnyanyāni sarvadā /
ekaviṃśatike pāde sragdharā nāma sā yathā

15.130

mrau mnau yau yaśca samyagyadi hi viracitāḥ syustrikāḥ pādayoge varṇaiḥ pūrvopadiṣṭairyatirapi ca punaḥ saptabhiḥ saptabhiḥ syāt /
vṛttaṃ samyagyadi syātprakṛtimanugataṃ tatvavidbhiḥ pradiṣṭaṃ vijñeyaṃ vṛttajātau kavijanadayitā sragdharā nāmatastu

15.131

yathā:
cūtāśokāravindaiḥ kuravakatilakaiḥ karṇikāraiḥ śirīṣaiḥ punnāgaiḥ pārijātairvakulakuvalayaiḥ kiṃśukaiḥ sātimuktaiḥ /
etairnānāprakāraiḥ bahulasurabhibhirviprakīrṇaiśca taistair vāsantaiḥ puṣpavṛndairnaravara vasudhā sragdharevādya bhāti

15.132

caturthamādyaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ dvādaśaṃ tathā /
ṣoḍaśāṣṭādaśe caiva naidhanaṃ ca gurūṇyatha

15.133

dvāviṃśatyakṣare pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha /
bhavanti yatra tajjñeyaṃ bhadrakaṃ nāmato yathā

15.134

bhrau caraṇe yadā viniyatau trikau kramavaśādathātikṛtividhau nrau ca tataḥ paraṃ ca rucirāvanantarakṛtau nagāvapi punaḥ /
tacca daśāṣṭavarṇaracitā caturṣvapi tathā yatiśca satataṃ bhadrakavṛttameva khalu nāṭyayogakuśalairbudhairnigaditam

15.135

utplutamekahastacaraṇaṃ dvitīyakararecitaṃ vaṃśamṛdaṅgavādyamadhuraṃ vicitrakaraṇānugaṃ bahuvidham /
bhadrakametadadya subhage vidagdhagaticeṣṭitaiḥ sulalitair nṛtyasi vibhramākulapadaṃ viviktarasabhāvitaṃ śaśimukhi

15.136

antyamekonaviṃśaṃ ca saptamaṃ satrayodaśam /
ekādaśaṃ saptadaśaṃ pañcamaṃ ca gurūṇyatha

15.137

śeṣāṇi ca laghūni syurvikṛtyāścaraṇe budhaiḥ /
vṛttaṃ tadaśvalalitaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā

15.138

yadi ca nakāra ādiracitaḥ pade viracito 'nta eva lagau yadi ca nabhau tridhā ca nihitau krameṇa khalu madhyāvapi tathā /
yadi ca samāśritaṃ hi vikṛtiṃ yatiśca daśabhistathaikasahitais tata iha kīrtitaṃ munigaṇairviśuddhacaritaistadaśvalalitam

15.139

vividhaturaṅganāgarathayodhasaṅkulamalaṃ balaṃ samuditaṃ śaraśataśaktikuntaparidhāsiyaṣṭivitataṃ bahupraharaṇam /
ripuśatamuktaśastraravabhītaśaṅkitabhaṭaṃ bhayākuladiśaṃ kṛtamabhivīkṣya saṃyugamukhe samarpitaguṇaṃ tvayāśvalalitam

15.140

ṣaḍādāvaṣṭamaṃ caiva hyekādaśacaturdaśe /
viṃśaṃ saptadaśaṃ caiva trayoviṃśaṃ tathaiva ca

15.141

etāni ca laghūni syuḥ śeṣāṇyatha gurūṇi ca /
caturviṃśatike pāde meghamāleti sā yathā

15.142

yadi khalu caraṇasthitau nau trikau kṛtikāravyāstathā rāḥ syuḥ kramāt /
bhavati yadi yatistathā saptabhiḥ saptabhistriṣvato 'nyā yatiḥ pañca vidyāttathā

15.143

pavanabalasamāhṛtā tīvragambhīranādā balākāvalīmekhalā kṣitidharasadṛśoccarūpā mahānīladhūmāñjanābhāmbugarbhodbhavā /
surapatidhanurujjvalābaddhakakṣyā taḍiddyotasannāhapaṭṭījvalā gaganatalavisāriṇī prāvṛṣaṇyā dṛḍhaṃ meghamālādhikaṃ śobhate

