Language

ENहिગુ
Scripture Library

Natya Shastra · Chapter 9

9.1

iti bhāratīye nāṭyaśāśtre upāṅgavidhānaṃ nāma aṣṭamo 'dhyāyaḥ
atha navamo 'dhyāyaḥ
evametacchironetrabhrunāsoṣṭhakapolajam /
karma lakṣaṇasaṃyaktamupāṅgānāṃ mayoditam

9.2

hastorapārśvajaṭharakaṭījaṅghorupādataḥ /
lakṣaṇaṃ sampravakṣyāmi viniyogaṃ ca tattvataḥ

9.3

hastādīnāṃ pravakṣyāmi karma nāṭyaprayojakam
yathā yenābhineyaṃ ca tanme nigadataḥ śṛṇu

9.4

patākastripatākaśca tathā vai kartarīmukhaḥ /
ardhacandro hyarālaśca śukatuṇḍastathaiva ca

9.5

muṣṭiśca śikharākhyaśca kapitthaḥ khaṭakāmukhaḥ /
sūcyāsyaḥ padmakośaśca tathā vai sarpaśīrṣakaḥ

9.6

mṛgaśīrṣaḥ paro jñeyo hastābhinayayoktṛbhiḥ /
kāṅgulako 'lapadmaśca caturo bhramarastatha

9.7

haṃsāsyo haṃsapakṣaśca sandaṃśo mukulastathā /
ūrṇanābhastāmracūḍacaturviṃśatirīritāḥ

9.8

asaṃyutāḥ saṃyutāśca gadato me nibodhata /
añjaliśca kapotaśca karkaṭaḥ svastikastathā

9.9

khaṭakāvardhamānaśca hyutsaṃgo niṣadhastathā /
dolaḥ puṣpapuṭaścaiva tathā makara eva ca

9.10

gajadanto 'vahitthaśca vardhamānastathaiva ca /
ete tu saṃyutā hastā mayā proktāstrayodaśa

9.11

nṛttahastānataścordhva gadato me nibodhata /
caturasrau tathodvṛttau tathā talamukhau smṛtau

9.12

svastikau viprakīrṇau cāpyarālakhaṭakāmukhau /
āviddhavakrau sūcyāsyau recitāvardharecitau

9.13

uttānāvañcitau vāpi pallavau ca tathā karau /
nitambau cāpi vijñeyau keśabandhau tathaiva ca

9.14

samproktau karihastau ca latākhyau ca tathaiva ca /
pakṣavañcitakau caiva pakṣapradyotakau tathā

9.15

jñeyo garuḍapakṣau ca haṃsapakṣau tathaiva ca /
ūrdhvamaṇḍalinau caiva pārśvamaṇḍalinau tathā

9.16

uromaṇḍalinau caiva uraḥpārśvārdhamaṇḍalau /
muṣṭikasvastikau cāpi nalinīpadmakośakau

9.17

alapadmāvulbanau ca lalitau valitau tathā /
saptaṣaṣṭikarā hyete nāmato 'bhihitā mayā

9.18

yathā lakṣaṇameteṣāṃ karmāṇi ca nibodhata /
prasāritāḥ samāḥ sarvā yasyāṅgulyo bhavanti hi /
kuñcitaśca tathāṅguṣṭhaḥ sa patāka iti smṛtaḥ

9.19

eṣa prahārapāte pratāpana nodane praharṣe ca /
garve 'pyahamiti tajjñailalāṭadeśotthitaḥ kāryaḥ

9.20

eṣo 'gnivarṣadhārānirūpaṇe puṣpavṛṣṭipatane ca /
saṃyutakaraṇaḥ kāryaḥ praviralacalitāṅgulirhastaḥ

9.21

svastikavicyutikaraṇāt pallavapuṣpopahāraśaṣpāṇi /
viracitamurvīsaṃsthaṃ yad dravya tacca nirddeśyam

9.22

svastikavicyutikaraṇāt punarevādhomukhena kartavyam /
saṃvṛtavivṛtaṃ pālyaṃ channaṃ nibiḍaṃ ca gopyaṃ ca

9.23

asyaiva cāṅgulībhiradhomukhaprasthitotthitacalābhiḥ /
vāyūrmivegavelākṣobhaścaughaśca kartavyaḥ

9.24

utsāhanaṃ bahu tathā mahājanaprāṃśupuṣkaraprahatam /
pakṣotkṣepābhinayaṃ recakakaraṇena cābhinayet

9.25

parighṛṣṭatalasthena tu dhautaṃ mṛditaṃ pramṛṣṭapiṣṭe ca /
punareva śailadhāraṇamudghāṭanameva cābhinayet

9.26

evameṣa prayoktavyaḥ strīpuṃsābhinaye karaḥ /
patākābhyāṃ tu hastābhyāmabhineyaḥ prayoktṛbhiḥ

9.27

daśākhyaśca śatākhyaśca sahasrākhyastathaiva ca /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tripatākasya lakṣaṇam

9.28

patāke tu yadā vakrā'nāmikā tvaṅgulirbhavet /
tripatākaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

9.29

āvāhanamavataraṇaṃ visarjanaṃ vāraṇaṃ praveśaśca /
unnāmanaṃ praṇāmo nidarśanaṃ vividhavacanaṃ ca

9.30

maṅgalyadravyāṇāṃ sparśaḥ śiraso 'tha sanniveśaśca /
uṣṇīṣamukuṭadhāraṇaṃ nāsāsyaśrotrasaṃvaraṇam

9.31

asyaiva cāṅgulībhyāmadhomukhaprasthitotthitacalābhyām /
laghupavanasrotobhujagabhramarādikān kuryāt

9.32

aśrupramārjane tilakaviracanaṃ rocanayālambhakaṃ ca
tripatākānāmikayā sparśanamalakasya kāryañca

9.33

svastikau tripatākau tu gurūṇāṃ pādavandane /
vicyutau calitāvasthau kāryāvudvāhadarśane

9.34

parasparāgrasaṃśliṣṭau kartavyau nṛpadarśane /
tiryak svastikasmbaddhau syātāṃ tau grahadarśane

9.35

tapasvidarśane kāryāvūrdhvau cāpi parāṅmukhau /
parasparābhimukhau ca kartavyau varadarśane

9.36

uttānādhomukhau kāryāvagre vaktrasya saṃsthitau /
vaḍavānalasaṅgrāmamakarāṇāṃ ca darśane

9.37

abhinayāstvanenaiava vānaraplavanormayaḥ /
pavanaśca striyaścaiva nāṭye nāṭyavicakṣaṇaiḥ

9.38

saṃmukhaprasṛtāṅguṣṭhaḥ kāryo bālendudarśane /
parāṅgmukhastu kartavyo yāne nṛṇāṃ prayoktṛbhiḥ

9.39

tripatāke yadā haste bhavet pṛṣṭhāvalokanī
tarjanī madhyamāyāśca tadāsau kartarīmukhaḥ

9.40

pathi caraṇaracanarañjanaraṅgaṇakaraṇānyadhomukhenaiva /
ūrdhvamukhena tu kuryāt daṣṭaṃ śṛṅgaṃ ca lekhyaṃ ca

9.41

patanamaraṇavyatikramaparivṛttavitarkita tatha nyastam /
bhinnavalitena kuryāt kartaryāsyāṅgulimukhena

9.42

saṃyutakaraṇo va syādasaṃyuto vā prayujyate tajjñaiḥ /
rurucamaramahiṣasuragajavṛṣagopuraśailaśikhareṣu

9.43

yasyāṅgulyastu vinatāḥ sahāṅguṣṭhena cāpavat /
so 'rdhacandro hi vijñeyaḥ karaḥ karmāsya vakṣyate

9.44

etena bālataravaḥ śaśilekhāmbukalaśavalayāni /
nirghāṭanamāyastaṃ madhyaupamyaṃ ca pīnaṃ ca

9.45

raśanājaghanakaṭīnāmānanatalapatrakuṇḍalādīnām /
kartavyo nārīṇāmabhinayayogo 'rdhacandreṇa

9.46

ādyā dhanurnatā kāryā kuñcitāṅguṣṭhakastathā /
śeṣā bhinnordhvavalitā hyarāle 'ṅgulayaḥ kare

9.47

etena sattvaśauṇḍīryavīryadhṛtikāntidivyagāmbhīyram /
āśīrvādāśca tathā bhāvā hitasaṃjñakāḥ kāryāḥ

9.48

etena punaḥ strīṇāṃ keśānāṃ saṃgrahotkarṣau /
sarvāṅgikaṃ tathaiva ca nirvarṇanamātmanaḥ kāryam

9.49

kautukavivāhayogaṃ pradakṣiṇenaiva saṃprayogaṃ ca /
aṅgulyagrasvastikayogān parimaṇḍalenaiva

9.50

prādkṣiṇya parimaṇḍalaṃ ca kuryān mahājanaṃ caiva /
yacca mahītalaracitaṃ dravyaṃ taccābhineyaṃ syāt

9.51

āhvāne ca nivāraṇanirmāṇe cāpyanekavacane ca /
svedasyā cāpanayane gandhāghrāṇe śubhaḥ śubhe caiṣa

9.52

tripatākahastajāni tu pūrvaṃ yānyabhihitāni karmāṇi /
tāni tvarālayogāt strībhiḥ samyak prayojyāni

9.53

arālasya yadā vakrā'nāmikātvaṅgulirbhavet /
śukatuṇḍastu sa karaḥ karma cāsya nibodhata

9.54

etena tvabhineyaṃ nāhaṃ na tvaṃ na kṛtyamiti cārye /
āvāhane visarge dhigiti vacane ca sāvajñam

9.55

aṅgulyo yasya hastasya talamadhyegrasaṃsthitāḥ /
tāsāmupari cāṅguṣṭhaḥ saḥ muṣṭiriti saṃjñitaḥ

9.56

eṣa prahāre vyāyāme nirgame pīḍane tathā /
saṃvāhane 'siyaṣṭīnāṃ kuntadaṇḍagrahe tathā

9.57

asyaiva tu yadā muṣṭerūrdhvoṅguṣṭhaḥ prayujyate /
hastaḥ sa śikharo nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ

9.58

raśmikuśāṅkuśadhanuṣāṃ tomaraśaktipramokṣaṇe caiva /
adharoṣṭhapādarañjanamalakasyotkṣepaṇaṃ caiva

9.59

asyaiva śikharākhyasya hyaṅguṣṭhakanipīḍitā /
yadā pradeśinī vakrā sa kapitthastadā smṛtaḥ

9.60

asicāpacakratomarakuntagadāśaktivajrabāṇāni /
śastrāṇyabhineyāni tu kāryaṃ satyaṃ ca pathyaṃ ca

9.61

utkṣiptavakrā tu yadānāmikā sakanīyasī /
asyaiva tu kapitthasya tadāso khaṭakāmukhaḥ

9.62

hotraṃ havyaṃ chatraṃ pragrahaparikarṣaṇaṃ vyajanakañca /
ādarśadhāraṇaṃ khaṇḍanaṃ tathā peṣaṇaṃ caiva

9.63

āyatadaṇḍagrahaṇaṃ muktāprālambasaṃgrahaṃ caiva /
sragdāmapuṣpamālā vastrāntālambanaṃ caiva

9.64

manmathaśarāvakarṣṇapuṣpavacayapratodakāryāṇi /
aṅkuśarajvākarṣaṇastrīdarśanameva kāryaṃ ca

9.65

khaṭakākhye yadā haste tarjanī samprasāritā /
hastaḥ sūcīmukho nāma tadā jñeyaḥ prayoktṛbhiḥ

9.66

asya vividhān yogān vakṣyāmi samāsataḥ pradeśinyāḥ /
ūrdhvanatalolakampitavijṛṃbhitodvāhitacalāyāḥ

9.67

cakraṃ taḍitpatākāmañjaryaḥ karṇacūlikāścaiva /
kuṭilagatayaśca sarve nirdeśyāḥ sādhuvādāśca

9.68

bāloragabalyavadhūpadīpavallīlatāśikhaṇḍāśca /
paripatanavakramaṇḍalamabhineyānyūrdhvalolitayā

9.69

vadanāmyāse kuñcitavijṛmbhitā vākyarūpaṇe kāryā /
bhūyaścordhvaviracitā tārāghoṇaikadaṇḍayaṣṭiṣu ca /
vinatāḥ ca punaḥ kāryā daṃṣṭriṣu ca tathāsyayogena

9.70

punarapi maṇḍalagatayā sarvagrahaṇaṃ tathaiva lokasya /
praṇatontee ca kārye hyādye dīrghe ca divase ca

9.71

[śravaṇābhyāse vakrā vijṛmbhaṇā vākyarūpaṇāvasare] /
meti vadeti ca yojyā prasāritotkampitottānā

9.72

kāryā prakampita rovadarśana svedarūpaṇe caiva /
kuntalakuṇḍalāṅgadagaṇḍāśraye 'bhinaya

9.73

garve 'hamiti lalāṭe ripudarśane tathaiva ca krodhe /
ko 'sāviti nirdeśe 'tha karṇakaṇḍunayane caiva

9.74

saṃyuktā saṃyoge kāryā viśleṣitā viyoge ca /
kalahe svastikayupatāṃ parasparotpīḍitā bandhe

9.75

dvābhyāṃ tu vātmapārśve dakṣiṇato ninaniśāvasānāni /
abhimukhaparāṅmukhābhyāṃ viśliṣṭābhyāṃ prayuñjīta

9.76

punarapi ca bhramitāgrarūpā śilāvartayantraśaileṣu /
pariveṣaṇe tathaiva hi kāryā cādhomukhī nityam

9.77

śliṣṭā lalāṭapaṭṭeṣvadhomukhī śambhurūpaṇe karyā /
śakasyāpyuttānā tajjñaistiryaksthitā kāryā

9.78

dvābhyāṃ sandarśayennityaṃ sampūrṇa candramaṇḍalam /
śliṣṭā lalāṭe śakrasya kāryā hyuttānasaṃśrayā

9.79

parimaṇḍalaṃ bhramitatayā maṇḍalamādarśayecca candrasya /
haranayane ca lalāṭe śakrasya'pyuguttānā

9.80

yasyāṅgulyastu vitatāḥ sahāṅguṣṭhena kuñcitāḥ /
ūrdhvā hyasaṃgatāgrāśca sa bhavet padmakośakaḥ

9.81

bilvakapitthaphalānāṃ grahaṇe kucadarśanaśca nārīṇām /
grahaṇe hyāmiṣalābhe bhavanti tāḥ kuñcitāgrāstu

9.82

bahujātibījapūrakamāmiṣakhaṇḍaṃ ca nirdeśyam /
devārcanabaliharaṇe samudgake sāgrapiṇḍadāne ca /
kāryaḥ puṣpaprakaraśca padmakośena hastena

9.83

maṇibandhanaviśliṣṭābhyāṃ praviralacalitāṅgulikarābhyām /
kāryo vivartitābhyāṃ vikasitakamalotpalāvinayaḥ

9.84

aṅgulyaḥ saṃhatāḥ sarvāḥ sahāṅguṣṭhena yasya ca /
tathā nimnatalaścaiva sa tu sarpaśirāḥ karaḥ

9.85

eṣaḥ salilapradāne bhujagatau toyasecane caiva /
āsphoṭane ca yojyaḥ karikumbhāsphālanādyeṣu

9.86

adhomukhīnāṃ sarvāsāmaṅgulīnāṃ samāgamaḥ /
kaniṣṭhāṅguṣṭhakāvūrdhvo sa bhavet mṛgaśīrṣakaḥ

9.87

iha sāmpratamastyadya śakteścollāsane 'kṣapāte ca /
svedāpamārjaneṣu ca kuṭṭamite pracalitastu bhavet

9.88

tretāgnisaṃsthitā madhyā tarjanyāṅguṣṭhakā yadā /
kāṅgulo 'nāmikā vakrā yadāścordhvā kanīyasī

9.89

etena taruṇaphalāni nānāvidhāni ca laghūni /
kāryāni roṣajāni strīvacānyaṅgulikṣepaiḥ

9.90

marakatavaidūryādeḥ pradarśanaṃ sumanasāṃ ca kartavyam /
grāhyaṃ marālapadamiti tajjñaireva prayogeṣu

9.91

āvartitāḥ karatale yasyāṅgulyo bhavanti hi /
pārśvāgatavikīrṇāśca sa bhavedalapallavaḥ

9.92

pratiṣedhakṛte yojyaḥ kasya tvannāsti śūnyavacaneṣu /
punarātmopanyāsaḥ strīṇāmetena kartavyaḥ

9.93

tisraḥ prasāritā yatra tathā cordhvā kanīyasī /
tāsāṃ madhye sthitoṅguṣṭhaḥ sa karaścaturasmṛtaḥ

9.94

nayavinayaniyamasunituṇabālāturasatyakaitavārtheṣu /
vākye yukte pathye satye praśame ca viniyojyaḥ

9.95

ekena dvābhyāṃ vā kiñcinmaṇḍalakṛtena hastena /
vikṛtavicāritacaritaṃ vitarkitaṃ lajjitaṃ caiva

9.96

nayanaupamyaṃ padmadalarūpaṇaṃ hariṇakarṇanirdeśaḥ /
saṃyutakaraṇenaiva tu careṇaitāni kurvīta

9.97

līlā ratī ruci ca smṛtibuddhivibhāvanāḥ kṣamāṃ puṣṭiṃ ca /
sañjñāmātraṃ praṇayaṃ vicāraṇaṃ saṅgataṃ śaucam

9.98

cāturyaṃ mādhuryaṃ dākṣiṇyaṃ mārdavaṃ sukhaṃ śīlam /
praśnaṃ vārtāyuktiṃ veṣaṃ mṛduśādvalaṃ stokam

9.99

vibhavāvibhau surataṃ guṇāguṇau yauvanaṃ gṛhān dārān /
nānāvarṇāśca tathā catureṇaivaṃ prayuñjīta

9.100

sitamūrdhvena tu kuryāt raktaṃ pītaṃ ca maṇḍalakṛtena /
parimuditena tu nīlaṃ varṇāścatureṇa hastena

9.101

madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī /
ūrdhvamanye prakīrṇe ca dvyaṅgulyau bhramare kare

9.102

padmotpalakumudānāmanyeṣāṃ caiva dīrghavṛntānām /
puṣpāṇāṃ grahaṇavidhiḥ kartavyaḥ karṇapuraśca

9.103

vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu /
bālālāpe ca śīghre ca tāle viśvāsane tathā

9.104

tarjanīmadhyamāṅguṣṭhāstretāgnisthā nirantarāḥ /
bhaveyurhaṃsavaktrasya śeṣe dve samprasārite

