Natya Shastra · Chapter 10

iti bhāratīye nāṭyaśāstre aṅgābhinayo nāma navamo 'dhyāyaḥ
atha daśamo 'dhyāyaḥ
evaṃ pādasya jaṅghāyā ūrvoḥ kaṭyāstathaiva ca /
samānakaraṇe ceṣṭā sā cārītyabhidhīyate

vidhānopagatāścāryo vyāyacchante parasparam /
yasmādaṅgasamāyuktāstasmādvyāyāma ucyate

ekapādapracāro yaḥ sā cārītyabhisaṃjñitā /
dvipādakramaṇaṃ yattu karaṇaṃ nāma tadbhavet

karaṇānāṃ samāyogaḥ khaṇḍamityabhidhīyate /
khaṇḍaistribhiścaturbhirvā saṃyuktaṃ maṇḍalaṃ bhavet

cārībhiḥ prasṛtaṃ nṛttaṃ cārībhiśceṣṭitaṃ tathā /
cārībhiḥ śastramokṣaśca cāryo yuddhe ca kīrtitāḥ

yadetatprastutaṃ nāṭyaṃ taccārīṣveva saṃjñitam /
nahi cāryā vinā kiñcinnāṭye 'ṅgaṃ saṃpravartate

tasmāccārīvidhānasya sampravakṣyāmi lakṣaṇam /
yā yasmiṃstu yathā yojyā nṛtte yuddhe gatau tathā

samapādā sthitāvartā śakaṭāsyā tathaiva ca /
adhyardhikā cāṣagatirvicyavā ca tathāparā

eḍakākrīḍitā baddhā urudvṛttā tathāḍḍitā /
utspanditā ca janitā syanditā cāpasyanditā

samotsaritamattallī mattallī ceti ṣoḍaśa /
etā bhaumyaḥ smṛtāścāryaḥ śṛṇutākāśikīḥ punaḥ

atikrāntā hyapakrāntā pārśvakrāntā tathaiva ca /
ūrdhvajānuśca sūcī ca tathā nūpurapādikā

ḍolapādā tathākṣiptā āviddhodvṛttasaṃjñite /
vidyudbhrāntā hyalātā ca bhujaṅgatrāsitā tathā

mṛgaplutā ca daṇḍā ca bhramarī ceti ṣoḍaśa /
ākāśikyaḥ smṛtā hyetā lakṣaṇaṃ ca nibodhata

pādairnirantarakṛtaistathā samanakhairapi /
samapādā smṛtā cārī vijñeyā sthānasaṃśrayā

bhūmighṛṣṭena pādena kṛtvābhyantaramaṇḍalam /
punarutsādayedanyaṃ sthitāvarttā tu sā smṛtā

niṣaṇṇāṅgastu caraṇaṃ prasārya talasañcaram /
udvāhitamuraḥ kṛtvā śakaṭāsyāṃ prayojayet

savyasya pṛṣṭhato vāmaścaraṇastu yadā bhavet /
tasyāpasarpaṇaṃ caiva jñeyā sādhyardhikā budhaiḥ

pādaḥ prasāritaḥ savyaḥ punaścaivopasarpitaḥ /
vāmaḥ savyāpasarpī ca cāṣagatyāṃ vidhīyate

vicyavāt samapādāyā vicyavāṃ samprayojayet /
nikuṭṭayaṃstalāgreṇa pādasya dharaṇītalam

talasañcarapādābhyāmutplutya patanaṃ tu yat /
paryāyataśca kriyate eḍakākrīḍitā tu sā

anyonyajaṅghāsaṃvegāt kṛtvā tu svastikaṃ tataḥ /
ūrubhyām valanaṃ yasmāt sā baddhā cāryudāhṛtā

talasañcarapādasya pārṣṇirbāhyonmukhī yadā /
jaṅghāñcitā tathodvṛttā ūrudvṛtteti sā smṛtā

agrataḥ pṛṣṭhato vāpi pādastu talasañcaraḥ /
dvitīyapādo nirghṛṣṭaḥ yasyāṃ syādaḍḍitā tu sā

śanaiḥ pādo nivarteta bāhyenābhyantareṇa ca /
yadrecakānusāreṇa sā cāryutsyanditā smṛtā

muṣṭihastaśca vakṣaḥsthaḥ karo 'nyaśca pravartitaḥ /
talasañcarapādaśca janitā cāryudāhṛtā

pañcatālāntaraṃ pādaṃ prasārya syanditāṃ nyaset /
dvitīyena tu pādena tathāpasyanditāmapi

talasañcarapādābhyām ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ /
samotsaritamattallī vyāyāme samudāhṛtā

ubhābhyāmapi pādābhyāṃ ghūrṇamānopasarpaṇaiḥ /
udveṣṭitāpaviddhaiśca hastairmattallyudāhṛtā

etā bhaumyaḥ smṛtāścāryo niyuddhakaraṇāśrayāḥ /
ākāśakīnāṃ cārīṇāṃ sampravakṣyāmi lakṣaṇam

kuñcitaṃ pādamutkṣipya purataḥ samprasārayet /
utkṣipya pātayeccainamatikrāntā tu sā smṛtā

ūrubhyāṃ valanaṃ kṛtvā kuñcitaṃ pādamuddharet /
pārśve vinikṣipeccainamapakrāntā tu sā smṛtā

kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvenotpatanaṃ nyaset /
udghaṭṭitena pādena pārśvakrāntā vidhīyate

kuñcitaṃ pādamutkṣipya jānustanasamaṃ nyaset /
dvitīyaṃ ca kramāt stabdhamūrdhvajānuḥ prakīrtitā

kuñcitaṃ pādamutkṣipya jānūrdhvaṃ samprasārayet /
pātayeccāgrayogena sā sūcī parikīrtitā

pṛṣṭhato hyañcitaṃ kṛtvā pādamagratalena tu /
drutaṃ niryātayedbhūmau cārī nūpurapādikā

kuñcitaṃ pādamutkṣipya pārśvātpārśvaṃ tu dolayet /
pātayedañcitaṃ caivaṃ dolapādā tu sā smṛtā

kuñcitaṃ pādamutkṣipya ākṣipya tvañcitaṃ nyaset /
jaṅghāsvastikasaṃyuktā cākṣiptā nāma sā smṛtā

svastikasyāgrataḥ pādaḥ kuñcitastu prasāritaḥ /
nipatedañcitāviddha āviddhā nāma sā smṛtā

pādamāviddhamāveṣṭya samutkṣipya nipātayet /
parivṛttya dvitīyaṃ ca sodvṛttā cāryudāhṛtā

pṛṣṭhato valitaṃ pādaṃ śiroghṛṣṭaṃ prasārayet /
sarvato maṇḍalāviddhaṃ vidyudbhrāntā tu sā smṛtā

pṛṣṭhaḥ prasāritaḥ pādo valito 'bhyantarīkṛtaḥ /
pārṣṇiprapatitaścaiva hyalātā samprakīrtitā

kuñcitaṃ pādamutkṣipya tryaśramūruṃ vivartayet /
kaṭijānuvivartācca bhujaṅgatrāsitā bhavet

atikrāntakramaṃ kṛtvā samutplutya nipātayet /
jaṅghāñcitoparikṣiptā sā jñeyā hariṇaplutā

nūpuraṃ caraṇaṃ kṛtvā purataḥ samprasārayet /
kṣipramāviddhakaraṇaṃ daṇḍapādā tu sā smṛtā

atikrāntakramaṃ kṛtvā trikaṃ tu parivartayet /
dvitīyapādabhramaṇāttalena bhramarī smṛtā

ākāśikyaḥ smṛtā hyetā lalitāṅgakriyātmakāḥ /
dhanurvajrāsiśastrāṇāṃ prayoktavyā prayoktṛbhiḥ

agragau pṛṣṭhagau vāpi hyanugau cāpi yogataḥ /
pādayostu dvijā hastau kartavyau nāṭyayoktṛbhiḥ

yataḥ pādastato hasto yato hastastatastrikam /
pādasya nirgamaṃ jñātvā tathopāṅgāni yojayet

pādacāryāṃ yathā pādo dharaṇīmeva gacchati /
evaṃ hastaścaritvā tu kaṭideśaṃ samāśrayet

etāścāryo mayā proktā lalitāṅgakriyātmakāḥ /
sthānānyāsāṃ pravakṣyāmi sarvaśastravimokṣaṇe

vaiṣṇavaṃ samapādaṃ ca vaiśākhaṃ maṇḍalaṃ tathā /
pratyālīḍhaṃ tathālīḍhaṃ sthānānyetāni ṣaṇ nṛṇāṃ

dvau tālāvardhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet /
tayoḥ samasthitastvekaḥ tryaśraḥ pakṣasthito 'paraḥ

kiñcidañcitajaṅghaṃ ca sauṣṭhavāṅgapuraskṛtam /
vaiṣṇavaṃ sthānametaddhi viṣṇuratrādhidaivatam

sthānenānena kartavyaḥ saṃllāpastu svabhāvajaḥ /
nānākāryāntarāpetairnṛbhiruttamamadhyamaiḥ

cakrasya mokṣaṇe caiva dhāraṇe dhanuṣastathā /
dhairyadānāṅgalīlāsu tathā krodhe prayojayet

idameva viparyastaṃ praṇayakrodha iṣyate /
upālambhakṛte caiva praṇayodvegayostathā

śaṅkāsūyogratācintāmatismṛtiṣu caiva hi /
dainye capalatāyoge garvābhīṣṭeṣu śaktiṣu

śṛṅgārādbhutabībhatsavīraprādhānyayojitam /
samapāde samau pādau tālamātrāntarasthitau

svabhāvasauṣṭhavopetau brahmā cātrādhidaivatam /
anena kāryaṃ sthānena vipramaṅgaladhāraṇam

rūpaṇe pakṣiṇāṃ caiva varaṃ kautukameva ca /
svasthānaṃ syandanasthānāṃ vimānasthāyināmapi

liṅgasthānāṃ vratasthānāṃ sthānametattu kārayet /
tālāstrayo 'rdhatālaśca pādayorantaraṃ bhavet

tālāṃstrīnardhatālāṃśca niṣaṇṇoruṃ prakalpayet /
tryaśrau vakṣaḥsthitau caiva tatra pādo prayojayet

vaiśākhasthānametaddhi skandaścātrādhidaivatam /
sthānenānena kartavyamaśvānāṃ vāhanaṃ budhaiḥ

vyāyāmanirgamaścaiva sthūlapakṣinirūpaṇam /
śarāṇāṃ ca samutkṣepo vyāyāmakaraṇe tathā

recakeṣu ca kartavyamidameva prayoktṛbhiḥ /
aindre tu maṇḍale pādau catustālāntarasthitau

tryaśrau pakṣaḥsthitau caiva kaṭijānū samau tathā /
dhanurvajrāsiśastrāṇi maṇḍalena prayojayet

vāhanaṃ kuñjarāṇāṃ tu sthūlapakṣinirūpaṇam /
asyaiva dakṣiṇaṃ pādaṃ pañca tālān prasārya tu

ālīḍhaṃ sthānakaṃ kuryād rudraścātrādhidaivatam /
anena kāryaṃ sthānena vīraraudrakṛtaṃ tu yat

uttarottarasañjalpo roṣāmarṣakṛtastu yaḥ /
mallānāñcaiva saṃpheṭaḥ śatrūṇāṃ ca nirūpaṇam

tathābhidravaṇaṃ caiva śastrāṇāṃ caiva mokṣaṇam /
kuñcitaṃ dakṣiṇaṃ kṛtvā vāmaṃ pādaṃ prasārya ca

ālīḍhaparivartastu pratyālīḍhamiti smṛtam /
ālīḍhasaṃhitaṃ śastraṃ pratyālīḍhena mokṣayet

nānāśastravimokṣo hi kāryo 'nena prayoktṛbhiḥ /
nyāyāccaiva hi vijñeyāścatvāraḥ śastramokṣaṇe

bhārataḥ sātvataścaiva vārṣagaṇyo 'tha kaiśikaḥ /
bhārate tu kaṭīcchedyaṃ pādacchedyaṃ tu sātvate

vakṣaso vārṣagaṇye tu śiraśchedyantu kaiśike /
ebhiḥ prayoktṛbhirnyāyairnānācārīsamutthitaiḥ

pravicārya prayoktavyaṃ nānāśastravimokṣaṇe /
nyāyāśritairaṅgahārairnyāyāccaiva samutthitaiḥ

yasmād yuddhāni vartante tasmānnyāyāḥ prakīrtitāḥ /
vāmahaste vinikṣipya kheṭakaṃ śastrapheṭakam

śastramādāya hastena pravicāramathācaret /
prasārya ca karau samyak punarākṣipya caiva hi

kheṭakaṃ bhrāmayet paścāt pārśvāt pārśvamathāpi ca /
śiraḥparigamaścāpi kāryaḥ śastreṇa yoktṛbhiḥ

kapolasyāntare vāpi śastrasyodveṣṭanaṃ tathā /
punaśca khaḍgahastena lalitodveṣṭitena ca

kheṭakena ca kartavyaḥ śiraḥparigamo budhaiḥ /
evaṃ pracāraḥ kartavyo bhārate śastramokṣaṇe

sātvate ca pravakṣyāmi pravicāraṃ yathāvidhiḥ /
sa eva pravicārastu khaḍgakheṭakayoḥ smṛtaḥ

kevalaṃ pṛṣṭhataḥ śastraṃ kartavyaṃ khalu sātvate /
gatiśca vārṣagaṇye 'pi sātvatena krameṇa tu

śastrakheṭakayoścāpi bhramaṇaṃ saṃvidhīyate /
śiraḥ parigamastadvacchastrasyeha bhavettathā

urasyudveṣṭanaṃ kāryaṃ śastrasyāṃśe 'thavā punaḥ /
bhārate pravicāro 'yaṃ kartavyaḥ sa tu kaiśike

vibhramayya tathā śastraṃ kevalaṃ mūrdhni pātayet /
pravicārā prayoktavyā hyevamete 'ṅgalīlayā

dhanurvajrāsiśastrāṇāṃ prayoktavyā vimokṣaṇe /
na bhedyaṃ nāpi tu cchedyaṃ na cāpi rudhirasrutiḥ

raṅge praharaṇe kāryo na cāpi vyaktaghātanam /
saṃjñāmātreṇa kartavyaṃ śastrāṇāṃ mokṣaṇaṃ budhaiḥ

athavābhinayopetaṃ kuryācchedyaṃ vidhānataḥ /
aṅgasauṣṭhavasaṃyuktairaṅgahārairvibhūṣitam

vyāyāmaṃ kārayet samyak layatālasamanvitam /
sauṣṭhave hi prayatnastu kāryo vyāyāmasevibhiḥ

sauṣṭhave lakṣaṇaṃ proktaṃ vartanākramayojitam /
śobhā sarvaiva nityaṃ hi sauṣṭhavaṃ samupāśritā

acañcalamakubjaṃ cāsannagātramathāpi ca /
nātyuccaṃ calapādañca sauṣṭhavāṅgaṃ prayojayet

kaṭī karṇasamā yatra kūrparāṃsaśirastathā /
samunnatamuraścaiva sauṣṭhavaṃ nāma tadbhavet

nahi sauṣṭhavahīnāṅgaḥ śobhate nāṭyanṛttayoḥ /
atra nityaṃ prayatno hi vidheyo madhyamottamaiḥ

nāṭyaṃ nṛttaṃ ca sarvaṃ hi sauṣṭhave saṃpratiṣṭhitam /
kaṭīnāmabhicarau hastau vakṣaścaiva samunnatam

vaiṣṇavaṃ sthānamityaṅgaṃ caturaśramudāhṛtam /
parimārjanamādānaṃ sandhānaṃ mokṣaṇam tathā

dhanuṣastu prayoktavyaṃ karaṇaṃ tu caturvidham /
saṃmārjanaṃ parāmarṣamādānaṃ grahaṇaṃ kriyā

sandhānaṃ śaravinyāso vikṣepo mokṣaṇaṃ bhavet /
tailābhyaktena gātreṇa yavāgūmṛditena ca

vyāyāmaṃ kārayet śrīmān bhittāvākālike tathā /
yogyāyāṃ mātṛkā bhittistasmādbhittiṃ samāśrayet

bhittau prasāritāṅgantu vyāyāmaṃ kārayennaram /
balārthaṃ ca niṣeveta nasyaṃ bastividhiṃ tathā

snigdhānyanyāni ca tathā rasakaṃ pānakaṃ tathā /
āhāre 'dhiṣṭhitāḥ prāṇāḥ prāṇe yogyāḥ pratiṣṭhitāḥ

tasmādyogyāprasidhyarthamāhāre yatnavān bhavet /
aśuddhakāyaṃ praklāntamatīvakṣutpipāsitam

atipītaṃ tathā bhuktaṃ vyāyāmaṃ naiva kārayet /
acalairmadhuraigātraiścaturaśreṇa vakṣasā

vyāyāmaṃ kārayeddhīmān naramaṅgakriyātmakam /
evaṃ vyāyāmasaṃyoge kāryaścārīkṛto vidhiḥ