15.144

ādyaṃ caiva caturthaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca /
navamaṃ daśamaṃ caiva naidhanaṃ ca bhavedguru

15.145

laghūnyanyāni śeṣāṇi pāde syuḥ pañcaviṃśake /
vṛttajjñaiḥ sā tu vijñeyā krauñcapādīti nāmataḥ

15.146

bhmau yadi pāde sbhāvapi ceṣṭāvabhikṛtirapi ca hi yadi khalu vihitā nāśca samudrāḥ syurviniviṣṭā yadi ca khalu guru bhavati nidhanagatam /
pañcabhirādau chedamupetā punarapi yatiriha yadi khalu daśabhiḥ krauñcapadeyaṃ vṛttavidhāne suragaṇapitṛgaṇamunigaṇavihitā

15.147

yaḥ kila dākṣaṃ vidrutasomaṃ kratuvaramacamasamapagatakalaśaṃ pātitayūpaṃ kṣiptacaṣālaṃ vicayanamasamidhamapaśukacarukam /
kārmukamuktenāśu cakāra vyapagatasuragaṇapitṛgaṇamiṣuṇā nityamasau te daityagaṇāriḥ pradahatu makhamiva ripugaṇamakhilam

15.148

yā kapilākṣī piṅgalakeśī kaliruciranudinamanunayakaṭhinā dīrghatarābhiḥ sthūlasirābhiḥ parivṛtavapuratiśayakuṭilagatiḥ /
āyatajaṅghā nimnakapolā laghutarakucayugaparigatahṛdayā sā parihāryā krauñcapadā strī dhruvamiha niravadhisukhamabhilaṣatā

15.149

aṣṭāvādau gurūṇi syustathā caikonaviṃśakam /
ekaviṃśaṃ ca vijñeyaṃ caturviṃśaṃ sanaidhanam

15.150

etāni guru saṃkhyāni śeṣāṇi ca laghūnyatha /
ṣaḍviṃśatyakṣare pāde tadbhujaṅgavijṛmbhitam

15.151

yasyāṃ mau to nāḥ strau nityaṃ praticaraṇamatha
gaditakāstrikā hyanupūrvaśaḥ
ṣaḍviṃśatyāmekonāyāṃ ca yadi hi
khalu yatirabhidhā caturbhirathāṣṭābhiḥ /
paścādantyau lgau saṃyojyau yadi bhavati
manujadayitāṃ samāśritamutkṛtiṃ
nāmnā vṛttaṃ loke khyātaṃ kavivadana
vikasanaparaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam

15.152

yathā:
rūpopetāṃ devaiḥ sṛṣṭāṃ samadagaja
vilasitagatiṃ nirīkṣya tilottamāṃ
prādakṣiṇyātprāptāṃ draṣṭuṃ bahuvadana
macalanayanaṃ śiraḥ kṛtavān hariḥ /
dīrghaṃ niśvasyāntargūḍhaṃ stanavadana
jaghanarucirāṃ nirīkṣya tathā punaḥ
pṛṣṭhe nyastaṃ devendreṇa pravaramaṇi
kanakavalayaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam

15.153

daṇḍakaṃ nāma vijñeyamutkṛteradhikataram /
meghamālādikaṃ tatsyānnau cādau kāguhā trikāḥ

15.154

yathā:
muditajanapadākulā sphītasasyākarā bhūtadhātrī bhavantaṃ samabhyarcati
dviradakaraviluptahintālatālīvanāstvāṃ namasyanti vindhyādayaḥ parvatāḥ /
sphuṭitakalaśāśuktinigīrṇamuktā phalairūrmihastairnamasyanti vaḥ sāgarāḥ
muditajalacarākulāḥ saṃprakīrṇamalāḥ kīrtayantīva kīrtiṃ mahānimnagāḥ

15.155

etāni samavṛttāni mayoktāni dvijottamāḥ /
viṣamārdhasamānāṃ tu punarvakṣyāmi lakṣaṇam

15.156

yatra pādāstu viṣamā nānāvṛttasamudbhavāḥ /
grathitāḥ pādayogena tad vṛttaṃ viṣamaṃ smṛtam

15.157

dvau samaṃ dvau ca viṣamau vṛtte 'rdhaviṣame tathā /
sarvapādaiśca viṣamairvṛttaṃ viṣamamucyate

15.158

hrasvādyamatha dīrghādyaṃ dīrghaṃ hrasvamathāpi vā /
yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ vṛttamardhasamaṃ bhavet

15.159

pāde siddhe samaṃ siddhaṃ viṣamaṃ sārvapādikam /
dvayorardhasamaṃ vidyādeṣa chedastu pādataḥ

15.160

chedāstu ye mayā proktā samavṛttavikalpitaḥ /
trikairviṣamavṛttānāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam

15.161

naidhane 'nyatarasyāṃ vai prathame pāda iṣyate /
dvitīye caraṇe ca syādityanuṣṭup samāsataḥ

15.162

sau gau tu prathame pāde srau lgau cāpi dvitīyake /
yugme 'rdhaviṣame pāde jñeyā pathyā tu sā trikaiḥ

15.163

priyadaivatamitrāsi priyasaṃbandhibāndhavā /
priyadānaratā pathyā dayite tvaṃ priyāsi me

15.164

mrau gau tu prathame pāde ysau lgau ca dvitīyake /
pāde bhau lgau tṛtīye ca caturthe tu tasau lagau

15.165

naivācāro na te mitraṃ na saṃbandhiguṇapriyā /
sarvathā sarvaviṣamā pathyā na bhavasi priye

15.166

ayujorlakṣaṇaṃ hyetadviparītaṃ tu yatra ca /
pathyā hi viparītā sā vijñeyā nāmato yathā

15.167

kṛtena ramaṇasya kiṃ sakhi roṣeṇa te 'pyartham /
viparītā na pathyāsi tvaṃ jaḍe kena mohitā

15.168

caturthādakṣarādyatra trilaghu syādayuktataḥ /
anuṣṭupcapalā sā tu vijñeyā nāmato yathā

15.169

na khalvasyāḥ priyatamaḥ śrotavyaṃ vyāhṛtaṃ sakhyā /
nāradasya pratikṛtiḥ kathyate capalā hīyam

15.170

vipulā tu yuji jñeyā laghutvātsaptamasya tu /
sarvatra saptamasyaiva keṣāṃcidvipulā yathā

15.171

saṃkṣiptā vajramadhye hi hemakumbhanibhastanī /
vipulāsi priye śroṇyāṃ pūrṇacandranibhānane

15.172

gaṅgeva meghopagame āplāvitavasundharā /
kūlavṛkṣānārujantī sravantī vipulā balāt

15.173

āgatā meghasamaye bhīru bhīrukulodgate /
ekarātrau paragṛhaṃ corī bandhanamarhasi

15.174

evaṃ vividhayogāstu pathyāpādā bhavanti hi /
yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ śeṣairanyaistrikairyathā

15.175

gurvantakaḥ sarvalaghustriko nityaṃ hi neṣyate /
prathamādakṣarādyatra caturthātprāglaghuḥ smṛtaḥ

15.176

pathyāpādaṃ samāsthāpya trīṇyante tu gurūṇyatha /
bhavanti pāde satataṃ budhaistadvakramiṣyate

15.177

dantakṣatādharaṃ subhru jāgaraglānanetraṃ ca /
ratisaṃbhogakhinnaṃ te darśanīyataraṃ vaktram

15.178

ityeṣā sarvaviṣamā nāmato 'nuṣṭubucyate /
tadvidāṃ matavaiṣamyaṃ trikādakṣaratastathā

15.179

pāde ṣoḍaśamātrāstu gāthāṃśakavikalpitāḥ /
caturbhiraṃśakairjñeyā vṛttajñairvānavāsikā

15.180

asaṃsthitapadā suvihvalāṅgī madaskhalitaceṣṭitairmanojñā /
kva yāsyasi varoru suratakāle viṣamā kiṃ vānavāsikā tvam

15.181

sjau sgau ca prathame pāde tathā caiva tṛtīyake /
ketumatyāṃ gaṇāḥ proktāḥ bhrau ngau gaśca sadā budhaiḥ