9.105

ślakṣṇālpaśithilalāghavanissārārthe mṛdutvayogeṣu /
kāryo 'bhinayaviśeṣaḥ kiñcitprasyanditāgreṇa

9.106

samāḥ prasāritāstisrastathā cordhvā kanīyasī /
aṅguṣṭhaḥ kuñcitaścaiva haṃsapakṣa iti smṛtaḥ

9.107

eṣa ca nivāpasalile dātavye gaṇḍasaṃśraye caiva /
kāryaḥ pratigrahācamanabhojanārtheṣu viprāṇām

9.108

āliṅgane mahāstambhadarśane romaharṣaṇe caiva /
sparśe 'nulepanārthe yojyaḥ saṃvāhane caiva

9.109

punareva ca nārīṇāṃ stanāntarasthena vibhramaviśeṣāḥ /
kāryā yathārasaṃ syurduḥkhe hanudhāraṇe caiva

9.110

tarjanyaṅguṣṭhasandaṃśastva hyarālasya yathā bhavet /
ābhugnatalamadhyasthaḥ sa sandaṃśa iti smṛtaḥ

9.111

sandaṃśastrividho jñeya hyagrajo mukhajastathā /
tathā pārśvagataścaiva rasabhāvopabṛṃhitaḥ

9.112

puṣpāpacayagrathane grahaṇe tṛṇaparṇakeśasūtrāṇām /
śalyāvayavagrahaṇāpakarṣaṇe cāgrasandaṃśaḥ

9.113

vṛntāt puṣpoddharaṇaṃ vartiśalākādipūraṇaṃ caiava /
dhigiti ca vacanaṃ roṣe mukhasandaṃśasya karmāṇi

9.114

yajñopavītadhāraṇavedhanaguṇasūkṣmabāṇalakṣyeṣu /
yoge dhyāne stoke saṃyuktakaraṇastu kartavyaḥ

9.115

peśalakutsāsūyādoṣavacane ca vāmahastena /
kiñcid vivartitakarāgraḥ prayujyate pārśvasandaṃśaḥ

9.116

ālekhyanetrarañjanavitarkavantapravālaracane ca /
niṣpīḍanaṃ tathālaktakasya kārya ca nārībhiḥ

9.117

samāgatāgrāḥ sahitā yasyāṅgulyo bhavanti hi /
ūrdhvā haṃsamukhasyeva sa bhavenmukulaḥ karaḥ

9.118

devārccanabalikaraṇe padmotpalakumudarūpaṇe caiva /
viṭacumbane ca kāryo vikutsite viprakīrṇaśca

9.119

bhojanahiraṇyagaṇanāmukhasaṃkocapradānaśīghreṣu /
mukulitakusumeṣu ca tathā tajjñaireṣa prayoktavyaḥ

9.120

padmakośasya hastasya hyaṅgulyaḥ kuñcitā yadā /
ūrṇanābhaḥ sa vijñeyaḥ keśacauryagrahādiṣu

9.121

śiraḥ kaṇḍūyane caiva kuṣṭhavyādhinirūpaṇe /
saṃhavyāghreṣvabhinayaḥ prastaragrahaṇe tathā

9.122

madhyamāṅguṣṭhasandaṃśo vakrā caiva pradeśinī /
śeṣe talasthe kartavye tāmracūlakare 'ṅgulī

9.123

vicyutaśca saśabdaśca kāryo nirbhatsanādiṣu /
tāle viśvasane caiva śīghrārthe saṃjñiteṣu ca

9.124

tathā kalāsu kāṣṭhāsu nimeṣe tu kṣaṇe tathā /
eśa eva karaḥ kāryo bālālāpanimantraṇe

9.125

athavā aṅgulyaḥ saṃhitā vakrā uparyuṅguṣṭhapīḍitāḥ /
prasāritā kanīṣṭhāca tāmracūḍaḥ karaḥ smṛtaḥ

9.126

śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca kareṇaikena yojayet /
kṣipramuktāṅgulībhistu sphuliṅgān vipruṣastathā

9.127

asaṃyutāḥ karā hyete mayā proktā dvijottamāḥ /
ataśca saṃyutān hastān gadato me nibodhata

9.128

patākābhyāṃ tu hastābhyāṃ saṃśleṣādañjaliḥ smṛtaḥ /
devatānāṃ gurūṇāṃ ca mitrāṇāṃ cābhivādane

9.129

sthānānyasya punastrīṇi vakṣo vaktraṃ śirastathā /
devatānāṃ śiraḥsthastu gurūṇāmāsyasaṃsthitaḥ /
vakṣasthaścaiva mitrāṇāṃ strīṇāṃ tvaniyato bhavet

9.130

ubhābhyāmapi hastābhyāmanyo 'nyaṃ pārśvasaṃgrahāt /
hastaḥ kapotako nāma karma cāsya nibodhata

9.131

eṣa vinayābhyupagame praṇāmakaraṇe gurośca sambhāṣe /
śīte bhaye ca kāryo vakṣaḥsthaḥ kampitaḥ strībhiḥ

9.132

ayamevāṅguliparighṛṣyamāṇamuktastu khinnavākyeṣu /
etāvaditi ca kāryo nedānīṃ kṛtyamiti cārthe

9.133

aṅgulyo yasya hastasya hyanyonyāntaranissṛtāḥ /
sa karkaṭa iti jñeyaḥ karaḥ karma ca vakṣyate

9.134

eṣa madanāṅgamarde suptotthitavijṛmbhaṇe bṛhaddehe /
hanudhāraṇe ca yojyaḥ śaṅkhagrahaṇe 'rthatattvajñaiḥ

9.135

maṇibandhavinyastāvarālau strīprayojitau /
uttānau vāmapārśvasthau svastikaḥ parikīrtitaḥ

9.136

svastikavicyuitikaraṇād diśo ghanāḥ khaṃ vanaṃ samudrāśca /
ṛtavo mahī tathaughaṃ vistīrṇaṃ cābhineyaṃ syāt

9.137

khaṭakaḥ khaṭake nyastaḥ khaṭakāvardhamānakaḥ /
śṛṅgārārtheṣu yoktavyaḥ praṇāmakaraṇe tathā

9.138

anye
kumudītālavṛnteṣu kartavyaśchatradharaṇe

9.139

iti
arālau tu viparyastāvuttānau vardhamānakau /
utsaṅga iti vijñeyaḥ sparśasya grahaṇe karaḥ

9.140

saniṣpeṣakṛte caiva romāmarṣakṛte 'pi ca /
niṣpīḍitaḥ punaścaiva strīṇāmīrṣyākṛte bhavet

9.141

mukulaṃ tu yadā hastaṃ kapitthaḥ pariceṣṭayet /
sa mantavyastadā hasto niṣadhau nāma nāmataḥ

9.142

saṃgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacanaṃ ca /
saṅkṣepaḥ saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam

9.143

śikharastu yadā hasto mṛgaśīrṣeṇa pīḍitaḥ /
niṣadho nāma vijñeyaḥ sa bhayārte vidhīyate

9.144

gṛhītvā vāmahastena karpurābhyantare bhujam /
dakṣiṇaṃ cāpi vāmasya karpurābhyantare nyaset

9.145

sa cāpi dakṣiṇo hastaḥ samyaṅ muṣṭīkṛto bhavet /
ityeṣa niṣadho hastaḥ karma cāsya nibodhata

9.146

etena dhairyamadagarvasauṣṭhavautsukyavikramāṭopāḥ /
abhimānāvaṣṭambhaḥ stambhasthairyādaya kāryāḥ

9.147

jñeyo vai niṣadho nāma haṃsapakṣau parāṅgamukhau /
jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo 'bhighaṭṭane

9.148

aṃsau praśithilau muktau patākau tu pralambitau /
yadā bhavetāṃ karaṇe sa dola iti saṃjñitaḥ

9.149

saṃbhramaviṣādamūrcchitamadābhighāte tathaiva cā'vege /
vyādhiplute ca śastrakṣate ca kāryo 'bhinayogaḥ

9.150

yastu sarpaśirāḥ proktastasyāṅgulinirantaraḥ /
dvitīyaḥ pārśvasaṃśliṣṭaḥ sa tu puṣpapuṭaḥ smṛtaḥ

9.151

dhānyaphalapuṣpasadṛśānyanena nānāvidhāni yuktāni /
grāhyāṇyupaneyāni ca toyānayanāpanayane ca

9.152

patākau tu yadā hastāvūrrdhāṅguṣṭhāvadhomukhau /
uparyupari vinyastau tadā sa makaraḥ karaḥ

9.153

siṃhavyāladvipipradarśanaṃ nakramakaramatsyānām /
ye cānye kravyādā hyabhineyāste 'rthayogena

9.154

kūrparāṃsocitau hastau yadāstāṃ sarpaśīrṣakau /
gajadantaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

9.155

eva ca vadhuvarāṇamudvāhe cātibhārayoge ca /
staṃbhagrahaṇe ca tathā śailaśilotpāṭane caiva

9.156

śukatuṇḍau karau kṛtvā vakṣasyabhimukhāñcitau /
śanairadhomukhāviddhau so 'vahittha iti smṛtaḥ

9.157

daurbalye niḥśvasite gātrāṇāṃ darśane tanutve ca /
utkaṇṭhite ca tajjñairabhinayayogastu kartavyaḥ

9.158

mukulastu yadā hastaḥ kapitthapariveṣṭitaḥ /
vardhamānaḥ sa vijñeyaḥ karma cāsya nibodhata

9.159

saṃgrahaparigrahau dhāraṇaṃ ca samayaśca satyavacaṃ ca /
saṃkṣepatastu saṃkṣiptaṃ nipīḍitenābhinetavyam

9.160

jñeyo vai vardhamānastu haṃsapakṣo parāṅgamukhau /
jālavātāyanādīnāṃ prayoktavyo vighāṭane

9.161

uktā hyete dvividhā hyasaṃyutāḥ saṃyutāśca saṃkṣepāt /
abhinayakarāstu ye tviha te 'nyatrāpyarthataḥ sādhyāḥ

9.162

ākṛtyā ceṣṭayā cihnairjātyā vijñāya tatpunaḥ /
svayaṃ vitarkya kartavyaṃ hastābhinayanaṃ budhaiḥ

9.163

nāsti kaścidahastastu nāṭye 'rtho 'bhinayaṃ prati /
yasya yad dṛśyate rūpaṃ bahuśastanmayoṣitam

9.164

anye cāpyarthasaṃyuktā laukikā ye karāstviha /
chandataste niyoktavyā rasabhāvaviceṣṭitaiḥ

9.165

deśaṃ kālaṃ prayogaṃ cāpyarthayuktimavekṣya ca /
hastā hyete prayoktavyāḥ nṛṇāṃ strīṇāṃ viśeṣataḥ

9.166

sarveṣāmeva hastānāṃ yāni karmāṇi santi hi /
tānyahaṃ saṃpravakṣyāmi rasabhāvakṛtāni tu

9.167

utkarṣaṇaṃ vikarṣaṇaṃ tathā caivāpakarṣaṇam /
parigraho nigrahaścāhvānaṃ nodanameva ca

9.168

saṃśleṣaśca viyogaśca rakṣaṇaṃ mokṣaṇaṃ tathā /
vikṣepadhūnane caiva visargastarjanaṃ tathā

9.169

chedanaṃ bhedanaṃ caiva sphoṭanaṃ moṭanaṃ tathā /
tāḍanaṃ ceti vijñeyaṃ tajjñaiḥ karma karān prati

9.170

uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca /
hastapracārastrividho nāṭyatattvasamāśrayaḥ

9.171

sarve hastapracārāśca prayogeṣu yathāvidhiḥ
netrabhrūmukharāgaiśca kartavyā vyañjiatā budhaiḥ

9.172

karaṇaṃ karma sthānaṃ pracāyuktiṃ kriyāṃ ca saṃprekṣya /
hastābhinayatajjñaiḥ kāryo lokopacāreṇa

9.173

uttāmānāṃ karāḥ kāryā lalāṭakṣetracāriṇaḥ /
vakṣaḥsthāścaiva madhyānāmadhamāmadhogatā

9.174

jyeṣṭhe svalpapracārāḥ syurmadhye madhyavicāriṇaḥ /
adhameṣu prakīrṇāśca hastāḥ kāryā prayoktṛbhiḥ

9.175

lakṣaṇavyañjitā hastāḥ kāryāstūttamamadhyamaiḥ /
lokakriyāsvabhāvena nīcairapyarthasaṃśrayāḥ

9.176

athavānyādṛśaṃ prāpya prayogaṃ kālameva ca /
viparītāśrayā hastāḥ prayoktavyā budhairna vā

9.177

viṣaṇṇe mūrcchite bhīte jugupsāśokapīḍite /
glāne svapne vihaste ca niśceṣṭe tandrite jaḍe

9.178

vyādhigraste jarārte ca bhayārte śītaviplute /
matte pramatte conmatte cintāyāṃ tapasi sthite

9.179

himavarṣahate baddhe variṇāplavasaṃśrite /
svapnāyite ca saṃbhrānte natasaṃsphoṭane tathā

9.180

na hastābhinayaḥ kāryaḥ kāryaḥ sattvasya saṃgrahaḥ /
tathā kākuviśeṣaśca nānābhavarasānvitaḥ

9.181

yatra vyagrāvubhau hastau tattad dṛṣṭivilokanaiḥ /
vācakābhinayaṃ kuryādvirāmairthadarśakaiḥ

9.182

uttānaḥ pārśvagaścaiva tathā'dhomukha eva ca /
pracārastrividho 'ṅgānāṃ nāṭyanṛttasamāśrayaḥ

9.183

uttāno vartulastryaśraḥ sthito 'dhomukha eva ca /
pañca prakārā hastasya nāṭyanṛttasamāśrayāḥ

9.184

evaṃ jñeyāḥ karā hyete nābhinayasaṃśritāḥ /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi hastān nṛttasamāśrayān

9.185

vakṣaso 'ṣṭāṅgulasthau tu prāṅmukhau khaṭakāmukhau /
samānakūrparāṃsau tu caturasrau prakīrtitau

9.186

haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛtau tālavṛntavat /
udvṛttāviti vijñeyāvathavā tālavṛntakau

9.187

caturastrasthitau hastau haṃsapakṣakṛtau tathā /
tiryaksthitau cābhimukhau jñeyau tālamukhāviti

9.188

tāveva maṇibandhānte svastikākṛtisaṃsthitau /
svastikāviti vikhyātau vicyutau viprakīrṇakau

9.189

alapallavasaṃsthānāvurdhvāsyau padmakośakau /
arālakhaṭakākhyau cāpyarālakhaṭakāmukhau

9.190

tathai maṇibandhānte hyarālau vicyutāvubhau /
jñeyau prayoktṛbhirnityamarāla khaṭakāviti

9.191

bhujāṃsakūrparāgraistu kuṭilāvartitau karau /
parāṅgamukhatalāviddhau jñeyāvāviddhavakrakau

9.192

hastau tu sarpaśirasau madhyamāṅguṣṭhakau yadā /
tiryakprasāritāsyau ca tadā sūcīmukhau smṛtau

9.193

sarpaśīrṣau yadā hastau bhavetāṃ svastikasthitau /
madhyaprasāritāṅguṣṭhau jñeyau sūcīmukhau tadā

9.194

recitau cāpi vijñeyau haṃsapakṣau drutabhramau /
prasāritottānatalau recitāviti saṃjñitau

9.195

caturasro bhavedvāmaḥ savyahastaśca recitaḥ /
vijñeyau nṛttatattvajñairdharecitasaṃjñakau

9.196

añcitau kūrparāṃsau tu tripatākau karau kṛtau /
kiñcittiryaggatāvetau smṛtāvuttanavañcitau

9.197

maṇibandhamuktau tu patākau pallavau smṛtau /
bāhuśīrṣādviniṣkrāntau nitambāviti kīrtitau

9.198

keśadeśādviniṣkrāntau paripārśvotthitau yadā /
vijñeyo keśabandhau tu karavācāryasammatau

9.199

tiryakprasāritau caiva pārśvasaṃsthau tathaiva ca /
latākhyau ca karau jñeyau nṛttābhinayanaṃ prati

9.200

samunnato latāhastaḥ pārśvātpārśva vilolitaḥ /
tripatāko 'paraḥ karṇe karihastaḥ prakīrtitaḥ

9.201

kaṭiśīrṣaniviṣṭāgrau tripatākau yadā karau /
pakṣavañcitakau hastau tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

9.202

tāveva tu parāvṛttau pakṣapradyotakau smṛtau /
adhomukhatalāviddhau jñeyau garuḍapakṣakau

9.203

haṃsapakṣakṛtau hastau vyāvṛttaparivartitau /
tathā prasāritabhujau daṇḍapakṣāviti smṛtau

9.204

ūrdhvamaṇḍalinau hastāvūrdhvadeśavivartanāt /
tāveva pārśvavinyastau pārśvamaṇḍalinau smṛtau

9.205

udveṣṭitau bhavedekau dvitīyaścāpaveṣṭitaḥ /
bhramitāvurasaḥ sthāne hyuromaṇḍalinau smṛtau

9.206

alapallavakārālāvurodvabhramaṇakramāt /
pārśvāvartaśca vijñeyāvuraḥ pārśvārdhamaṇḍalau

9.207

hastau tu maṇībandhānte kuñcitāvañcitau yadā /
khaṭakākhyau tu tau syātāṃ muṣṭikasvastikau tadā

9.208

padmakośau yadā hastau vyāvṛttaparivartitau /
nalinīpadmakośau tu tadā jñeyau prayoktṛbhiḥ

9.209

karāvudveṣṭitāgrau tu pravidhāyālapallavau /
ūrdhvaprasaritāviddhau kartavyāvulbaṇāviti

9.210

pallavau ca śirodeśe saṃprāptau lalitau smṛtau /
karpūrasvastikagatau latākhyau valitāviti

9.211

karaṇe tu prayoktavyo nṛttahasto viśeṣataḥ /
tathārthābhinaye caiva patākāyāḥ prayoktṛbhiḥ

9.212

saṃkaro 'pi bhavetteṣāṃ prayogo 'rthavaśātpunaḥ /
prādhānyena punaḥ saṃjñā nāṭye nṛtte kareṣviha

9.213

viyutāḥ saṃyutāścaiva nṛttahastāḥ prakīrtitāḥ /
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi karān karaṇasaṃśrayān

9.214

sarveṣāmeva hastānāṃ nāṭyahastanideśibhiḥ /
vidhātavyā prayatnena karaṇaṃ tu caturvidham

9.215

apaveṣṭitamekaṃ syāt udveṣṭitamathāparam /
vyāvartitaṃ tṛtīyaṃ tu caturthaṃ parivartitam

9.216

āveṣṭyante yadaṅgulyastarjanādyā yathākramam /
abhyantareṇa karaṇaṃ tadāveṣṭitamucyate

9.217

udveṣṭyante yadaṅgulyaḥ tarjanyādyā bahirmukham /
kramaśaḥ karaṇaṃ viprāstadudveṣṭitamucyate

9.218

āvartyante kaniṣṭhādyā hyaṅgulyo 'bhyantareṇa tu /
yathā krameṇa karaṇaṃ tad vyāvartitamucyate

9.219

udvartyante kaniṣṭhādyā bāhyataḥ kramaśo yadā /
aṅgulyaḥ karaṇaṃ viprāstaduktaṃ parivartitam

9.220

nṛtte 'bhinayayoge vā pāṇibhirvartanāśraye /
mukhabhrunetrayuktāni karaṇāni prayojayet

9.221

tiryaktathordhvasaṃstho hyadhomukhaścāñcito 'paviddhastu /
maṇḍalagatistathā svastikaśca pṛṣṭhānusāri ca

9.222

udveṣṭitaḥ prasārita ityete vai smṛtāḥ prakārāstu /
bāhvoriti karaṇagatā vijñeyā nityaṃ nṛttaprayoktṛbhiḥ

9.223

hastānāṃ karaṇavidhirmayā samāsena nigadito viprāḥ /
ata ūrdhvaṃ vyākhyāsye hṛdayodarapārśvakarmāṇi

9.224

ābhugnamatha nirbhugnaṃ tathā caiva prakampitam /
udvāhitaṃ samaṃ caiva uraḥ pañcavidhaṃ smṛtam

9.225

nimnamunnatapṛṣṭhaṃ ca vyābhugnāṃsaṃ ślathaṃ kvacit
ābhugnaṃ taduro jñeyaṃ karma cāsya nibodhata

9.226

saṃbhramaviṣādamūrcchāśokabhayavyādhihṛdayaśalyeṣu /
kāryaṃ śītasparśe varṣe lājānvite 'rthavaśāt

9.227

stabdhaṃ ca nimnapṛṣṭhaṃ ca nirbhugnāṃsaṃ samunnatam /
uro nirbhugnametaddhi karma cāsya nibodhata

9.228

stambhe mānagrahaṇe vismayadṛṣṭe ca satyavacane ca /
ahamiti ca darpavacane garvotseke tu kartavyam

9.229

[dīrghaniśvasite caiva jṛmbhaṇe moṭane tathā /
bibboke ca punaḥ strīṇāṃ tadvijñeyaṃ prayoktṛbhiḥ ]

9.230

ūrdhvotkṣepairuro yatra nirantarakṛtaiḥ kṛtam /
prakampitaṃ tu vijñeyamuro nāṭyaprayoktṛbhiḥ

9.231

hasitaruditādisaṃbhramabhayaśramavyādhipīḍitārtheṣu /
nānābhāvopagataṃ kāryamuro nāṭyayogeṣu

9.232

hasitaruditeṣu kārye śrame bhaye śvasakāśayoścaiva /
hikkāduḥkhe ca tathā nāṭyajñairarthayogena

9.233

udvāhitamūrdhvagatamuro jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ /
dīrghocchvasanatā loke jṛmbhanādiṣu cekṣyate

9.234

sarvaiḥ sasauṣṭhavairañgaiścaturasrakṛtaiḥ kṛtam /
uraḥ saman. tu vijñeyaṃ svasthaṃ sauṣṭhavasaṃyutam

9.235

etaduktaṃ maya samyagarasastu vikalpanam /
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi pārśvayoriha lakṣaṇam

9.236

nataṃ samunnataṃ caiva prasāritavivartito /
tathāpasṛtamevaṃ tu pārśvayoḥ karma pañcadhā

9.237

kaṭirbhavettu vyābhugnā pārśvamābhugnameva ca /
tathaivāpasṛtāṃsaṃ ca kiñcitpārśvanataṃ smṛtam

9.238

tasyaiva cāparaṃ pārśvaṃ viparītaṃ tu yuktitaḥ /
kaṭīpārśvabhujāṃsaiścābhyunnatairutaṃ bhavet

9.239

āyāmanādubhayataḥ pāśvayoḥ syāt prasāritam /
parivartātrikasyāpi vivartitamiheṣyate

9.240

vivartitāpanayanād bhavedapasṛtaṃ punaḥ /
pārśvalakṣaṇamityuktaṃ viniyogaṃ nibodhata

9.241

upasarpe nataṃ kāryamunnataṃ cāpasarpaṇe /
prasāritaṃ praharṣādau parivṛtte vivartitam

9.242

vinivṛtte tvapasṛtaṃ pārśvamarthavaśādbhavet /
etāni pārśvakarmāṇi jaṭharasya nibodhata

9.243

kṣāmaṃ khalvaṃ ca pūrṇaṃ ca samproktamudaraṃ tridhā /
tanu kṣāmaṃ nataṃ khalvaṃ pūrṇamādhmātamucyate

9.244

kṣāmaṃ hāsye 'tha rudite niḥśvāse jṛmbhane bhavet /
vyādhite tapasi śrānte kṣudhārte khalvamiṣyate

9.245

pūrṇamucchvasite sthūle vyādhitātyaśanādiṣu /
ityetadudaraṃ proktaṃ kaṭyāḥ karma nibodhata

9.246

anye tu
kṣāmaṃ khalvaṃ samaṃ pūrṇamudaraṃ syāccaturvidham /
chinā caiva nivṛttā ca recitā kampitā tathā /
udvāhitā caiva kaṭī nāṭye nṛtte ca pañcadhā

9.247

kaṭī madhyasya valanātcchinā saṃparikīrtitā /
parāṅgmukhasyābhimukhī nivṛttā syānnivartitā

9.248

sarvato bhramaṇāccāpi vijñeyā recitā kaṭī /
tiryaggatāgatā kṣiptā kaṭī jñeyā prakampitā

9.249

nitambapārśvodvahanāt śaneirudvāhitā kaṭī /
kaṭīkarma mayā proktaṃ viniyogaṃ nibodhata

9.250

chinnā vyāyāmasambhrāntavyāvṛttaprekṣaṇādiṣu /
nivṛttā vartane caiva recitā bhramaṇādiṣu

9.251

kubjavāmananīcānāṃ gatau kāryā prakampitā /
sthūleṣūdvāhiotā yojyā strīṇāṃ līlāgateṣu ca

9.252

kampanaṃ valanaṃ caiva stambhanodvartane tathā /
nivartanaṃ ca pañcaitānyūrukarmāṇi kārayet

9.253

namanonnamanātpārṣṇermuhuḥ syādūrukampanam /
gacchedabhyantaraṃ jānu yatra tadvalanaṃ smṛtam

9.254

stambhanaṃ cāpi vijñeyamapaviddhakriyātmakam /
valitāviddhakaraṇādūrvorudvartanaṃ smṛtam

9.255

pārṣṇirabhyantaraṃ gacchedyatra tattu nivartanam /
gatiṣvadhamapātraṇāṃ bhaye cāpi hi kampanam

9.256

valanaṃ caiva hi kartavyaṃ strīṇāṃ svairaparikrame /
sādhvase ca viṣāde ca stambhanaṃ tu prayojayet

9.257

vyāyāme tāṇḍave caiva kāryamudvartanaṃ budhaiḥ /
nivartanaṃ tu kartavyaṃ sambhrādiparibhrame

9.258

yathādarśanamanyacca lokād grāhyaṃ prayoktṛbhiḥ /
ityūrvrorlakṣaṇaṃ proktaṃ jaṅghāyāstu nibodhata

9.259

āvartitaṃ nataṃ kṣiptamudvāhitamathāpi ca /
parivṛttaṃ tathā caiva jaṅghākarmāṇi pañcadhā

9.260

vāmo dakṣiṇapārśvena dakṣiṇaścāpi vāmataḥ /
pādo yatra vrajedviprāḥ tadāvartitamucyate

9.261

jaṅghāsvastikayogena kramādāvartitaṃ nayet /
jānunaḥ kuñcanāccaiva nataṃ jñeyaṃ prayoktṛbhiḥ /
vikṣepāccaiva jaṅghāyāḥ kṣiptamityabhidhīyate

9.262

[nataṃ syājjānunamanāt kṣiptaṃ vikṣepaṇād bahi] /
udvāhitaṃ ca vijñeyamūrdhvamūdvāhanādapi /
pratīpanayanaṃ yattu parivṛttaṃ taducyate

9.263

āvartitaṃ prayoktavyaṃ vidūṣakaparikrame /
nataṃ cāpi hi kartavyaṃ sthānāsanagatādiṣu

9.264

kṣiptaṃ vyāyāmayogeṣu tāṇḍave ca prayujyate /
tathā codvāhitaṃ kuryādāviddhagamanādiṣu

9.265

tāṇḍaveṣu prayoktavyaṃ parivṛttaṃ prayoktṛbhiḥ /
ityetajjaṅghayoḥ karma pādayostu nibodhata

9.266

udghaṭṭitaḥ samaścaiva tathāgratalasañcaraḥ /
añcitaḥ kuñcitaścaiva pādaḥ pañcavidha smṛtaḥ

9.267

sthitvā pādatalāgreṇa pārṣṇirbhūmau nipātyate /
yasya pādasya karaṇe bhavedudghaṭṭitastu saḥ

9.268

ayamudveṣṭitakaraṇe tvanukaraṇārthaṃ prayogamāsādya /
drutamadhyamapracāraḥ sakṛdasakṛdā prayoktavyaḥ

9.269

svabhāvaracite bhūmau samasthāne ca yo bhavet /
samaḥ pādaḥ sa vijñeyaḥ svabhāvābhinayāśrayaḥ

9.270

sthirasvabhāvābhinaye nānākaraṇasaṃśraye /
calitaśca punaḥ kāryo vidhijñaiḥ pādarecite

9.271

samasyaiva yadā pārṣṇiḥ pādasyābhyantare bhavet /
bahiḥ pārśvasthito 'ṅguṣṭhastryaśrapādastu sa smṛtaḥ

9.272

tyaktvā (kṛtvā?) samapadaṃ sthānamaśvakrānte tathaiva ca /
syādviklavādiṣvartheṣu tryaśraḥ pādo yathāvidhiḥ

9.273

asyaiva samapādasya pārṣṇirabhyantare bhavet /
tryaśrapādaḥ sa vijñeyaḥ sthānakādiṣu saṃśrayaḥ

9.274

utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiḥ prasṛtoṅguṣṭhakastathā /
aṅgulyaścāñcitāḥ sarvā pāde 'gratalasañcaraḥ

9.275

todananikuṭṭane sthitaniśumbhane bhūmitāḍane bhramaṇe /
vikṣepavividharecakapārṣṇikṛtāgamanametena

9.276

pārṣṇiryasyāñcitā bhūmau pādamagratalaṃ tathā /
aṅgulyaścāñcitāḥ sarvāḥ sa pādastvañcitaḥ smṛtaḥ

9.277

pādāgratalasañcāre vartitodvartite tathā /
eva pādāhate kāryo nānābhramarakeṣu ca

9.278

utkṣiptā yasya pārṣṇī syādaṅgulyaḥ kuṅcitāstathā /
tathā kuñcitamadhyaśca sa pādaṃ kuñcitaḥ smṛtaḥ

9.279

udattagamane caiva vartitodvartite tathā /
utkṣiptā tu bhavetpārṣṇiraṅguṣṭhāgreṇa saṃsthitaḥ

9.280

vāmaścaiva svabhāvasthaḥ sūcīpādaḥ prakīrtitaḥ /
nṛtte nūpurakaraṇe prayogastasya kīrtyate

9.281

atikrāntakrame caiva pādametaṃ prayojayet /
pādajaṅghorukaraṇaṃ karma kārya prayoktṛbhiḥ

9.282

pādasya karaṇaṃ sarva jaṅghorukṛtamiṣyate /
yathā pādaḥ pravarteta tathaivoruḥ pravartate

9.283

anayoḥ samānakaraṇāt pādacārī prayojayet /
ityetadaṅgajaṃ proktaṃ lakṣaṇaṃ karma caiva hi

9.284

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi cārīvyāyāmalakṣaṇam

Original text: Nāṭyaśāstra 1-16, 18-30, 33, 35-37 · Data entry Padmakar Dadegaonkar Sowmya Krishnapur Haresh Bakshi · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc