Natya Shastra · Chapter 9
iti bhāratīye nāṭyaśāśtre upāṅgavidhānaṃ nāma aṣṭamo 'dhyāyaḥ
atha navamo 'dhyāyaḥ
evametacchironetrabhrunāsoṣṭhakapolajam /
karma lakṣaṇasaṃyaktamupāṅgānāṃ mayoditam
hastorapārśvajaṭharakaṭījaṅghorupādataḥ /
lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi viniyogaṃ ca tattvataḥ
hastādīnāṃ pravakṣyāmi karma nāṭyaprayojakam
yathā yenābhineyaṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu
patākastripatākaśca tathā vai kartarīmukhaḥ /
ardhacandro hyarālaśca śukatuṇḍastathaiva ca
muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ /
sūcyāsyaḥ padmakośaśca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ
mṛgaśīrṣaḥ paro jñeyo hastābhinayayoktṛbhiḥ /
kāṅgulako 'lapadmaśca caturo bhramarastatha
haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśo mukulastathā /
ūrṇanābhastāmracūḍacaturviṃśatirīritāḥ
asaṃyutāḥ saṃyutāśca gadato me nibodhata /
añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā
khaṭakāvardhamānaśca hyutsaṃgo niṣadhastathā /
dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca
gajadanto 'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca /
ete tu saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa
nṛttahastānataścordhva gadato me nibodhata /
caturasrau tathodvṛttau tathā talamukhau smṛtau
svastikau viprakīrṇau cāpyarālakhaṭakāmukhau /
āviddhavakrau sūcyāsyau recitāvardharecitau
uttānāvañcitau vāpi pallavau ca tathā karau /
nitambau cāpi vijñeyau keśabandhau tathaiva ca
samproktau karihastau ca latākhyau ca tathaiva ca /
pakṣavañcitakau caiva pakṣapradyotakau tathā
jñeyo garuḍapakṣau ca haṃsapakṣau tathaiva ca /
ūrdhvamaṇḍalinau caiva pārśvamaṇḍalinau tathā
uromaṇḍalinau caiva uraḥpārśvārdhamaṇḍalau /
muṣṭikasvastikau cāpi nalinīpadmakośakau
alapadmāvulbanau ca lalitau valitau tathā /
saptaṣaṣṭikarā hyete nāmato 'bhihitā mayā
yathā lakṣaṇameteṣāṃ karmāṇi ca nibodhata /
prasāritāḥ samāḥ sarvā yasyāṅgulyo bhavanti hi /
kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ
eṣa prahārapāte pratāpana nodane praharṣe ca /
garve 'pyahamiti tajjñailalāṭadeśotthitaḥ kāryaḥ
eṣo 'gnivarṣadhārānirūpaṇe puṣpavṛṣṭipatane ca /
saṃyutakaraṇaḥ kāryaḥ praviralacalitāṅgulirhastaḥ
svastikavicyutikaraṇāt pallavapuṣpopahāraśaṣpāṇi /
viracitamurvīsaṃsthaṃ yad dravya tacca nirddeśyam
svastikavicyutikaraṇāt punarevādhomukhena kartavyam /
saṃvṛtavivṛtaṃ pālyaṃ channaṃ nibiḍaṃ ca gopyaṃ ca
asyaiva cāṅgulībhiradhomukhaprasthitotthitacalābhiḥ /
vāyūrmivegavelākṣobhaścaughaśca kartavyaḥ
utsāhanaṃ bahu tathā mahājanaprāṃśupuṣkaraprahatam /
pakṣotkṣepābhinayaṃ recakakaraṇena cābhinayet
parighṛṣṭatalasthena tu dhautaṃ mṛditaṃ pramṛṣṭapiṣṭe ca /
punareva śailadhāraṇamudghāṭanameva cābhinayet
evameṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsābhinaye karaḥ /
patākābhyāṃ tu hastābhyāmabhineyaḥ prayoktṛbhiḥ
daśākhyaśca śatākhyaśca sahasrākhyastathaiva ca /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam
patāke tu yadā vakrā'nāmikā tvaṅgulirbhavet /
tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata
āvāhanamavataraṇaṃ visarjanaṃ vāraṇaṃ praveśaśca /
unnāmanaṃ praṇāmo nidarśanaṃ vividhavacanaṃ ca
maṅgalyadravyāṇāṃ sparśaḥ śiraso 'tha sanniveśaśca /
uṣṇīṣamukuṭadhāraṇaṃ nāsāsyaśrotrasaṃvaraṇam
asyaiva cāṅgulībhyāmadhomukhaprasthitotthitacalābhyām /
laghupavanasrotobhujagabhramarādikān kuryāt
aśrupramārjane tilakaviracanaṃ rocanayālambhakaṃ ca
tripatākānāmikayā sparśanamalakasya kāryañca
svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane /
vicyutau calitāvasthau kāryāvudvāhadarśane
parasparāgrasaṃśliṣṭau kartavyau nṛpadarśane /
tiryak svastikasmbaddhau syātāṃ tau grahadarśane
tapasvidarśane kāryāvūrdhvau cāpi parāṅmukhau /
parasparābhimukhau ca kartavyau varadarśane
uttānādhomukhau kāryāvagre vaktrasya saṃsthitau /
vaḍavānalasaṅgrāmamakarāṇāṃ ca darśane
abhinayāstvanenaiava vānaraplavanormayaḥ /
pavanaśca striyaścaiva nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ
saṃmukhaprasṛtāṅguṣṭhaḥ kāryo bālendudarśane /
parāṅgmukhastu kartavyo yāne nṛṇāṃ prayoktṛbhiḥ
tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭhāvalokanī
tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ
pathi caraṇaracanarañjanaraṅgaṇakaraṇānyadhomukhenaiva /
ūrdhvamukhena tu kuryāt daṣṭaṃ śṛṅgaṃ ca lekhyaṃ ca
patanamaraṇavyatikramaparivṛttavitarkita tatha nyastam /
bhinnavalitena kuryāt kartaryāsyāṅgulimukhena
saṃyutakaraṇo va syādasaṃyuto vā prayujyate tajjñaiḥ /
rurucamaramahiṣasuragajavṛṣagopuraśailaśikhareṣu
yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat /
so 'rdhacandro hi vijñeyaḥ karaḥ karmāsya vakṣyate
etena bālataravaḥ śaśilekhāmbukalaśavalayāni /
nirghāṭanamāyastaṃ madhyaupamyaṃ ca pīnaṃ ca
raśanājaghanakaṭīnāmānanatalapatrakuṇḍalādīnām /
kartavyo nārīṇāmabhinayayogo 'rdhacandreṇa
ādyā dhanurnatā kāryā kuñcitāṅguṣṭhakastathā /
śeṣā bhinnordhvavalitā hyarāle 'ṅgulayaḥ kare
etena sattvaśauṇḍīryavīryadhṛtikāntidivyagāmbhīyram /
āśīrvādāśca tathā bhāvā hitasaṃjñakāḥ kāryāḥ
etena punaḥ strīṇāṃ keśānāṃ saṃgrahotkarṣau /
sarvāṅgikaṃ tathaiva ca nirvarṇanamātmanaḥ kāryam
kautukavivāhayogaṃ pradakṣiṇenaiva saṃprayogaṃ ca /
aṅgulyagrasvastikayogān parimaṇḍalenaiva
prādkṣiṇya parimaṇḍalaṃ ca kuryān mahājanaṃ caiva /
yacca mahītalaracitaṃ dravyaṃ taccābhineyaṃ syāt
āhvāne ca nivāraṇanirmāṇe cāpyanekavacane ca /
svedasyā cāpanayane gandhāghrāṇe śubhaḥ śubhe caiṣa
tripatākahastajāni tu pūrvaṃ yānyabhihitāni karmāṇi /
tāni tvarālayogāt strībhiḥ samyak prayojyāni
arālasya yadā vakrā'nāmikātvaṅgulirbhavet /
śukatuṇḍastu sa karaḥ karma cāsya nibodhata
etena tvabhineyaṃ nāhaṃ na tvaṃ na kṛtyamiti cārye /
āvāhane visarge dhigiti vacane ca sāvajñam
aṅgulyo yasya hastasya talamadhyegrasaṃsthitāḥ /
tāsāmupari cāṅguṣṭhaḥ saḥ muṣṭiriti saṃjñitaḥ
eṣa prahāre vyāyāme nirgame pīḍane tathā /
saṃvāhane 'siyaṣṭīnāṃ kuntadaṇḍagrahe tathā
asyaiva tu yadā muṣṭerūrdhvoṅguṣṭhaḥ prayujyate /
hastaḥ sa śikharo nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ
raśmikuśāṅkuśadhanuṣāṃ tomaraśaktipramokṣaṇe caiva /
adharoṣṭhapādarañjanamalakasyotkṣepaṇaṃ caiva
asyaiva śikharākhyasya hyaṅguṣṭhakanipīḍitā /
yadā pradeśinī vakrā sa kapitthastadā smṛtaḥ
asicāpacakratomarakuntagadāśaktivajrabāṇāni /
śastrāṇyabhineyāni tu kāryaṃ satyaṃ ca pathyaṃ ca
utkṣiptavakrā tu yadānāmikā sakanīyasī /
asyaiva tu kapitthasya tadāso khaṭakāmukhaḥ
hotraṃ havyaṃ chatraṃ pragrahaparikarṣaṇaṃ vyajanakañca /
ādarśadhāraṇaṃ khaṇḍanaṃ tathā peṣaṇaṃ caiva
āyatadaṇḍagrahaṇaṃ muktāprālambasaṃgrahaṃ caiva /
sragdāmapuṣpamālā vastrāntālambanaṃ caiva
manmathaśarāvakarṣṇapuṣpavacayapratodakāryāṇi /
aṅkuśarajvākarṣaṇastrīdarśanameva kāryaṃ ca
khaṭakākhye yadā haste tarjanī samprasāritā /
hastaḥ sūcīmukho nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ
asya vividhān yogān vakṣyāmi samāsataḥ pradeśinyāḥ /
ūrdhvanatalolakampitavijṛṃbhitodvāhitacalāyāḥ
cakraṃ taḍitpatākāmañjaryaḥ karṇacūlikāścaiva /
kuṭilagatayaśca sarve nirdeśyāḥ sādhuvādāśca
bāloragabalyavadhūpadīpavallīlatāśikhaṇḍāśca /
paripatanavakramaṇḍalamabhineyānyūrdhvalolitayā
vadanāmyāse kuñcitavijṛmbhitā vākyarūpaṇe kāryā /
bhūyaścordhvaviracitā tārāghoṇaikadaṇḍayaṣṭiṣu ca /
vinatāḥ ca punaḥ kāryā daṃṣṭriṣu ca tathāsyayogena
punarapi maṇḍalagatayā sarvagrahaṇaṃ tathaiva lokasya /
praṇatontee ca kārye hyādye dīrghe ca divase ca
[śravaṇābhyāse vakrā vijṛmbhaṇā vākyarūpaṇāvasare] /
meti vadeti ca yojyā prasāritotkampitottānā
kāryā prakampita rovadarśana svedarūpaṇe caiva /
kuntalakuṇḍalāṅgadagaṇḍāśraye 'bhinaya
garve 'hamiti lalāṭe ripudarśane tathaiva ca krodhe /
ko 'sāviti nirdeśe 'tha karṇakaṇḍunayane caiva
saṃyuktā saṃyoge kāryā viśleṣitā viyoge ca /
kalahe svastikayupatāṃ parasparotpīḍitā bandhe
dvābhyāṃ tu vātmapārśve dakṣiṇato ninaniśāvasānāni /
abhimukhaparāṅmukhābhyāṃ viśliṣṭābhyāṃ prayuñjīta
punarapi ca bhramitāgrarūpā śilāvartayantraśaileṣu /
pariveṣaṇe tathaiva hi kāryā cādhomukhī nityam
śliṣṭā lalāṭapaṭṭeṣvadhomukhī śambhurūpaṇe karyā /
śakasyāpyuttānā tajjñaistiryaksthitā kāryā
dvābhyāṃ sandarśayennityaṃ sampūrṇa candramaṇḍalam /
śliṣṭā lalāṭe śakrasya kāryā hyuttānasaṃśrayā
parimaṇḍalaṃ bhramitatayā maṇḍalamādarśayecca candrasya /
haranayane ca lalāṭe śakrasya'pyuguttānā
yasyāṅgulyastu vitatāḥ sahāṅguṣṭhena kuñcitāḥ /
ūrdhvā hyasaṃgatāgrāśca sa bhavet padmakośakaḥ
bilvakapitthaphalānāṃ grahaṇe kucadarśanaśca nārīṇām /
grahaṇe hyāmiṣalābhe bhavanti tāḥ kuñcitāgrāstu
bahujātibījapūrakamāmiṣakhaṇḍaṃ ca nirdeśyam /
devārcanabaliharaṇe samudgake sāgrapiṇḍadāne ca /
kāryaḥ puṣpaprakaraśca padmakośena hastena
maṇibandhanaviśliṣṭābhyāṃ praviralacalitāṅgulikarābhyām /
kāryo vivartitābhyāṃ vikasitakamalotpalāvinayaḥ
aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ sahāṅguṣṭhena yasya ca /
tathā nimnatalaścaiva sa tu sarpaśirāḥ karaḥ
eṣaḥ salilapradāne bhujagatau toyasecane caiva /
āsphoṭane ca yojyaḥ karikumbhāsphālanādyeṣu
adhomukhīnāṃ sarvāsāmaṅgulīnāṃ samāgamaḥ /
kaniṣṭhāṅguṣṭhakāvūrdhvo sa bhavet mṛgaśīrṣakaḥ
iha sāmpratamastyadya śakteścollāsane 'kṣapāte ca /
svedāpamārjaneṣu ca kuṭṭamite pracalitastu bhavet
tretāgnisaṃsthitā madhyā tarjanyāṅguṣṭhakā yadā /
kāṅgulo 'nāmikā vakrā yadāścordhvā kanīyasī
etena taruṇaphalāni nānāvidhāni ca laghūni /
kāryāni roṣajāni strīvacānyaṅgulikṣepaiḥ
marakatavaidūryādeḥ pradarśanaṃ sumanasāṃ ca kartavyam /
grāhyaṃ marālapadamiti tajjñaireva prayogeṣu
āvartitāḥ karatale yasyāṅgulyo bhavanti hi /
pārśvāgatavikīrṇāśca sa bhavedalapallavaḥ
pratiṣedhakṛte yojyaḥ kasya tvannāsti śūnyavacaneṣu /
punarātmopanyāsaḥ strīṇāmetena kartavyaḥ
tisraḥ prasāritā yatra tathā cordhvā kanīyasī /
tāsāṃ madhye sthitoṅguṣṭhaḥ sa karaścaturasmṛtaḥ
nayavinayaniyamasunituṇabālāturasatyakaitavārtheṣu /
vākye yukte pathye satye praśame ca viniyojyaḥ
ekena dvābhyāṃ vā kiñcinmaṇḍalakṛtena hastena /
vikṛtavicāritacaritaṃ vitarkitaṃ lajjitaṃ caiva
nayanaupamyaṃ padmadalarūpaṇaṃ hariṇakarṇanirdeśaḥ /
saṃyutakaraṇenaiva tu careṇaitāni kurvīta
līlā ratī ruci ca smṛtibuddhivibhāvanāḥ kṣamāṃ puṣṭiṃ ca /
sañjñāmātraṃ praṇayaṃ vicāraṇaṃ saṅgataṃ śaucam
cāturyaṃ mādhuryaṃ dākṣiṇyaṃ mārdavaṃ sukhaṃ śīlam /
praśnaṃ vārtāyuktiṃ veṣaṃ mṛduśādvalaṃ stokam
vibhavāvibhau surataṃ guṇāguṇau yauvanaṃ gṛhān dārān /
nānāvarṇāśca tathā catureṇaivaṃ prayuñjīta
sitamūrdhvena tu kuryāt raktaṃ pītaṃ ca maṇḍalakṛtena /
parimuditena tu nīlaṃ varṇāścatureṇa hastena
madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī /
ūrdhvamanye prakīrṇe ca dvyaṅgulyau bhramare kare
padmotpalakumudānāmanyeṣāṃ caiva dīrghavṛntānām /
puṣpāṇāṃ grahaṇavidhiḥ kartavyaḥ karṇapuraśca
vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu /
bālālāpe ca śīghre ca tāle viśvāsane tathā
tarjanīmadhyamāṅguṣṭhāstretāgnisthā nirantarāḥ /
bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣe dve samprasārite
ślakṣṇālpaśithilalāghavanissārārthe mṛdutvayogeṣu /
kāryo 'bhinayaviśeṣaḥ kiñcitprasyanditāgreṇa
samāḥ prasāritāstisrastathā cordhvā kanīyasī /
aṅguṣṭhaḥ kuñcitaścaiva haṃsapakṣa iti smṛtaḥ
eṣa ca nivāpasalile dātavye gaṇḍasaṃśraye caiva /
kāryaḥ pratigrahācamanabhojanārtheṣu viprāṇām
āliṅgane mahāstambhadarśane romaharṣaṇe caiva /
sparśe 'nulepanārthe yojyaḥ saṃvāhane caiva
punareva ca nārīṇāṃ stanāntarasthena vibhramaviśeṣāḥ /
kāryā yathārasaṃ syurduḥkhe hanudhāraṇe caiva
tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśastva hyarālasya yathā bhavet /
ābhugnatalamadhyasthaḥ sa sandaṃśa iti smṛtaḥ
sandaṃśastrividho jñeya hyagrajo mukhajastathā /
tathā pārśvagataścaiva rasabhāvopabṛṃhitaḥ
puṣpāpacayagrathane grahaṇe tṛṇaparṇakeśasūtrāṇām /
śalyāvayavagrahaṇāpakarṣaṇe cāgrasandaṃśaḥ
vṛntāt puṣpoddharaṇaṃ vartiśalākādipūraṇaṃ caiava /
dhigiti ca vacanaṃ roṣe mukhasandaṃśasya karmāṇi
yajñopavītadhāraṇavedhanaguṇasūkṣmabāṇalakṣyeṣu /
yoge dhyāne stoke saṃyuktakaraṇastu kartavyaḥ
peśalakutsāsūyādoṣavacane ca vāmahastena /
kiñcid vivartitakarāgraḥ prayujyate pārśvasandaṃśaḥ
ālekhyanetrarañjanavitarkavantapravālaracane ca /
niṣpīḍanaṃ tathālaktakasya kārya ca nārībhiḥ
samāgatāgrāḥ sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi /
ūrdhvā haṃsamukhasyeva sa bhavenmukulaḥ karaḥ
devārccanabalikaraṇe padmotpalakumudarūpaṇe caiva /
viṭacumbane ca kāryo vikutsite viprakīrṇaśca
bhojanahiraṇyagaṇanāmukhasaṃkocapradānaśīghreṣu /
mukulitakusumeṣu ca tathā tajjñaireṣa prayoktavyaḥ
padmakośasya hastasya hyaṅgulyaḥ kuñcitā yadā /
ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaḥ keśacauryagrahādiṣu
śiraḥ kaṇḍūyane caiva kuṣṭhavyādhinirūpaṇe /
saṃhavyāghreṣvabhinayaḥ prastaragrahaṇe tathā
madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī /
śeṣe talasthe kartavye tāmracūlakare 'ṅgulī
vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu /
tāle viśvasane caiva śīghrārthe saṃjñiteṣu ca
tathā kalāsu kāṣṭhāsu nimeṣe tu kṣaṇe tathā /
eśa eva karaḥ kāryo bālālāpanimantraṇe
athavā aṅgulyaḥ saṃhitā vakrā uparyuṅguṣṭhapīḍitāḥ /
prasāritā kanīṣṭhāca tāmracūḍaḥ karaḥ smṛtaḥ
śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca kareṇaikena yojayet /
kṣipramuktāṅgulībhistu sphuliṅgān vipruṣastathā
asaṃyutāḥ karā hyete mayā proktā dvijottamāḥ /
ataśca saṃyutān hastān gadato me nibodhata
patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ saṃśleṣādañjaliḥ smṛtaḥ /
devatānāṃ gurūṇāṃ ca mitrāṇāṃ cābhivādane
sthānānyasya punastrīṇi vakṣo vaktraṃ śirastathā /
devatānāṃ śiraḥsthastu gurūṇāmāsyasaṃsthitaḥ /
vakṣasthaścaiva mitrāṇāṃ strīṇāṃ tvaniyato bhavet
ubhābhyāmapi hastābhyāmanyo 'nyaṃ pārśvasaṃgrahāt /
hastaḥ kapotako nāma karma cāsya nibodhata
eṣa vinayābhyupagame praṇāmakaraṇe gurośca sambhāṣe /
śīte bhaye ca kāryo vakṣaḥsthaḥ kampitaḥ strībhiḥ
ayamevāṅguliparighṛṣyamāṇamuktastu khinnavākyeṣu /
etāvaditi ca kāryo nedānīṃ kṛtyamiti cārthe
aṅgulyo yasya hastasya hyanyonyāntaranissṛtāḥ /
sa karkaṭa iti jñeyaḥ karaḥ karma ca vakṣyate
eṣa madanāṅgamarde suptotthitavijṛmbhaṇe bṛhaddehe /
hanudhāraṇe ca yojyaḥ śaṅkhagrahaṇe 'rthatattvajñaiḥ
maṇibandhavinyastāvarālau strīprayojitau /
uttānau vāmapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ
svastikavicyuitikaraṇād diśo ghanāḥ khaṃ vanaṃ samudrāśca /
ṛtavo mahī tathaughaṃ vistīrṇaṃ cābhineyaṃ syāt
khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ /
śṛṅgārārtheṣu yoktavyaḥ praṇāmakaraṇe tathā
anye
kumudītālavṛnteṣu kartavyaśchatradharaṇe
iti
arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau /
utsaṅga iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe karaḥ
saniṣpeṣakṛte caiva romāmarṣakṛte 'pi ca /
niṣpīḍitaḥ punaścaiva strīṇāmīrṣyākṛte bhavet
mukulaṃ tu yadā hastaṃ kapitthaḥ pariceṣṭayet /
sa mantavyastadā hasto niṣadhau nāma nāmataḥ
saṃgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacanaṃ ca /
saṅkṣepaḥ saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam
śikharastu yadā hasto mṛgaśīrṣeṇa pīḍitaḥ /
niṣadho nāma vijñeyaḥ sa bhayārte vidhīyate
gṛhītvā vāmahastena karpurābhyantare bhujam /
dakṣiṇaṃ cāpi vāmasya karpurābhyantare nyaset
sa cāpi dakṣiṇo hastaḥ samyaṅ muṣṭīkṛto bhavet /
ityeṣa niṣadho hastaḥ karma cāsya nibodhata
etena dhairyamadagarvasauṣṭhavautsukyavikramāṭopāḥ /
abhimānāvaṣṭambhaḥ stambhasthairyādaya kāryāḥ
jñeyo vai niṣadho nāma haṃsapakṣau parāṅgamukhau /
jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo 'bhighaṭṭane
aṃsau praśithilau muktau patākau tu pralambitau /
yadā bhavetāṃ karaṇe sa dola iti saṃjñitaḥ
saṃbhramaviṣādamūrcchitamadābhighāte tathaiva cā'vege /
vyādhiplute ca śastrakṣate ca kāryo 'bhinayogaḥ
yastu sarpaśirāḥ proktastasyāṅgulinirantaraḥ /
dvitīyaḥ pārśvasaṃśliṣṭaḥ sa tu puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ
dhānyaphalapuṣpasadṛśānyanena nānāvidhāni yuktāni /
grāhyāṇyupaneyāni ca toyānayanāpanayane ca
patākau tu yadā hastāvūrrdhāṅguṣṭhāvadhomukhau /
uparyupari vinyastau tadā sa makaraḥ karaḥ
siṃhavyāladvipipradarśanaṃ nakramakaramatsyānām /
ye cānye kravyādā hyabhineyāste 'rthayogena
kūrparāṃsocitau hastau yadāstāṃ sarpaśīrṣakau /
gajadantaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata
eva ca vadhuvarāṇamudvāhe cātibhārayoge ca /
staṃbhagrahaṇe ca tathā śailaśilotpāṭane caiva
śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau /
śanairadhomukhāviddhau so 'vahittha iti smṛtaḥ
daurbalye niḥśvasite gātrāṇāṃ darśane tanutve ca /
utkaṇṭhite ca tajjñairabhinayayogastu kartavyaḥ
mukulastu yadā hastaḥ kapitthapariveṣṭitaḥ /
vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata
saṃgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacaṃ ca /
saṃkṣepatastu saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam
jñeyo vai vardhamānastu haṃsapakṣo parāṅgamukhau /
jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo vighāṭane
uktā hyete dvividhā hyasaṃyutāḥ saṃyutāśca saṃkṣepāt /
abhinayakarāstu ye tviha te 'nyatrāpyarthataḥ sādhyāḥ
ākṛtyā ceṣṭayā cihnairjātyā vijñāya tatpunaḥ /
svayaṃ vitarkya kartavyaṃ hastābhinayanaṃ budhaiḥ
nāsti kaścidahastastu nāṭye 'rtho 'bhinayaṃ prati /
yasya yad dṛśyate rūpaṃ bahuśastanmayoṣitam
anye cāpyarthasaṃyuktā laukikā ye karāstviha /
chandataste niyoktavyā rasabhāvaviceṣṭitaiḥ
deśaṃ kālaṃ prayogaṃ cāpyarthayuktimavekṣya ca /
hastā hyete prayoktavyāḥ nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ
sarveṣāmeva hastānāṃ yāni karmāṇi santi hi /
tānyahaṃ saṃpravakṣyāmi rasabhāvakṛtāni tu
utkarṣaṇaṃ vikarṣaṇaṃ tathā caivāpakarṣaṇam /
parigraho nigrahaścāhvānaṃ nodanameva ca
saṃśleṣaśca viyogaśca rakṣaṇaṃ mokṣaṇaṃ tathā /
vikṣepadhūnane caiva visargastarjanaṃ tathā
chedanaṃ bhedanaṃ caiva sphoṭanaṃ moṭanaṃ tathā /
tāḍanaṃ ceti vijñeyaṃ tajjñaiḥ karma karān prati
uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca /
hastapracārastrividho nāṭyatattvasamāśrayaḥ
sarve hastapracārāśca prayogeṣu yathāvidhiḥ
netrabhrūmukharāgaiśca kartavyā vyañjiatā budhaiḥ
karaṇaṃ karma sthānaṃ pracāyuktiṃ kriyāṃ ca saṃprekṣya /
hastābhinayatajjñaiḥ kāryo lokopacāreṇa
uttāmānāṃ karāḥ kāryā lalāṭakṣetracāriṇaḥ /
vakṣaḥsthāścaiva madhyānāmadhamāmadhogatā
jyeṣṭhe svalpapracārāḥ syurmadhye madhyavicāriṇaḥ /
adhameṣu prakīrṇāśca hastāḥ kāryā prayoktṛbhiḥ
lakṣaṇavyañjitā hastāḥ kāryāstūttamamadhyamaiḥ /
lokakriyāsvabhāvena nīcairapyarthasaṃśrayāḥ
athavānyādṛśaṃ prāpya prayogaṃ kālameva ca /
viparītāśrayā hastāḥ prayoktavyā budhairna vā
viṣaṇṇe mūrcchite bhīte jugupsāśokapīḍite /
glāne svapne vihaste ca niśceṣṭe tandrite jaḍe
vyādhigraste jarārte ca bhayārte śītaviplute /
matte pramatte conmatte cintāyāṃ tapasi sthite
himavarṣahate baddhe variṇāplavasaṃśrite /
svapnāyite ca saṃbhrānte natasaṃsphoṭane tathā
na hastābhinayaḥ kāryaḥ kāryaḥ sattvasya saṃgrahaḥ /
tathā kākuviśeṣaśca nānābhavarasānvitaḥ
yatra vyagrāvubhau hastau tattad dṛṣṭivilokanaiḥ /
vācakābhinayaṃ kuryādvirāmairthadarśakaiḥ
uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca /
pracārastrividho 'ṅgānāṃ nāṭyanṛttasamāśrayaḥ
uttāno vartulastryaśraḥ sthito 'dhomukha eva ca /
pañca prakārā hastasya nāṭyanṛttasamāśrayāḥ
evaṃ jñeyāḥ karā hyete nābhinayasaṃśritāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hastān nṛttasamāśrayān
vakṣaso 'ṣṭāṅgulasthau tu prāṅmukhau khaṭakāmukhau /
samānakūrparāṃsau tu caturasrau prakīrtitau
haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛtau tālavṛntavat /
udvṛttāviti vijñeyāvathavā tālavṛntakau
caturastrasthitau hastau haṃsapakṣakṛtau tathā /
tiryaksthitau cābhimukhau jñeyau tālamukhāviti
tāveva maṇibandhānte svastikākṛtisaṃsthitau /
svastikāviti vikhyātau vicyutau viprakīrṇakau
alapallavasaṃsthānāvurdhvāsyau padmakośakau /
arālakhaṭakākhyau cāpyarālakhaṭakāmukhau
tathai maṇibandhānte hyarālau vicyutāvubhau /
jñeyau prayoktṛbhirnityamarāla khaṭakāviti
bhujāṃsakūrparāgraistu kuṭilāvartitau karau /
parāṅgamukhatalāviddhau jñeyāvāviddhavakrakau
hastau tu sarpaśirasau madhyamāṅguṣṭhakau yadā /
tiryakprasāritāsyau ca tadā sūcīmukhau smṛtau
sarpaśīrṣau yadā hastau bhavetāṃ svastikasthitau /
madhyaprasāritāṅguṣṭhau jñeyau sūcīmukhau tadā
recitau cāpi vijñeyau haṃsapakṣau drutabhramau /
prasāritottānatalau recitāviti saṃjñitau
caturasro bhavedvāmaḥ savyahastaśca recitaḥ /
vijñeyau nṛttatattvajñairdharecitasaṃjñakau
añcitau kūrparāṃsau tu tripatākau karau kṛtau /
kiñcittiryaggatāvetau smṛtāvuttanavañcitau
maṇibandhamuktau tu patākau pallavau smṛtau /
bāhuśīrṣādviniṣkrāntau nitambāviti kīrtitau
keśadeśādviniṣkrāntau paripārśvotthitau yadā /
vijñeyo keśabandhau tu karavācāryasammatau
tiryakprasāritau caiva pārśvasaṃsthau tathaiva ca /
latākhyau ca karau jñeyau nṛttābhinayanaṃ prati
samunnato latāhastaḥ pārśvātpārśva vilolitaḥ /
tripatāko 'paraḥ karṇe karihastaḥ prakīrtitaḥ
kaṭiśīrṣaniviṣṭāgrau tripatākau yadā karau /
pakṣavañcitakau hastau tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ
tāveva tu parāvṛttau pakṣapradyotakau smṛtau /
adhomukhatalāviddhau jñeyau garuḍapakṣakau
haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛttaparivartitau /
tathā prasāritabhujau daṇḍapakṣāviti smṛtau
ūrdhvamaṇḍalinau hastāvūrdhvadeśavivartanāt /
tāveva pārśvavinyastau pārśvamaṇḍalinau smṛtau
udveṣṭitau bhavedekau dvitīyaścāpaveṣṭitaḥ /
bhramitāvurasaḥ sthāne hyuromaṇḍalinau smṛtau
alapallavakārālāvurodvabhramaṇakramāt /
pārśvāvartaśca vijñeyāvuraḥ pārśvārdhamaṇḍalau
hastau tu maṇībandhānte kuñcitāvañcitau yadā /
khaṭakākhyau tu tau syātāṃ muṣṭikasvastikau tadā
padmakośau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau /
nalinīpadmakośau tu tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ
karāvudveṣṭitāgrau tu pravidhāyālapallavau /
ūrdhvaprasaritāviddhau kartavyāvulbaṇāviti
pallavau ca śirodeśe saṃprāptau lalitau smṛtau /
karpūrasvastikagatau latākhyau valitāviti
karaṇe tu prayoktavyo nṛttahasto viśeṣataḥ /
tathārthābhinaye caiva patākāyāḥ prayoktṛbhiḥ
saṃkaro 'pi bhavetteṣāṃ prayogo 'rthavaśātpunaḥ /
prādhānyena punaḥ saṃjñā nāṭye nṛtte kareṣviha
viyutāḥ saṃyutāścaiva nṛttahastāḥ prakīrtitāḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karān karaṇasaṃśrayān
sarveṣāmeva hastānāṃ nāṭyahastanideśibhiḥ /
vidhātavyā prayatnena karaṇaṃ tu caturvidham
apaveṣṭitamekaṃ syāt udveṣṭitamathāparam /
vyāvartitaṃ tṛtīyaṃ tu caturthaṃ parivartitam
āveṣṭyante yadaṅgulyastarjanādyā yathākramam /
abhyantareṇa karaṇaṃ tadāveṣṭitamucyate
udveṣṭyante yadaṅgulyaḥ tarjanyādyā bahirmukham /
kramaśaḥ karaṇaṃ viprāstadudveṣṭitamucyate
āvartyante kaniṣṭhādyā hyaṅgulyo 'bhyantareṇa tu /
yathā krameṇa karaṇaṃ tad vyāvartitamucyate
udvartyante kaniṣṭhādyā bāhyataḥ kramaśo yadā /
aṅgulyaḥ karaṇaṃ viprāstaduktaṃ parivartitam
nṛtte 'bhinayayoge vā pāṇibhirvartanāśraye /
mukhabhrunetrayuktāni karaṇāni prayojayet
tiryaktathordhvasaṃstho hyadhomukhaścāñcito 'paviddhastu /
maṇḍalagatistathā svastikaśca pṛṣṭhānusāri ca
udveṣṭitaḥ prasārita ityete vai smṛtāḥ prakārāstu /
bāhvoriti karaṇagatā vijñeyā nityaṃ nṛttaprayoktṛbhiḥ
hastānāṃ karaṇavidhirmayā samāsena nigadito viprāḥ /
ata ūrdhvaṃ vyākhyāsye hṛdayodarapārśvakarmāṇi
ābhugnamatha nirbhugnaṃ tathā caiva prakampitam /
udvāhitaṃ samaṃ caiva uraḥ pañcavidhaṃ smṛtam
nimnamunnatapṛṣṭhaṃ ca vyābhugnāṃsaṃ ślathaṃ kvacit
ābhugnaṃ taduro jñeyaṃ karma cāsya nibodhata
saṃbhramaviṣādamūrcchāśokabhayavyādhihṛdayaśalyeṣu /
kāryaṃ śītasparśe varṣe lājānvite 'rthavaśāt
stabdhaṃ ca nimnapṛṣṭhaṃ ca nirbhugnāṃsaṃ samunnatam /
uro nirbhugnametaddhi karma cāsya nibodhata
stambhe mānagrahaṇe vismayadṛṣṭe ca satyavacane ca /
ahamiti ca darpavacane garvotseke tu kartavyam
[dīrghaniśvasite caiva jṛmbhaṇe moṭane tathā /
bibboke ca punaḥ strīṇāṃ tadvijñeyaṃ prayoktṛbhiḥ ]
ūrdhvotkṣepairuro yatra nirantarakṛtaiḥ kṛtam /
prakampitaṃ tu vijñeyamuro nāṭyaprayoktṛbhiḥ
hasitaruditādisaṃbhramabhayaśramavyādhipīḍitārtheṣu /
nānābhāvopagataṃ kāryamuro nāṭyayogeṣu
hasitaruditeṣu kārye śrame bhaye śvasakāśayoścaiva /
hikkāduḥkhe ca tathā nāṭyajñairarthayogena
udvāhitamūrdhvagatamuro jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ /
dīrghocchvasanatā loke jṛmbhanādiṣu cekṣyate
sarvaiḥ sasauṣṭhavairañgaiścaturasrakṛtaiḥ kṛtam /
uraḥ saman. tu vijñeyaṃ svasthaṃ sauṣṭhavasaṃyutam
etaduktaṃ maya samyagarasastu vikalpanam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi pārśvayoriha lakṣaṇam
nataṃ samunnataṃ caiva prasāritavivartito /
tathāpasṛtamevaṃ tu pārśvayoḥ karma pañcadhā
kaṭirbhavettu vyābhugnā pārśvamābhugnameva ca /
tathaivāpasṛtāṃsaṃ ca kiñcitpārśvanataṃ smṛtam
tasyaiva cāparaṃ pārśvaṃ viparītaṃ tu yuktitaḥ /
kaṭīpārśvabhujāṃsaiścābhyunnatairutaṃ bhavet
āyāmanādubhayataḥ pāśvayoḥ syāt prasāritam /
parivartātrikasyāpi vivartitamiheṣyate
vivartitāpanayanād bhavedapasṛtaṃ punaḥ /
pārśvalakṣaṇamityuktaṃ viniyogaṃ nibodhata
upasarpe nataṃ kāryamunnataṃ cāpasarpaṇe /
prasāritaṃ praharṣādau parivṛtte vivartitam
vinivṛtte tvapasṛtaṃ pārśvamarthavaśādbhavet /
etāni pārśvakarmāṇi jaṭharasya nibodhata
kṣāmaṃ khalvaṃ ca pūrṇaṃ ca samproktamudaraṃ tridhā /
tanu kṣāmaṃ nataṃ khalvaṃ pūrṇamādhmātamucyate
kṣāmaṃ hāsye 'tha rudite niḥśvāse jṛmbhane bhavet /
vyādhite tapasi śrānte kṣudhārte khalvamiṣyate
pūrṇamucchvasite sthūle vyādhitātyaśanādiṣu /
ityetadudaraṃ proktaṃ kaṭyāḥ karma nibodhata
anye tu
kṣāmaṃ khalvaṃ samaṃ pūrṇamudaraṃ syāccaturvidham /
chinā caiva nivṛttā ca recitā kampitā tathā /
udvāhitā caiva kaṭī nāṭye nṛtte ca pañcadhā
kaṭī madhyasya valanātcchinā saṃparikīrtitā /
parāṅgmukhasyābhimukhī nivṛttā syānnivartitā
sarvato bhramaṇāccāpi vijñeyā recitā kaṭī /
tiryaggatāgatā kṣiptā kaṭī jñeyā prakampitā
nitambapārśvodvahanāt śaneirudvāhitā kaṭī /
kaṭīkarma mayā proktaṃ viniyogaṃ nibodhata
chinnā vyāyāmasambhrāntavyāvṛttaprekṣaṇādiṣu /
nivṛttā vartane caiva recitā bhramaṇādiṣu
kubjavāmananīcānāṃ gatau kāryā prakampitā /
sthūleṣūdvāhiotā yojyā strīṇāṃ līlāgateṣu ca
kampanaṃ valanaṃ caiva stambhanodvartane tathā /
nivartanaṃ ca pañcaitānyūrukarmāṇi kārayet
namanonnamanātpārṣṇermuhuḥ syādūrukampanam /
gacchedabhyantaraṃ jānu yatra tadvalanaṃ smṛtam
stambhanaṃ cāpi vijñeyamapaviddhakriyātmakam /
valitāviddhakaraṇādūrvorudvartanaṃ smṛtam
pārṣṇirabhyantaraṃ gacchedyatra tattu nivartanam /
gatiṣvadhamapātraṇāṃ bhaye cāpi hi kampanam
valanaṃ caiva hi kartavyaṃ strīṇāṃ svairaparikrame /
sādhvase ca viṣāde ca stambhanaṃ tu prayojayet
vyāyāme tāṇḍave caiva kāryamudvartanaṃ budhaiḥ /
nivartanaṃ tu kartavyaṃ sambhrādiparibhrame
yathādarśanamanyacca lokād grāhyaṃ prayoktṛbhiḥ /
ityūrvrorlakṣaṇaṃ proktaṃ jaṅghāyāstu nibodhata
āvartitaṃ nataṃ kṣiptamudvāhitamathāpi ca /
parivṛttaṃ tathā caiva jaṅghākarmāṇi pañcadhā
vāmo dakṣiṇapārśvena dakṣiṇaścāpi vāmataḥ /
pādo yatra vrajedviprāḥ tadāvartitamucyate
jaṅghāsvastikayogena kramādāvartitaṃ nayet /
jānunaḥ kuñcanāccaiva nataṃ jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ /
vikṣepāccaiva jaṅghāyāḥ kṣiptamityabhidhīyate
[nataṃ syājjānunamanāt kṣiptaṃ vikṣepaṇād bahi] /
udvāhitaṃ ca vijñeyamūrdhvamūdvāhanādapi /
pratīpanayanaṃ yattu parivṛttaṃ taducyate
āvartitaṃ prayoktavyaṃ vidūṣakaparikrame /
nataṃ cāpi hi kartavyaṃ sthānāsanagatādiṣu
kṣiptaṃ vyāyāmayogeṣu tāṇḍave ca prayujyate /
tathā codvāhitaṃ kuryādāviddhagamanādiṣu
tāṇḍaveṣu prayoktavyaṃ parivṛttaṃ prayoktṛbhiḥ /
ityetajjaṅghayoḥ karma pādayostu nibodhata
udghaṭṭitaḥ samaścaiva tathāgratalasañcaraḥ /
añcitaḥ kuñcitaścaiva pādaḥ pañcavidha smṛtaḥ
sthitvā pādatalāgreṇa pārṣṇirbhūmau nipātyate /
yasya pādasya karaṇe bhavedudghaṭṭitastu saḥ
ayamudveṣṭitakaraṇe tvanukaraṇārthaṃ prayogamāsādya /
drutamadhyamapracāraḥ sakṛdasakṛdā prayoktavyaḥ
svabhāvaracite bhūmau samasthāne ca yo bhavet /
samaḥ pādaḥ sa vijñeyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ
sthirasvabhāvābhinaye nānākaraṇasaṃśraye /
calitaśca punaḥ kāryo vidhijñaiḥ pādarecite
samasyaiva yadā pārṣṇiḥ pādasyābhyantare bhavet /
bahiḥ pārśvasthito 'ṅguṣṭhastryaśrapādastu sa smṛtaḥ
tyaktvā (kṛtvā?) samapadaṃ sthānamaśvakrānte tathaiva ca /
syādviklavādiṣvartheṣu tryaśraḥ pādo yathāvidhiḥ
asyaiva samapādasya pārṣṇirabhyantare bhavet /
tryaśrapādaḥ sa vijñeyaḥ sthānakādiṣu saṃśrayaḥ
utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiḥ prasṛtoṅguṣṭhakastathā /
aṅgulyaścāñcitāḥ sarvā pāde 'gratalasañcaraḥ
todananikuṭṭane sthitaniśumbhane bhūmitāḍane bhramaṇe /
vikṣepavividharecakapārṣṇikṛtāgamanametena
pārṣṇiryasyāñcitā bhūmau pādamagratalaṃ tathā /
aṅgulyaścāñcitāḥ sarvāḥ sa pādastvañcitaḥ smṛtaḥ
pādāgratalasañcāre vartitodvartite tathā /
eva pādāhate kāryo nānābhramarakeṣu ca
utkṣiptā yasya pārṣṇī syādaṅgulyaḥ kuṅcitāstathā /
tathā kuñcitamadhyaśca sa pādaṃ kuñcitaḥ smṛtaḥ
udattagamane caiva vartitodvartite tathā /
utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiraṅguṣṭhāgreṇa saṃsthitaḥ
vāmaścaiva svabhāvasthaḥ sūcīpādaḥ prakīrtitaḥ /
nṛtte nūpurakaraṇe prayogastasya kīrtyate
atikrāntakrame caiva pādametaṃ prayojayet /
pādajaṅghorukaraṇaṃ karma kārya prayoktṛbhiḥ
pādasya karaṇaṃ sarva jaṅghorukṛtamiṣyate /
yathā pādaḥ pravarteta tathaivoruḥ pravartate
anayoḥ samānakaraṇāt pādacārī prayojayet /
ityetadaṅgajaṃ proktaṃ lakṣaṇaṃ karma caiva hi
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi cārīvyāyāmalakṣaṇam
Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0