15.182

sphuritādharaṃ cakitanetraṃ raktakapolamambujadalākṣam /
kimidaṃ ruṣāpahṛtaśobhaṃ ketumatīsamaṃ vada mukhaṃ te

15.183

vaktrasyāparapūrvasya cādau nau ro lagau trikāḥ /
najau rajau dvitīye ca śeṣāgraṃ punareva tu

15.184

prathame ca tṛtīye nau ralau gaśca prakīrtitaḥ /
gaṇāścāparavaktre tu najau jrau dvicaturthayoḥ

15.185

sutanu jalaparītalocanaṃ jaladaniruddhamivendumaṇḍalam /
kimidamaparavaktrameva te śaśivadane 'dya mukhaṃ parāṅmukham

15.186

nau yau tu prathame pāde njau jrau gaśca tathāpare /
yatra tatpuṣpitāgrā syādyadi śeṣaṃ tu pūrvavat

15.187

pavanabalavidhūtacāruśākhaṃ pramuditakokilakaṇṭhanādaramyam /
madhukaraparigīyamānaśabdaṃ varatanu paśya vanaṃ supuṣpitāgram

15.188

sjau slau cādau yathā nsau jgau bhnau jlau gaśca tathā punaḥ /
sjau sjau gaśca trikā hyete udgatāyāḥ prakīrtitāḥ

15.189

tava romarājiratibhāti sutanu madanasya mañjarī /
nābhikamalavivarotpatitā bhramarāvalīva kusumātsamudgatā

15.190

sjau slau ca tato nsau jgau nau sau ceti tṛtīyake /
sjau sjau gaśca caturthe tu lalitāyā gaṇāḥ smṛtāḥ

15.191

lalitākulabhramitacāru vasanakaracārupallavā /
pravikasitakamalakāntimukhī pravibhāsi devī surataśramāturā

15.192

evametāni vṛttāni samāni viṣamāṇi ca /
nāṭakādyeṣu kāvyeṣu prayoktavyāni sūribhiḥ

15.193

santyanyānyapi vṛttāni yānyuktānīha piṇḍaśaḥ /
na ca tāni prayojyāni na śobhāṃ janayanti hi

15.194

yānyataḥ pratiṣiddhāni gītake tāni yojayet /
dhruvāyoge tu vakṣyāmi teṣāṃ caiva vikalpanam

15.195

vṛttalakṣaṇamevaṃ tu samāsena mayoditam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyāryāṇāmapi lakṣaṇam

15.196

pathyā ca vipulā caiva caṣalā mukhato 'parā /
jaghane capalā caiva āryāḥ pañca prakīrtitāḥ

15.197

āsāṃ tu saṃpravakṣyāmi yatimātrāvikalpanam /
lakṣaṇaṃ niyamaṃ caiva vikalpaguṇasaṃśrayam

15.198

yatiśchedastu vijñeyaścaturmātro gaṇaḥ smṛtaḥ /
dvitīyāntyau yujau pādāvayujau tvaparau smṛtau

15.199

gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ /
ayuggaṇo vidhātavyo yuggaṇastu yathepsitaḥ

15.200

ṣaṣṭho vai dvivikalpastu naidhano hyekasaṃsthitaḥ /
paścādardhe tu ṣaṣṭhaḥ syādekamātrastu kevalaḥ

15.201

dvivikalpastu ṣaṣṭho yo gurumadhyo bhavettu saḥ /
tathā sarvalaghuścaiva yatisaṃjñāsamāśritā

15.202

dvitīyādilaghurjñeyaḥ saptame pañcame yatiḥ /
prathamādirathāntye ca pañcame vā vidhīyate

15.203

gaṇeṣu triṣu pādasya yasyāḥ pathyā tu sā bhavet /
ataśca vipulānyā tu vijñeyā yatilakṣaṇā

15.204

ayujaḥ sarvaguravo gurumadhyā gaṇā yujaḥ /
yasyāḥ syuḥ pādayoge tu vijñeyā capalā hi sā

15.205

triṃśadādye tu vijñeyāḥ saptaviṃśatiścāpare /
ubhayorardhayorjñeyo mātrāpiṇḍo vibhāgaśaḥ

15.206

triṃśattasyāśca yadi syuretāni dviguṇāni tu /
trīṇyakṣarāṇi cānyāni nyasya saṃkhyāvibhāgaśaḥ

15.207

etāni laghusaṃjñāni nirdiṣṭāni samāsataḥ /
sarveṣāṃ caivamāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam

15.208

ardhāṣṭamagaṇārdhā ca savavāryā prakīrtitā /
ṣaṣṭhaśca dvivikalpastu naidhane hyekasaṃsthitaḥ

15.209

paścādvā yo gaṇaḥ ṣaṣṭha ekamātraḥ sa ucyate /
dvivikalpastu yaḥ ṣaṣṭho gurumadhyo bhavettu saḥ

15.210

yathā sarvalaghuścaiva yatiḥ saṃkhyāsamāśritā /
sā dvitīyā dvilaghukā saptame prathame yatiḥ

15.211

gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ /
ayuggaṇo vidhātavyaḥ yuggaṇastu sa eva ca

15.212

prathamatṛtīyau pādau dvādaśamātrau bhavettu sā pathyā /
vipulānyā khalu gaditā pūrvoditalakṣaṇopetā

15.213

pathyā yathā:
raktamṛdupadmanetrā sitadīrghabahulamṛdukeśī /
kasya tu pṛthumṛdujaghanā tanubāhvaṃ sodarī pathyā

15.214

vipulā yathā:
vipulajaghanavadanastananayanaistāmrādharoṣṭhakaracaraṇaiḥ /
āyatanāsāgaṇḍairlalāṭakarṇaiḥ śubhā kanyā

15.215

dvitīyaśca caturthaśca gurumadhyagato bhavet /
ubhayorardhayoryatra vijñeyā capalā yathā

15.216

udbhaṭagāminī paruṣabhāṣiṇī kāmacihnakṛtaveṣā /
jānāti māṃsayuktā surāpriyā sarvataścapalā

15.217

pūrvārdhe lakṣaṇaṃ hyetadasyāḥ sa ca mukhena tu /
paścimārdhe tu capalā yasyāḥ sā jaghanena tu

15.218

mukhacapalā yathā:
āryāmukhe tu capalā tathāpi cāryā na me yataḥ sā kim /
dakṣā gṛhakṛtyeṣu tathā duḥkhe bhavati duḥkhārtā

15.219

jaghanacapalā yathā:
varamṛganayane capalāsi varoru śaśāṅkadarpaṇanibhāsye /
kāmasya sārabhūte na pūrvamadacārujaghanena

15.220

ubhayorardhayoretallakṣaṇaṃ dṛśyate yadi /
vṛttajñaiḥ sā tu vijñeyā sarvataścapalā sakhi

15.221

kāryau dvādaśamātrau ca pādāvādyau tṛtīyakau /
aṣṭādaśa dvitīyaṃ ca tathā pañcadaśottamā

15.222

catuḥpañcaprakārāṇāṃ catuṣkāṇāṃ viśeṣataḥ /
prastārayogamāsādya bāhulyaṃ saṃpradarśayet

15.223

pañcapañcāśadādyā tu triṃśadādyā tathaiva ca /
āryā tvakṣarapiṇḍena vijñeyātra prayoktṛbhiḥ

15.224

triṃśatastvatha varṇebhyo laghuvarṇatrayaṃ bhavet /
śeṣāṇi gurusaṃkhyāni hyevaṃ sarvatra nirdiśet

15.225

sarveṣāmeva cāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam /
sarveṣāṃ jātivṛttānāṃ pūrvamuttarasaṃkhyayā

15.226

vikalpagaṇanāṃ kṛtvā saṃkhyāpiṇḍena nirdiśet /
āryāgītirathāryaiva kevalaṃ tvaṣṭabhirgaṇaiḥ

15.227

itarārthe jaḥ ṣaṣṭhastu nalaghugaṇa iṣyate |
vṛttairevaṃ tu vividhairnānāchandassamudbhavaiḥ /
kāvyabandhāstu kartavyāḥ ṣaṭtriṃśallakṣaṇānvitāḥ

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc