Natya Shastra · Chapter 15
iti bharatīye nāṭyaśāstre vācikābhinaye chandovidhānaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ
atha pañcadaśo 'dhyāyaḥ
chandāṃsyevaṃ hi yānīha mayoktāni dvijottamāḥ /
vṛttāni teṣu nāṭye 'smin prayojyāni nibodhata
ādye punarantye dve dve guruṇī cet /
sā syāttanumadhyā gāyatrasamutthā
yathā:
saṃtyaktavibhūṣā bhraṣṭāñjananetrā /
hastārpitagaṇḍā kiṃ tvaṃ tanumadhyā
laghugaṇa ādau bhavati catuṣkaḥ /
guruyugamantye makarakaśīrṣā
yathā:
svayamupayāntaṃ bhajasi na kāntam /
bhayakari kiṃ tvaṃ makarakaśīrṣā
ekamātraṃ ṣaṭke syād dvitīyaṃ pāde /
khyātarūpā vṛtte sā mālinī nāmnā
ṣaḍakṣarakṛte pāde laghu yatra dvitīyakam /
śeṣāṇi tu gurūṇi syurmālinī sā matā yathā
snānagandhādhikyairvastrabhūṣāyogaiḥ /
vyaktamevāsau tvaṃ mālinī prakhyātā
dvitīyaṃ pañcamaṃ caiva laghu yatra pratiṣṭhitam /
śeṣāṇi ca gurūṇi syurmālatī nāma sā yathā
śobhate baddhayā ṣaṭpadāviddhayā /
mālatīmālayā māninī līlayā
dvitīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ ca yadā laghu /
yasyāḥ saptākṣare pāde jñeyā sā tūddhatā yathā
sau trikau yadi pāde hyantimaśca gakāraḥ /
uṣṇigutthitapādā uddhatā khalu nāmnā
dantakṛntakṛtāstraṃ vyākulālakaśobham /
śaṃsatīva tavāsyaṃ nirdayaṃ ratayuddham
ādau dve nidhane caiva guruṇī yatra vai sadā /
pāde saptākṣare jñeyā nāmnā bhramaramālikā
pāde pāde niviṣṭau samyagviracitau tsau /
antye yadi gakāraḥ sā tu bhramaramālā
yathā:
nānākusumacitre prāpte surabhimāse /
eṣā bhramati mattā kānte bhramaramālā
ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca pañcamaṃ saptamaṃ tathā /
gurūṇyaṣṭākṣare pāde siṃhalekheti sā yathā
jātu yasya gau na , pāde saṃsthitaḥ samasvarūpe /
tāmanuṣṭubāśrayasthāṃ vāvadanti siṃhalekhām
yattvayā hyanekabhāvaiśceṣṭitaṃ rahaḥ sugātri /
tanmano mama praviṣṭaṃ vṛttamadya siṃhalekham
caturthaṃ ca dvitīyaṃ ca ṣaṣṭhamaṣṭamameva ca /
gurūṇyaṣṭākṣare pāde yatra tanmattaceṣṭitam
yadā tu jātparau ralau gakāra eva ca sthitaḥ /
anuṣṭubudbhavaṃ tadā vadanti mattaceṣṭitam
yathā:
carāvaghūrṇitekṣaṇaṃ vilambitākulālakam /
asaṃsthitaiḥ padaiḥ priyā karoti mattaceṣṭitam
aṣṭākṣarakṛte pāde sarvāṇyeva bhavanti hi /
gurūṇi yasminsā nāmnā vidyunmāleti kīrtitā
mau gau cāntyau yasyāḥ pāde pādasyānte vicchedaśca /
sā cānuṣṭupchandasyuktā nityaṃ sadbhirvidyunmālā
sāmbhobhārairānānadbhiḥ śyāmāmbhodairvyāpte vyomni /
ādityāṃśuspardhinyeṣā dikṣu bhrāntā vidyunmālā
pañcamaṃ saptamaṃ cāntyaṃ guru pāde 'ṣṭake tathā /
chandojñairjñeyametattu vṛttaṃ cittavilāsitam
smitavaśaviprakāśairdaśanapadairamībhiḥ /
varatanu pūrṇacandraṃ tava mukhamāvṛṇoti
navākṣarakṛte pāde trīṇi syurnaidhanāni ca /
gurūṇi yasyāḥ sā nāmnā jñeyā madhukarī yathā
ṣaḍiha yadi laghūni syurnidhanagatamakāraścet /
budhajanabṛhatīsaṃsthā bhavati madhukarī nāmnā
kusumitamabhipaśyantī vividhatarugaṇaiśchannam /
vanamatiśayagandhāḍhyaṃ bhramati madhukarī hṛṣṭā
daśākṣarakṛte pāde trīṇyādau trīṇi naidhane /
yasyā gurūṇi sā jñeyā paṅktirutpalamālikā
trīṇyādau yadi hi gurūṇi syuścatvāro yadi laghavo madhye /
paṅktāvantagatamakāraḥ syādvijñeyā kuvalayamālākhyā
yathā:
asmiṃste śirasi tadā kānte vaiḍūryasphaṭikasuvarṇāḍhye /
śobhāṃ svāṃ na vahati tāṃ baddhā suśliṣṭā kuvalayamāleyam
dvitīyaṃ ca caturthaṃ ca ṣaṣṭamaṣṭamameva ca /
hrasvaṃ daśākṣare pāde yatra sā śikhisāriṇī
jau trikau hi pādagau tu yasya gau ca saṃśritau tathā samau stau /
paṅktiyogasupratiṣṭhitāṅgī sā mayūrasāriṇīti nāmnā
yathā:
naiva te 'sti saṃgamo manuṣyairnāpi kāmabhogacihnamanyat /
garbhiṇīva dṛśyase hyanārye kiṃ mayūrasāriṇī tvamevam
ādyaṃ caturthamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ tathā /
gurūṇi traiṣṭubhe pāde yatra syurdodhakaṃ tu tat
bhau tu bhagāviti yasya gaṇāḥ syuḥ syācca yatistricaturbhirathā'smin /
traiṣṭubhameva hi tatkhalu nāmnā dodhakavṛttamiti pravadanti
yathā:
praskhalitāprapadapravicāyaṃ mattavighūrṇitagātravilāsam /
paśya vilāsini kuñjarametaṃ dodhakavṛttamayaṃ prakaroti
ādau dvau pañcamaṃ caivāpyaṣṭamaṃ naidhanaṃ tathā /
guruṇyekādaśe pāde yatra tanmoṭakaṃ yathā
eṣo 'mbudatulyanisvanaravaḥ kṣīvaḥ skhalamānavilambagatiḥ /
śrutvā ghanagarjitamadritaṭe vṛkṣān pratimoṭayati dviradaḥ
navamaṃ saptamaṃ ṣaṣṭhaṃ tṛtīyaṃ ca bhavellaghu /
sarvāsvavasthāsu ca kāmatantre yogyāsi kiṃ vā bahunendravajrā
ebhireva tu saṃyuktā laghubhistraiṣṭubhī yadā /
upendravajrā vijñeyā laghvādāviha kevalam
priye śriyā varṇaviśeṣaṇena smitena kāntyā sukumārabhāvaiḥ /
amī guṇā rūpaguṇānurūpā bhavanti te kiṃ tvamupendravajrā
ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca saptamaṃ navamaṃ tathā /
gurūṇyekādaśe pāde yatra sā tu rathoddhatā
kiṃ tvayā subhaṭa dūravarjitaṃ nātmano na suhṛdāṃ priyaṃ kṛtam /
yatpalāyanaparāyaṇasya te yāti dhūliradhunā rathoddhatā
yathā:
kiṃ tvayā kumatisaṅgayā sadā nājñayeva suhṛdāṃ priyaṃ kṛtam /
yad gṛhādvacanaroṣakampitā yāti tūrṇamabalā rathoddhatā
ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca saptamaṃ daśamaṃ guru /
yasyāstu traiṣṭubhe pāde vijñeyā svāgatā hi sā
yathā:
adya me saphalamāyatanetre jīvitaṃ madanasaṃśrayabhāvam /
āgatāsi bhavanaṃ mama yasmātsvāgataṃ tava varoru niṣīda
ṣaṣṭhaṃ ca navamaṃ caiva laghunī traiṣṭubhe yadi /
gurūṇyanyāni pāde tu sā jñeyā śālinī yathā
duḥśīlaṃ vā nirguṇaṃ vāparaṃ vā loke dhairyādapriyaṃ na bravīṣi /
tasmācchīlaṃ sādhuhetoḥ suvṛttaṃ mādhuryātsyātsarvathā śālinī tvam
tṛtīyaṃ caiva ṣaṣṭhaṃ ca navamaṃ dvādaśaṃ tathā /
gurūṇi jāgate pāde yatra tattoṭakaṃ bhavet
yadi so 'tra bhavettu samudrasamastriṣu cāpi tathā niyamena yatiḥ /
satataṃ jagatīvihitaṃ hi tataṃ gaditaṃ khalu toṭakavṛttamidam
yathā:
kimidaṃ kapaṭāśrayadurviṣahaṃ bahuśāṭhyamatholbaṇarūkṣakatham /
svajanapriyasajjanabhedakaraṃ nanu toṭakavṛttamidaṃ kuruṣe
ādyaṃ tṛtīyamantyaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca /
tathopāntyaṃ jagatyāṃ ca guru cetkumudaprabhā
yau trikau tathā nyau yadi khalu pāde ṣaḍbhireva varṇairyadi ca yatiḥ syāt |
nityasaṃniviṣṭā jagatividhāne nāmataḥ prasiddhā kumudanibhā sā
yathā:
manmathena viddhā salalitabhāvā nṛttagītayogā pravikasitākṣī /
nindyamadya kiṃ tvaṃ vigalitaśobhā candrapādayuktā kumudavatī ca
matāntare:
yadi khalu pāde nyau trikau yathā yau yatirapi varṇaiḥ ṣaḍbhireva cetsyāt /
jagatividhāne nityasaṃniviṣṭā kumudanibhā sā nāmataḥ prasiddhā
yathā:
kumudanibhā tvaṃ kāmabāṇaviddhā kimasi natabhrūḥ śītavātadagdhā /
mṛdunalinīvāpāṇḍuvaktraśobhā kathamapi jātā hyagrataḥ sakhīnām
dvādaśākṣarake pāde saptamaṃ daśamaṃ laghu /
ādau pañcākṣaracchedaścandralekhā tu sā yathā
vaktraṃ saumyaṃ te padmapatrāyatākṣaṃ kāmasyāvāsaṃ sunāsoccaprahāsam /
kāmasyāpīdaṃ kāmamāhartukāmaṃ kānte kāntyā tvaṃ candralekheva bhāsi
tṛtīyamantyaṃ navamaṃ pañcamaṃ ca yadā guru /
dvādaśākṣarake pāde yatra sā pramitākṣarā
yathā:
smitabhāṣiṇī hyacapalāparuṣā nibhṛtāpavādavimukhī satatam /
api kasyacidyuvatirasti sukhā pramitākṣarā sa hi pumāñjayati
dvitīyamantyaṃ daśamaṃ caturthaṃ pañcamāṣṭame /
gurūṇi dvādaśe pāde vaṃśasthā jagatī tu sā
yadi trikau jtau bhavatastu pādatastathaiva ca jrāvavasānasaṃsthitau /
tadā hi vṛttaṃ jagatīpratiṣṭhitaṃ vadanti vaṃśasthamitīha nāmataḥ
na me priyā tvaṃ bahumānavarjitāṃ priyaṃ priyā te paruṣābhibhāṣiṇī /
tathā ca paśyāmyahamadya vigrahaṃ dhruvaṃ hi vaṃśasthagatiṃ kariṣyati
caturthamantyaṃ daśamaṃ saptamaṃ ca yadā guru /
bhaveddhi jāgate pāde tadā syāddhariṇaplutā
paruṣavākyakaśābhihitā tvayā bhayavilokanapārśvanirīkṣaṇā /
varatanuḥ pratataplutasarpaṇairanukaroti gatairhariṇaplutam
saptamaṃ navamaṃ cāntyamupāntyaṃ ca yadā guru /
dvādaśākṣarake pāde kāmadatteti sā yathā
karajapadavibhūṣitā yathā tvaṃ sudati daśanavikṣatādharā ca /
gatirapi caraṇāvalagnamandā tvamasi mṛganibhākṣi kāmadattā
ādyaṃ caturthaṃ daśamaṃ saptamaṃ ca yadā laghu /
pāde tu jāgate yasyā aprameyā tu sā yathā
na te kācidanyā samā dṛśyate strī nṛloke viśiṣṭā guṇairadvitīyaiḥ /
trilokyāṃ guṇajjñān samāhṛtya sarvān jagatyaprameyāsi sṛṣṭā vidhātrā
dvitīyaṃ pañcamaṃ caiva hyaṣṭamekādaśe yathā /
pāde yatra laghūni syuḥ padminī nāma sā yathā
rāstrikāḥ sāgarākhyā niviṣṭā yadā syāt trike ca trike yuktarūpā yatiḥ /
sanniviṣṭā jagatyāstatassā budhair nāmataścāpi saṃkīrtyate padminī
dehatoyāśayā vaktrapadmojjvalā netrabhṛṅgākulā dantahaṃsasmitā /
keśapāśacchadā cakravākastanī padminīva priye bhāsi me sarvadā
phullapadmānanā tvaṃ dvirephekṣaṇā keśapatracchadā cakravākastanī /
pītatoyāvalī baddhakāñcīguṇā padminīva priye bhāsi nīre sthitā
ādau ṣaṭ daśamaṃ caiva pāde yatra laghūnyatha /
śeṣāṇi tu gurūṇi syurjāgate puṭasaṃjñitā
yadi caraṇaniviṣṭau nau tathā myau yatividhirapi yuktyāṣṭābhiriṣṭaḥ /
bhavati ca jagatīsthaḥ sarvadāsau ya iha hi puṭavṛttaṃ nāmatastu
upavanasalilānāṃ bālapadmairbhramaraparabhṛtānāṃ kaṇṭhanādaiḥ /
madanamadavilāsaiḥ kāminīnāṃ kathayati puṭavṛttaṃ puṣpamāsaḥ
dvitīyāntye caturthaṃ ca navamaikādaśe guru /
vicchedo 'tijagatyāṃ tu caturbhiḥ sā prabhāvatī
kathaṃ nvidaṃ kamalaviśālalocane gṛhaṃ dhanaiḥ pihitakare divākare /
acintayantyabhinavavarṣavidyutastvamāgatā sutanu yathā prabhāvatī
trīṇyādāvaṣṭamaṃ caiva daśamaṃ naidhanadvayam /
gurūṇyatijagatyāṃ tu tribhiśchedaiḥ praharṣiṇī
bhāvasthairmadhurakathaiḥ subhāṣitaistvaṃ sāṭopaskhalitavilambitairgataiśca /
śobhāḍhyairharasi manāṃsi kāmukānāṃ suvyaktaṃ hyatijagatī praharṣiṇī ca
ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ caiva daśamaikādaśe laghu /
trayodaśākṣare pāde jñeyaṃ mattamayūrakam
vidyunnaddhāḥ sendradhanurañjitadehā vātoddhūtāḥ śvetavalākākṛtaśobhāḥ /
ete meghā garjitanādojjvalacihnāḥ prāvṛṭkālaṃ mattamayūrāḥ kathayanti
ādau dve caturthaṃ caiva cāṣṭamaikādaśe guru /
antyopāntye ca śakvaryā vasantatilakā yathā
citrairvasantakusumaiḥ kṛtakeśahastā sragdāmamālyaracanā suvibhūṣitāṅgī /
nānāvasantakavibhūṣitakarṇapāśā sākṣādvasantatilakeva vibhāti nārī
pañcādau śakvarī pāde gurūṇi trīṇi naidhane /
pañcākṣarādau ca yatirasaṃbādhā tu sā yathā
yathā:
mānālokajñaḥ sutabalakulaśīlāḍhyo yasminsammānaṃ na sadṛśamanu paśyeddhi /
gacchettaṃ tyaktvā drutagatiraparaṃ deśaṃ kīrṇā nānārthairavaniriyamasaṃbādhā
catvāryādau gurūṇi syurdaśamaikādaśe tathā /
antyopāntye ca śakvaryāḥ pāde tu śarabhā yathā
eṣā kāntā vrajati lalitā vepamānā gulmaiścchannaṃ vanamabhinavaiḥ saṃpraviddham /
hā hā kaṣṭaṃ kimidamiti no vedmi mūḍho vyaktaṃ kānte śarabhalalitāntvaṃ karoṣi
adau ṣaṭ daśamaṃ caiva laghu caiva trayodaśam /
yatrātiśakvare pāde jñeyā nāndīmukhī tu sā
yathā:
na khalu tava kadācitkrodhatāmrāyatākṣaṃ bhrukuṭivalitabhaṅgaṃ dṛṣṭapūrvaṃ mayāsyam /
kimiha bahubhiruktairyā mamecchā hṛdisthā tvamasi madhuravākyā devi nāndīmukhīva
ādyaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhaṃ ca naidhanaṃ ca yadā guru /
ṣoḍaśākṣarake pāde yatrebhalalitaṃ tu tat
bhrau yadi nāśca nityamiha viracitacaraṇaḥ gaśca tathā vai bhavati nidhanamupagataḥ /
syādapi cāṣṭimeva yadi satatamanugataṃ tatkhalu vṛttamagravṛṣabhagajavilasitam
kālatoyadharaiḥ sudhīradhanapaṭupaṭaharavaiḥ sarjakadambanīpakuṭajakusumasurabhiḥ /
kandalasendragopakaracitamavanitalaṃ vīkṣya karotyasau vṛṣabhagajavilasitam
ādyātparāṇi vai pañca dvādaśaṃ satrayodaśaḥ /
antyopāntye ca dīrghāṇi lalitapravaraṃ hi tat
yadā ymau pādasthau bhavata iha cetstau tathā gau tathā ṣaḍbhiścānyairyatirapi ca varṇairyathā syāt /
tadapyaṣṭau nityaṃ samanugatamevoktamanyaiḥ prayogajñairvṛttaṃ pravaralalitaṃ nāmatastu
yathā:
nakhālīḍhaṃ gātraṃ daśanakhacitaṃ coṣṭhagaṇḍaṃ śiraḥ puṣponmiśraṃ pravilulitakeśālakāntam /
gatiḥ khinnā ceyaṃ vadanamapi saṃbhrāntanetram aho ślāghyaṃ vṛttaṃ pravaralalitaṃ kāmaceṣṭam
ādyātparāṇi pañcātha dvādaśaṃ satrayodaśam /
antyaṃ saptadaśe pāde śikhariṇyāṃ gurūṇi ca
caturbhistasyaiva pravaralalitasya trikagaṇair yadā lau gaścānte bhavati caraṇe 'tyaṣṭigadite /
yadā ṣaḍbhiścchedo bhavati yadi mārgeṇa vihitas tadā vṛtteṣveṣā khalu śikhariṇī nāma gaditā
yathā:
mahānadyā bhogaṃ pulinamiva bhāti te jaghanaṃ tathāsyaṃ netrāḍhyaṃ bhramarasahitaṃ paṅkajamiva /
gatirmandā ceyaṃ sutanu tava ceṣṭā sulalitā stanābhyāṃ tābhyāṃ tvaṃ śikhariṇi supīnāsi vanite
yatra pañca laghūnyādau trayodaśacaturdaśe /
ṣoḍaśaikādaśe caiva tatsyādvṛṣabhaceṣṭitam
yadi hi caraṇe nsau slau gaḥ kramādviniveśitār yadi khalu yatiḥ ṣaḍbhirvarṇairstathā daśabhiḥ punaḥ /
yadi vihitaṃ syādatyaṣṭiḥ prayogasukhāśrayaṃ vṛṣabhalalitaṃ vṛttaṃ jñeyaṃ tathā hariṇīti vā
yathā:
jaladhararavaṃ śrutvā śrutvā madocchrayadarpito vilikhitamahīśṛṅgākṣepairvṛṣaiḥ pratinardya ca /
svayuvativṛto goṣṭhādgoṣṭhaṃ prayāti ca nirbhayo vṛṣabhalalitaṃ citraṃ vṛttaṃ karoti ca śādvale
catvāryādau ca daśamaṃ guru yatra trayodaśaṃ caturdaśaṃ tathāntye dve caikādaśamathāpi ca
yadā saptadaśe pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha /
bhavanti yasminsā jñeyā śrīdharī nāmato yathā
mo bhnau ca syuścaraṇaracitāstau gurū ca praviṣṭāśchedaḥ śiṣṭo yadi ca daśabhiḥ syāttathānyaiścaturbhiḥ /
atyaṣṭau ca pratiniyamitā varṇataḥ spaṣṭarūpā sā vijñeyā dvijamunigaṇaiḥ śrīdharī nāmatastu
snānaiścūrṇaiḥ sukhasurabhibhirgandhavāsaiśca dhūpaiḥ puṣpaiścānyaiḥ śirasi racitairvastrayogaiśca taistaiḥ /
nānāratnaiḥ kanakakhacitairaṅgasaṃbhogasaṃsthairvyaktaṃ kānte kamalanilayā śrīdharīvātibhāsi
ādyaṃ caturthaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ naidhanaṃ guru /
tadvaṃśapatrapatitaṃ daśabhiḥ saptabhiryatiḥ
yathā eṣa gajo 'drimastakataṭe kalabhaparivṛtaḥ krīḍati vṛkṣagulmagahane kusumabhiranate /
megharavaṃ niśamya muditaḥ pavanajavasamaḥ sundari vaṃśapatrapatitaṃ punarapi kurute
dvitīyamantyaṃ ṣaṣṭhaṃ cāpyaṣṭamaṃ dvādaśaṃ tathā /
caturdaśaṃ pañcadaśaṃ pāde saptadaśākṣare
bhavanti yatra dīrghāṇi śeṣāṇi ca laghūnyatha /
vilambitagatiḥ sā tu vijñeyā nāmato yathā
yadā dviruditau hi pādamabhisaṃśritau jsau trikau tathaiva ca punastayornidhanamāśritau yau lagau /
tadaṣṭiratipūrvikā yatirapi svabhāvādyathā vilambitagatistadā nigaditā dvijairnāmataḥ
yathā:
vighūrṇitavilocanā pṛthuvikīrṇahārā punaḥ pralambaraśanā calatskhalitapādamandaklamā /
na me priyamidaṃ janasya bahumānarāgeṇa yanmadena vivaśā vilambitagatiḥ kṛtā tvaṃ priye
pañcādau pañcadaśakaṃ dvādaśaikādaśe guru /
caturdaśaṃ tathāntye dve citralekhā dhṛtau smṛtā
yathā nānāratnāḍhyairbahubhiradhikaṃ bhūṣaṇairaṅgasaṃsthairnānā gandhāḍhyairmadanajanakairaṅgarāgairvicitraiḥ /
keśaiḥ snānāḍhyaiḥ kusumabharitairvastrarāgaiśca taistaiḥ kānte saṃkṣepāt kimiha bahunā citralekheva bhāsi
antyaṃ saptadaśaṃ caiva ṣoḍaśaṃ sacaturdaśam /
trayodaśaṃ dvādaśaṃ ca ṣaṣṭhamaṣṭamameva ca
trīṇyādau ca gurūṇi syuryasmiṃstvekonaviṃśake /
pāde laghūni śeṣāṇi śārdūlakrīḍitaṃ tu tat
msau jsau tau guru ca prayoganiyatā yasminniviṣṭāstrikā ādyā cāntyayatiścatustrikayutā jñeyā parā saptabhiḥ /
nityaṃ yatpadamāśritā hyatidhṛtirnityaṃ kavīnāṃ priyaṃ tajjñeyaṃ khalu vṛttajātinipuṇaiḥ śārdūlavikrīḍitam
yathā:
nānāśastraśataghnitomarahatāḥ prabhraṣṭasarvāyudhāḥ nirbhinnodarapādabāhuvadanā nirṇāśitāḥ śatravaḥ /
dhairyotsāhaparākramaprabhṛtibhistaistairvicitrairguṇair vṛttaṃ te ripughāti bhāti samare śārdūlavikrīḍitam
tāvattvaṃ vijitendriyaḥ śubhamate sarvātmanā pratyahaṃ dāne śīlavidhau ca yojaya manaḥ svargāpavargāpaham /
yāvad vyādhijarāpracaṇḍanakharo vyāyatsaṭābhirbhṛśaṃ mṛtyuste na karoti jīvitamṛgaiḥ śārdūlavikrīḍitam
catvāryādau ca ṣaṣṭhaṃ ca saptamaṃ sacaturdaśam /
tathā pañcadaśaṃ caiva ṣiḍaśaṃ naidhanaṃ tathā
etāni ca gurūṇi syuḥ śeṣāṇi tu laghūnyatha /
pāde yatra kṛtau jñeyā nāmnā suvadanā tu sā
mrau mnau ybhau lgau ca samyagyadi ca viracitāḥ pāde kramavaśād vicchedaḥ saptabhiḥ syātpunarapi ca yatiḥ saptākṣarakṛtā /
yadyeṣā saṃśritā syātkṛtimapi ca punaḥ śliṣṭākṣarapadā vidvadbhirvṛttajātau tata iha gaditā nāmnā suvadanā
yathā:
netre līlālasānte kamaladalanibhe bhrūcāpavinate raktoṣṭhaṃ pīnamadhyaṃ samasahitaghanāḥ snigdhāśca daśanāḥ /
karṇāvaṃsapralambau cibukamapi nataṃ ghoṇā surucirā vyaktaṃ tvaṃ martyaloke varatanu vihitāsyekā suvadanā
catvāryādau tathā ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ ca caturdaśam /
aṣṭādaśaṃ saptadaśaṃ tathā pañcadaśaṃ punaḥ
antyopāntye gurūṇyatra laghūnyanyāni sarvadā /
ekaviṃśatike pāde sragdharā nāma sā yathā
mrau mnau yau yaśca samyagyadi hi viracitāḥ syustrikāḥ pādayoge varṇaiḥ pūrvopadiṣṭairyatirapi ca punaḥ saptabhiḥ saptabhiḥ syāt /
vṛttaṃ samyagyadi syātprakṛtimanugataṃ tatvavidbhiḥ pradiṣṭaṃ vijñeyaṃ vṛttajātau kavijanadayitā sragdharā nāmatastu
yathā:
cūtāśokāravindaiḥ kuravakatilakaiḥ karṇikāraiḥ śirīṣaiḥ punnāgaiḥ pārijātairvakulakuvalayaiḥ kiṃśukaiḥ sātimuktaiḥ /
etairnānāprakāraiḥ bahulasurabhibhirviprakīrṇaiśca taistair vāsantaiḥ puṣpavṛndairnaravara vasudhā sragdharevādya bhāti
caturthamādyaṃ ṣaṣṭhaṃ ca daśamaṃ dvādaśaṃ tathā /
ṣoḍaśāṣṭādaśe caiva naidhanaṃ ca gurūṇyatha
dvāviṃśatyakṣare pāde śeṣāṇi ca laghūnyatha /
bhavanti yatra tajjñeyaṃ bhadrakaṃ nāmato yathā
bhrau caraṇe yadā viniyatau trikau kramavaśādathātikṛtividhau nrau ca tataḥ paraṃ ca rucirāvanantarakṛtau nagāvapi punaḥ /
tacca daśāṣṭavarṇaracitā caturṣvapi tathā yatiśca satataṃ bhadrakavṛttameva khalu nāṭyayogakuśalairbudhairnigaditam
utplutamekahastacaraṇaṃ dvitīyakararecitaṃ vaṃśamṛdaṅgavādyamadhuraṃ vicitrakaraṇānugaṃ bahuvidham /
bhadrakametadadya subhage vidagdhagaticeṣṭitaiḥ sulalitair nṛtyasi vibhramākulapadaṃ viviktarasabhāvitaṃ śaśimukhi
antyamekonaviṃśaṃ ca saptamaṃ satrayodaśam /
ekādaśaṃ saptadaśaṃ pañcamaṃ ca gurūṇyatha
śeṣāṇi ca laghūni syurvikṛtyāścaraṇe budhaiḥ /
vṛttaṃ tadaśvalalitaṃ vijñeyaṃ nāmato yathā
yadi ca nakāra ādiracitaḥ pade viracito 'nta eva lagau yadi ca nabhau tridhā ca nihitau krameṇa khalu madhyāvapi tathā /
yadi ca samāśritaṃ hi vikṛtiṃ yatiśca daśabhistathaikasahitais tata iha kīrtitaṃ munigaṇairviśuddhacaritaistadaśvalalitam
vividhaturaṅganāgarathayodhasaṅkulamalaṃ balaṃ samuditaṃ śaraśataśaktikuntaparidhāsiyaṣṭivitataṃ bahupraharaṇam /
ripuśatamuktaśastraravabhītaśaṅkitabhaṭaṃ bhayākuladiśaṃ kṛtamabhivīkṣya saṃyugamukhe samarpitaguṇaṃ tvayāśvalalitam
ṣaḍādāvaṣṭamaṃ caiva hyekādaśacaturdaśe /
viṃśaṃ saptadaśaṃ caiva trayoviṃśaṃ tathaiva ca
etāni ca laghūni syuḥ śeṣāṇyatha gurūṇi ca /
caturviṃśatike pāde meghamāleti sā yathā
yadi khalu caraṇasthitau nau trikau kṛtikāravyāstathā rāḥ syuḥ kramāt /
bhavati yadi yatistathā saptabhiḥ saptabhistriṣvato 'nyā yatiḥ pañca vidyāttathā
pavanabalasamāhṛtā tīvragambhīranādā balākāvalīmekhalā kṣitidharasadṛśoccarūpā mahānīladhūmāñjanābhāmbugarbhodbhavā /
surapatidhanurujjvalābaddhakakṣyā taḍiddyotasannāhapaṭṭījvalā gaganatalavisāriṇī prāvṛṣaṇyā dṛḍhaṃ meghamālādhikaṃ śobhate
ādyaṃ caiva caturthaṃ ca pañcamaṃ ṣaṣṭhameva ca /
navamaṃ daśamaṃ caiva naidhanaṃ ca bhavedguru
laghūnyanyāni śeṣāṇi pāde syuḥ pañcaviṃśake /
vṛttajjñaiḥ sā tu vijñeyā krauñcapādīti nāmataḥ
bhmau yadi pāde sbhāvapi ceṣṭāvabhikṛtirapi ca hi yadi khalu vihitā nāśca samudrāḥ syurviniviṣṭā yadi ca khalu guru bhavati nidhanagatam /
pañcabhirādau chedamupetā punarapi yatiriha yadi khalu daśabhiḥ krauñcapadeyaṃ vṛttavidhāne suragaṇapitṛgaṇamunigaṇavihitā
yaḥ kila dākṣaṃ vidrutasomaṃ kratuvaramacamasamapagatakalaśaṃ pātitayūpaṃ kṣiptacaṣālaṃ vicayanamasamidhamapaśukacarukam /
kārmukamuktenāśu cakāra vyapagatasuragaṇapitṛgaṇamiṣuṇā nityamasau te daityagaṇāriḥ pradahatu makhamiva ripugaṇamakhilam
yā kapilākṣī piṅgalakeśī kaliruciranudinamanunayakaṭhinā dīrghatarābhiḥ sthūlasirābhiḥ parivṛtavapuratiśayakuṭilagatiḥ /
āyatajaṅghā nimnakapolā laghutarakucayugaparigatahṛdayā sā parihāryā krauñcapadā strī dhruvamiha niravadhisukhamabhilaṣatā
aṣṭāvādau gurūṇi syustathā caikonaviṃśakam /
ekaviṃśaṃ ca vijñeyaṃ caturviṃśaṃ sanaidhanam
etāni guru saṃkhyāni śeṣāṇi ca laghūnyatha /
ṣaḍviṃśatyakṣare pāde tadbhujaṅgavijṛmbhitam
yasyāṃ mau to nāḥ strau nityaṃ praticaraṇamatha
gaditakāstrikā hyanupūrvaśaḥ
ṣaḍviṃśatyāmekonāyāṃ ca yadi hi
khalu yatirabhidhā caturbhirathāṣṭābhiḥ /
paścādantyau lgau saṃyojyau yadi bhavati
manujadayitāṃ samāśritamutkṛtiṃ
nāmnā vṛttaṃ loke khyātaṃ kavivadana
vikasanaparaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam
yathā:
rūpopetāṃ devaiḥ sṛṣṭāṃ samadagaja
vilasitagatiṃ nirīkṣya tilottamāṃ
prādakṣiṇyātprāptāṃ draṣṭuṃ bahuvadana
macalanayanaṃ śiraḥ kṛtavān hariḥ /
dīrghaṃ niśvasyāntargūḍhaṃ stanavadana
jaghanarucirāṃ nirīkṣya tathā punaḥ
pṛṣṭhe nyastaṃ devendreṇa pravaramaṇi
kanakavalayaṃ bhujaṅgavijṛmbhitam
daṇḍakaṃ nāma vijñeyamutkṛteradhikataram /
meghamālādikaṃ tatsyānnau cādau kāguhā trikāḥ
yathā:
muditajanapadākulā sphītasasyākarā bhūtadhātrī bhavantaṃ samabhyarcati
dviradakaraviluptahintālatālīvanāstvāṃ namasyanti vindhyādayaḥ parvatāḥ /
sphuṭitakalaśāśuktinigīrṇamuktā phalairūrmihastairnamasyanti vaḥ sāgarāḥ
muditajalacarākulāḥ saṃprakīrṇamalāḥ kīrtayantīva kīrtiṃ mahānimnagāḥ
etāni samavṛttāni mayoktāni dvijottamāḥ /
viṣamārdhasamānāṃ tu punarvakṣyāmi lakṣaṇam
yatra pādāstu viṣamā nānāvṛttasamudbhavāḥ /
grathitāḥ pādayogena tad vṛttaṃ viṣamaṃ smṛtam
dvau samaṃ dvau ca viṣamau vṛtte 'rdhaviṣame tathā /
sarvapādaiśca viṣamairvṛttaṃ viṣamamucyate
hrasvādyamatha dīrghādyaṃ dīrghaṃ hrasvamathāpi vā /
yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ vṛttamardhasamaṃ bhavet
pāde siddhe samaṃ siddhaṃ viṣamaṃ sārvapādikam /
dvayorardhasamaṃ vidyādeṣa chedastu pādataḥ
chedāstu ye mayā proktā samavṛttavikalpitaḥ /
trikairviṣamavṛttānāṃ saṃpravakṣyāmi lakṣaṇam
naidhane 'nyatarasyāṃ vai prathame pāda iṣyate /
dvitīye caraṇe ca syādityanuṣṭup samāsataḥ
sau gau tu prathame pāde srau lgau cāpi dvitīyake /
yugme 'rdhaviṣame pāde jñeyā pathyā tu sā trikaiḥ
priyadaivatamitrāsi priyasaṃbandhibāndhavā /
priyadānaratā pathyā dayite tvaṃ priyāsi me
mrau gau tu prathame pāde ysau lgau ca dvitīyake /
pāde bhau lgau tṛtīye ca caturthe tu tasau lagau
naivācāro na te mitraṃ na saṃbandhiguṇapriyā /
sarvathā sarvaviṣamā pathyā na bhavasi priye
ayujorlakṣaṇaṃ hyetadviparītaṃ tu yatra ca /
pathyā hi viparītā sā vijñeyā nāmato yathā
kṛtena ramaṇasya kiṃ sakhi roṣeṇa te 'pyartham /
viparītā na pathyāsi tvaṃ jaḍe kena mohitā
caturthādakṣarādyatra trilaghu syādayuktataḥ /
anuṣṭupcapalā sā tu vijñeyā nāmato yathā
na khalvasyāḥ priyatamaḥ śrotavyaṃ vyāhṛtaṃ sakhyā /
nāradasya pratikṛtiḥ kathyate capalā hīyam
vipulā tu yuji jñeyā laghutvātsaptamasya tu /
sarvatra saptamasyaiva keṣāṃcidvipulā yathā
saṃkṣiptā vajramadhye hi hemakumbhanibhastanī /
vipulāsi priye śroṇyāṃ pūrṇacandranibhānane
gaṅgeva meghopagame āplāvitavasundharā /
kūlavṛkṣānārujantī sravantī vipulā balāt
āgatā meghasamaye bhīru bhīrukulodgate /
ekarātrau paragṛhaṃ corī bandhanamarhasi
evaṃ vividhayogāstu pathyāpādā bhavanti hi /
yugmojaviṣamaiḥ pādaiḥ śeṣairanyaistrikairyathā
gurvantakaḥ sarvalaghustriko nityaṃ hi neṣyate /
prathamādakṣarādyatra caturthātprāglaghuḥ smṛtaḥ
pathyāpādaṃ samāsthāpya trīṇyante tu gurūṇyatha /
bhavanti pāde satataṃ budhaistadvakramiṣyate
dantakṣatādharaṃ subhru jāgaraglānanetraṃ ca /
ratisaṃbhogakhinnaṃ te darśanīyataraṃ vaktram
ityeṣā sarvaviṣamā nāmato 'nuṣṭubucyate /
tadvidāṃ matavaiṣamyaṃ trikādakṣaratastathā
pāde ṣoḍaśamātrāstu gāthāṃśakavikalpitāḥ /
caturbhiraṃśakairjñeyā vṛttajñairvānavāsikā
asaṃsthitapadā suvihvalāṅgī madaskhalitaceṣṭitairmanojñā /
kva yāsyasi varoru suratakāle viṣamā kiṃ vānavāsikā tvam
sjau sgau ca prathame pāde tathā caiva tṛtīyake /
ketumatyāṃ gaṇāḥ proktāḥ bhrau ngau gaśca sadā budhaiḥ
sphuritādharaṃ cakitanetraṃ raktakapolamambujadalākṣam /
kimidaṃ ruṣāpahṛtaśobhaṃ ketumatīsamaṃ vada mukhaṃ te
vaktrasyāparapūrvasya cādau nau ro lagau trikāḥ /
najau rajau dvitīye ca śeṣāgraṃ punareva tu
prathame ca tṛtīye nau ralau gaśca prakīrtitaḥ /
gaṇāścāparavaktre tu najau jrau dvicaturthayoḥ
sutanu jalaparītalocanaṃ jaladaniruddhamivendumaṇḍalam /
kimidamaparavaktrameva te śaśivadane 'dya mukhaṃ parāṅmukham
nau yau tu prathame pāde njau jrau gaśca tathāpare /
yatra tatpuṣpitāgrā syādyadi śeṣaṃ tu pūrvavat
pavanabalavidhūtacāruśākhaṃ pramuditakokilakaṇṭhanādaramyam /
madhukaraparigīyamānaśabdaṃ varatanu paśya vanaṃ supuṣpitāgram
sjau slau cādau yathā nsau jgau bhnau jlau gaśca tathā punaḥ /
sjau sjau gaśca trikā hyete udgatāyāḥ prakīrtitāḥ
tava romarājiratibhāti sutanu madanasya mañjarī /
nābhikamalavivarotpatitā bhramarāvalīva kusumātsamudgatā
sjau slau ca tato nsau jgau nau sau ceti tṛtīyake /
sjau sjau gaśca caturthe tu lalitāyā gaṇāḥ smṛtāḥ
lalitākulabhramitacāru vasanakaracārupallavā /
pravikasitakamalakāntimukhī pravibhāsi devī surataśramāturā
evametāni vṛttāni samāni viṣamāṇi ca /
nāṭakādyeṣu kāvyeṣu prayoktavyāni sūribhiḥ
santyanyānyapi vṛttāni yānyuktānīha piṇḍaśaḥ /
na ca tāni prayojyāni na śobhāṃ janayanti hi
yānyataḥ pratiṣiddhāni gītake tāni yojayet /
dhruvāyoge tu vakṣyāmi teṣāṃ caiva vikalpanam
vṛttalakṣaṇamevaṃ tu samāsena mayoditam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hyāryāṇāmapi lakṣaṇam
pathyā ca vipulā caiva caṣalā mukhato 'parā /
jaghane capalā caiva āryāḥ pañca prakīrtitāḥ
āsāṃ tu saṃpravakṣyāmi yatimātrāvikalpanam /
lakṣaṇaṃ niyamaṃ caiva vikalpaguṇasaṃśrayam
yatiśchedastu vijñeyaścaturmātro gaṇaḥ smṛtaḥ /
dvitīyāntyau yujau pādāvayujau tvaparau smṛtau
gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ /
ayuggaṇo vidhātavyo yuggaṇastu yathepsitaḥ
ṣaṣṭho vai dvivikalpastu naidhano hyekasaṃsthitaḥ /
paścādardhe tu ṣaṣṭhaḥ syādekamātrastu kevalaḥ
dvivikalpastu ṣaṣṭho yo gurumadhyo bhavettu saḥ /
tathā sarvalaghuścaiva yatisaṃjñāsamāśritā
dvitīyādilaghurjñeyaḥ saptame pañcame yatiḥ /
prathamādirathāntye ca pañcame vā vidhīyate
gaṇeṣu triṣu pādasya yasyāḥ pathyā tu sā bhavet /
ataśca vipulānyā tu vijñeyā yatilakṣaṇā
ayujaḥ sarvaguravo gurumadhyā gaṇā yujaḥ /
yasyāḥ syuḥ pādayoge tu vijñeyā capalā hi sā
triṃśadādye tu vijñeyāḥ saptaviṃśatiścāpare /
ubhayorardhayorjñeyo mātrāpiṇḍo vibhāgaśaḥ
triṃśattasyāśca yadi syuretāni dviguṇāni tu /
trīṇyakṣarāṇi cānyāni nyasya saṃkhyāvibhāgaśaḥ
etāni laghusaṃjñāni nirdiṣṭāni samāsataḥ /
sarveṣāṃ caivamāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam
ardhāṣṭamagaṇārdhā ca savavāryā prakīrtitā /
ṣaṣṭhaśca dvivikalpastu naidhane hyekasaṃsthitaḥ
paścādvā yo gaṇaḥ ṣaṣṭha ekamātraḥ sa ucyate /
dvivikalpastu yaḥ ṣaṣṭho gurumadhyo bhavettu saḥ
yathā sarvalaghuścaiva yatiḥ saṃkhyāsamāśritā /
sā dvitīyā dvilaghukā saptame prathame yatiḥ
gurumadhyavihīnastu caturgaṇasamanvitaḥ /
ayuggaṇo vidhātavyaḥ yuggaṇastu sa eva ca
prathamatṛtīyau pādau dvādaśamātrau bhavettu sā pathyā /
vipulānyā khalu gaditā pūrvoditalakṣaṇopetā
pathyā yathā:
raktamṛdupadmanetrā sitadīrghabahulamṛdukeśī /
kasya tu pṛthumṛdujaghanā tanubāhvaṃ sodarī pathyā
vipulā yathā:
vipulajaghanavadanastananayanaistāmrādharoṣṭhakaracaraṇaiḥ /
āyatanāsāgaṇḍairlalāṭakarṇaiḥ śubhā kanyā
dvitīyaśca caturthaśca gurumadhyagato bhavet /
ubhayorardhayoryatra vijñeyā capalā yathā
udbhaṭagāminī paruṣabhāṣiṇī kāmacihnakṛtaveṣā /
jānāti māṃsayuktā surāpriyā sarvataścapalā
pūrvārdhe lakṣaṇaṃ hyetadasyāḥ sa ca mukhena tu /
paścimārdhe tu capalā yasyāḥ sā jaghanena tu
mukhacapalā yathā:
āryāmukhe tu capalā tathāpi cāryā na me yataḥ sā kim /
dakṣā gṛhakṛtyeṣu tathā duḥkhe bhavati duḥkhārtā
jaghanacapalā yathā:
varamṛganayane capalāsi varoru śaśāṅkadarpaṇanibhāsye /
kāmasya sārabhūte na pūrvamadacārujaghanena
ubhayorardhayoretallakṣaṇaṃ dṛśyate yadi /
vṛttajñaiḥ sā tu vijñeyā sarvataścapalā sakhi
kāryau dvādaśamātrau ca pādāvādyau tṛtīyakau /
aṣṭādaśa dvitīyaṃ ca tathā pañcadaśottamā
catuḥpañcaprakārāṇāṃ catuṣkāṇāṃ viśeṣataḥ /
prastārayogamāsādya bāhulyaṃ saṃpradarśayet
pañcapañcāśadādyā tu triṃśadādyā tathaiva ca /
āryā tvakṣarapiṇḍena vijñeyātra prayoktṛbhiḥ
triṃśatastvatha varṇebhyo laghuvarṇatrayaṃ bhavet /
śeṣāṇi gurusaṃkhyāni hyevaṃ sarvatra nirdiśet
sarveṣāmeva cāryāṇāmakṣarāṇāṃ yathākramam /
sarveṣāṃ jātivṛttānāṃ pūrvamuttarasaṃkhyayā
vikalpagaṇanāṃ kṛtvā saṃkhyāpiṇḍena nirdiśet /
āryāgītirathāryaiva kevalaṃ tvaṣṭabhirgaṇaiḥ
itarārthe jaḥ ṣaṣṭhastu nalaghugaṇa iṣyate |
vṛttairevaṃ tu vividhairnānāchandassamudbhavaiḥ /
kāvyabandhāstu kartavyāḥ ṣaṭtriṃśallakṣaṇānvitāḥ
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0