Natya Shastra · Chapter 11

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi maṇḍalānāṃ vikalpanam |
iti bharatīye nāṭyaśāstre cārīvidhāno nāma daśamo 'dhyāyaḥ |
atha ekādaśo 'dhyāyaḥ |
etāścāryo mayā proktā yathāvacchastramokṣaṇe /
cārīsaṃyogajānīha maṇḍalāni nibodhata

atikrāntaṃ vicitraṃ ca tathā lalitasañcaram /
sūcīviddhaṃ daṇḍapādaṃ vihṛtālātake tathā

vāmabandhaṃ salalitaṃ krāntañcākāśagāmi ca /
maṇḍalāni dvijaśreṣṭhāḥ ! bhūmigāni nibodhata

bhramarāskandite syātāmāvartaṃ ca tataḥ param /
samākranditamapyāhureḍakākrīḍitaṃ tathā

aḍḍitaṃ śakaṭāsyaṃ ca tathā'dhyardhakameva ca /
piṣṭakuṭṭaṃ ca vijñeyaṃ tathā cāṣagataṃ punaḥ

etānyapi daśoktāni bhūmigānīha nāmataḥ /
ādyaṃ pādaṃ ca janitaṃ kṛtvodvāhitamācaret

alātaṃ vāmakaṃ caiva pārśvakrāntaṃ ca dakṣiṇam /
sūcīvāmaṃ punaścaiva pārśvakrāntaṃ ca dakṣiṇam

sūcīṃ vāmakramaṃ dadyādapakrāntaṃ ca dakṣiṇam /
sūcīvāmaṃ punaścaiva trikaṃ ca parivartayet

tathā dakṣiṇamudvṛttamalātañcaiva vāmakam /
paricchinnaṃ tu kartavyaṃ bāhyabhramarakeṇa hi

atikrāntaṃ punarvāmaṃ daṇḍapādañca dakṣiṇam /
vijñeyametad vyāyāme tvatikrāntaṃ tu maṇḍalam

ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā tenaiva ca nikuṭṭakam /
āspanditaṃ tu vāmena pārśvakrāntaṃ ca dakṣiṇam

vāmaṃ sūcīpadaṃ dadyādapakrāntañca dakṣiṇam /
bhujaṅgatrāsitaṃ vāmamatikrāntaṃ ca dakṣiṇam

udvṛttaṃ dakṣiṇaṃ caivā'lātaṃ caivātra vāmakam /
pārśvakrāntaṃ punaḥ savyaṃ sūcīvāmakramaṃ tathā

vikṣepo dakṣiṇasya syādapakrāntaṃ ca vāmakam /
bāhyabhramarakaṃ caiva vikṣepaṃ caiva yojayet

vijñeyametadvyāyāme vicitraṃ nāma maṇḍalam /
kṛtvordhvajānucaraṇamādyaṃ sūcīṃ prayojayet

apakrāntaḥ punarvāma ādyaḥ pārśvagato bhavet /
vāmasūcīṃ punardadyāt trikañca parivartayet

pārśvakrāntaṃ punaścādyamatikrāntañca vāmakam /
sūcīvāmakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaśca vāmakam

pārśvakrāntaṃ punaścādyamatikrāntaṃ ca vāmakam /
paricchinnaṃ ca kartavyaṃ bāhyabhramaṇakena hi

eṣa cārīprayogastu kāryo lalitasañcaraiḥ /
sūcīvāmapadaṃ dadyāt trikañca parivartayet

pārśvakrāntaḥ punaścādyo vāmo 'tikrānta eva ca /
sūcīmādyaṃ punardadyādatikrāntañca vāmakam

pārśvakrāntaṃ punaścādyaṃ sūcīviddhe tu maṇḍale /
ādyastu janito bhūtvā sa ca daṇḍakramo bhavet

vāmasūcīṃ punardadyāt trikañca parivartayet /
udvṛtto dakṣiṇaśca syādalātaścaiva vāmakaḥ

pārśvakrāntaḥ punaścādyo bhujaṅgatrāsitastathā /
atikrāntaḥ punarvāmo daṇḍapādaśca dakṣiṇaḥ

vāmasūcītrikāvarto daṇḍapāde tu maṇḍale /
ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā tenaiva ca nikuṭṭakam

āspanditaṃ ca vāmena hyudvṛttaṃ dakṣiṇena ca /
alātaṃ vāmakaṃ pādaṃ sūcīṃ dadyāttu dakṣiṇam

pārśvakrāntaḥ punarvāma ākṣipto dakṣiṇastathā /
samāvartya trikaṃ caiva daṇḍapādaṃ prasārayet

sūcīvāmapadaṃ dadyāt trikaṃ tu parivartayet /
bhujaṅgatrāsitaścādyo vāmo 'tikrānta eva ca

eṣa cārīprayogastu vihṛte maṇḍale bhavet /
sūcīmādyakramaṃ kṛtvā cā'pakrāntaṃ ca vāmakam

pārśvakrāntastataścādyo 'pyalātaścaiva vāmakaḥ /
bhrāntvā cārībhiretābhiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam

ṣaṭsaṃkhyaṃ saptasaṃkhyaṃ ca lalitaiḥ pādavikramaiḥ /
adhikuryādapakrāntamatikrāntaṃ ca vāmakam

apakrantaḥ punaścādyo vāmo 'tikrānta eva ca /
pādabhramarakaśca syādalāte khalu maṇḍale

sūcīmādyakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaṃ ca vāmakam /
ādyo daṇḍakramaścaiva sūcīpādastu vāmakaḥ

kāryastrikavivartaśca pārśvakrāntaśca dakṣiṇaḥ /
ākṣiptaṃ vāmakaṃ kuryāt daṇḍapārśvaṃ ca dakṣiṇam

urudvṛttaṃ ca tenaiva kartavyaṃ dakṣiṇena tu /
sūcīvāmakramaṃ kṛtvā trikaṃ ca parivartayet

alātaśca bhavedvāmaḥ pārśvakrāntaśca dakṣiṇaḥ /
atikrāntaḥ punarvāmo vāmabandhe tu maṇḍale

sūcīmādyakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaṃ ca vāmakam /
pārśvakrāntaḥ punaścādyo bhujaṅgatrāsitaḥ sa ca

atikrāntaḥ punarvāma ākṣipto dakṣiṇastathā /
atikrāntaḥ punarvāma urudvṛttastathaiva ca

alātaśca punarvāmaḥ pārśvakrāntaśca dakṣiṇaḥ /
sūcīvāmaṃ punardadyādapakrāntastu dakṣiṇaḥ

atikrāntaḥ punarvāmaḥ kāryo lalitasaṃjñakaḥ /
eṣa pādaprasārastu lalite maṇḍale bhavet

sūcīvāmakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaśca vāmakam /
pārśvakrāntaṃ punaścādyaṃ vāmapārśvakramaṃ tathā

bhrāntvā cārībhiretābhiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam /
vāmasūcīṃ tato dadyādapakrāntaṃ ca dakṣiṇam

svabhāvagamane hyetanmaṇḍalaṃ saṃvidhīyate /
krāntametattu vijñeyaṃ nāmato nāṭyayoktṛbhiḥ

etānyākāśagāmīni jñeyānyevaṃ daśaiva tu /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhaumānāmiha lakṣaṇam

ādyastu janitaḥ kāryo vāmaścāspandito bhavet /
śakaṭāsyaḥ punaścādyo vāmaścāpi prasāritaḥ

ādyo bhramarakaḥ kāryastrikaṃ ca parivartayet /
āskanditaḥ punarvāmaḥ śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ

vāmaḥ pṛṣṭhāpasarpī ca dadyād bhramarakaṃ tathā /
sa evāspanditaḥ kāryastvetad bhramaramaṇḍalam

ādyo bhramarakaḥ kāryo vāmaścaivāḍḍito bhavet /
kāryastrikavivarttaśca śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ

urudvṛttaḥ sa eva syādvāmaścaivāpasarpitaḥ /
kāryastrikavivarttaśca dakṣiṇaḥ spandito bhavet

śakaṭāsyo bhavedvāmastadevāsphoṭanaṃ bhavet /
etadāspanditaṃ nāma vyāyāme yuddhamaṇḍalam

ādyastu janitaṃ kṛtvā vāmaścaiva nikuṭṭakam /
śakaṭāsyaḥ punaścādya urudvṛttaḥ sa eva tu

pṛṣṭhāpasarpī vāmaśca sa ca cāṣagatirbhavet /
āspanditaḥ punardakṣaḥ śakaṭāsyaśca vāmakaḥ

ādyo bhramarakaścaiva trikaṃ ca parivartayet /
pṛṣṭhāpasarpī vāmaścetyāvartaṃ maṇḍalaṃ bhavet

samapādaṃ budhaḥ kṛtvā sthānaṃ hastau prasārayet /
nirantarāvūrdhvatalāvāveṣṭyodveṣṭya caiva hi

kaṭītaṭe vinikṣipya cādyamāvarttayet kramāt /
yathākramaṃ punarvāmamāvartena prasārayet

cārayā cānayā bhrāntvā paryāyeṇātha maṇḍalam /
samotsaritametattu kāryaṃ vyāyāmamaṇḍalam

pādaistu bhūmisaṃyuktaiḥ sūcīviddhaistathaiva ca /
eḍakākrīḍitaiścaiva tūrṇaistrikavivartitaiḥ

sūcīviddhāpaviddhaiśca krameṇāvṛttya maṇḍalam /
eḍakākrīḍitaṃ vidyāt khaṇḍamaṇḍalasaṃjñitam

savyamudghaṭṭitaṃ kṛtvā tenaivāvartamācaret /
tenaivāskanditaḥ kāryaḥ śakaṭāsyaśca vāmakaḥ

ādyaḥ pṛṣṭhāpasarpī ca sa ca cāṣagatirbhavet /
aḍḍitaśca punarvāma ādyaścaivāpasarpitaḥ

vāmo bhramarakaḥ kārya ādya āskandito bhavet /
tenaivāsphoṭanaṃ kuryādetadaḍḍitamaṇḍalam

ādyaṃ tu janitaṃ kṛtvā tenaiva ca nikuṭṭakam /
sa eva śakaṭāsyaśca vāmaścāskandito bhavet

vijñeyaṃ śakaṭāsyaṃ tu vyāyāme yuddhamaṇḍalam /
pādaiśca śakaṭāsyasthaiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam

ādyastu janito bhūtvā sa evāskandito bhavet /
apasarpī punarvāmaḥ śakaṭāsyaśca dakṣiṇaḥ

bhrāntvā cārībhiretābhiḥ paryāyeṇātha maṇḍalam /
adhyardhametadvijñeyaṃ niyuddhe cāpi maṇḍalam

sūcīmādyakramaṃ kṛtvā hyapakrāntaṃ ca vāmakam /
bhujaṅgatrāsitaścādya evameva tu vāmakaḥ

bhujaṅgatrāsitairbhrāntvā pādairapi ca maṇḍalam /
piṣṭakuṭṭaṃ ca vijñeyaṃ cārībhirmaṇḍalaṃ budhaiḥ

sarvaiścāṣagataiḥ pādaiḥ paribhrāmya tu maṇḍalam /
etaccāṣagataṃ vidyānniyuddhe cāpi maṇḍalam

nānācārīsamutthāni maṇḍalāni samāsataḥ /
uktānyataḥ paraṃ caiva samacārīṇi yojayet

samacārīprayogo yastatsamaṃ nāma maṇḍalam /
ācāryabuddhyā tānīha kartavyāni prayoktṛbhiḥ

etāni khaṇḍāni samaṇḍalāni yuddhe niyuddhe ca parikrame ca /
līlāṅgamādhuryapuraskṛtāni kāryāṇi vādyānugatāni tajjñaiḥ