નાટ્યશાસ્ત્ર · અધ્યાય 10

ઇતિ ભારતીયે નાટ્યશાસ્ત્રે અઙ્ગાભિનયો નામ નવમો ઽધ્યાયઃ
અથ દશમો ઽધ્યાયઃ
એવં પાદસ્ય જઙ્ઘાયા ઊર્વોઃ કટ્યાસ્તથૈવ ચ ।
સમાનકરણે ચેષ્ટા સા ચારીત્યભિધીયતે

વિધાનોપગતાશ્ચાર્યો વ્યાયચ્છન્તે પરસ્પરમ્ ।
યસ્માદઙ્ગસમાયુક્તાસ્તસ્માદ્વ્યાયામ ઉચ્યતે

એકપાદપ્રચારો યઃ સા ચારીત્યભિસંજ્ઞિતા ।
દ્વિપાદક્રમણં યત્તુ કરણં નામ તદ્ભવેત્

કરણાનાં સમાયોગઃ ખણ્ડમિત્યભિધીયતે ।
ખણ્ડૈસ્ત્રિભિશ્ચતુર્ભિર્વા સંયુક્તં મણ્ડલં ભવેત્

ચારીભિઃ પ્રસૃતં નૃત્તં ચારીભિશ્ચેષ્ટિતં તથા ।
ચારીભિઃ શસ્ત્રમોક્ષશ્ચ ચાર્યો યુદ્ધે ચ કીર્તિતાઃ

યદેતત્પ્રસ્તુતં નાટ્યં તચ્ચારીષ્વેવ સંજ્ઞિતમ્ ।
નહિ ચાર્યા વિના કિઞ્ચિન્નાટ્યે ઽઙ્ગં સંપ્રવર્તતે

તસ્માચ્ચારીવિધાનસ્ય સમ્પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્ ।
યા યસ્મિંસ્તુ યથા યોજ્યા નૃત્તે યુદ્ધે ગતૌ તથા

સમપાદા સ્થિતાવર્તા શકટાસ્યા તથૈવ ચ ।
અધ્યર્ધિકા ચાષગતિર્વિચ્યવા ચ તથાપરા

એડકાક્રીડિતા બદ્ધા ઉરુદ્વૃત્તા તથાડ્ડિતા ।
ઉત્સ્પન્દિતા ચ જનિતા સ્યન્દિતા ચાપસ્યન્દિતા

સમોત્સરિતમત્તલ્લી મત્તલ્લી ચેતિ ષોડશ ।
એતા ભૌમ્યઃ સ્મૃતાશ્ચાર્યઃ શૃણુતાકાશિકીઃ પુનઃ

અતિક્રાન્તા હ્યપક્રાન્તા પાર્શ્વક્રાન્તા તથૈવ ચ ।
ઊર્ધ્વજાનુશ્ચ સૂચી ચ તથા નૂપુરપાદિકા

ડોલપાદા તથાક્ષિપ્તા આવિદ્ધોદ્વૃત્તસંજ્ઞિતે ।
વિદ્યુદ્ભ્રાન્તા હ્યલાતા ચ ભુજઙ્ગત્રાસિતા તથા

મૃગપ્લુતા ચ દણ્ડા ચ ભ્રમરી ચેતિ ષોડશ ।
આકાશિક્યઃ સ્મૃતા હ્યેતા લક્ષણં ચ નિબોધત

પાદૈર્નિરન્તરકૃતૈસ્તથા સમનખૈરપિ ।
સમપાદા સ્મૃતા ચારી વિજ્ઞેયા સ્થાનસંશ્રયા

ભૂમિઘૃષ્ટેન પાદેન કૃત્વાભ્યન્તરમણ્ડલમ્ ।
પુનરુત્સાદયેદન્યં સ્થિતાવર્ત્તા તુ સા સ્મૃતા

નિષણ્ણાઙ્ગસ્તુ ચરણં પ્રસાર્ય તલસઞ્ચરમ્ ।
ઉદ્વાહિતમુરઃ કૃત્વા શકટાસ્યાં પ્રયોજયેત્

સવ્યસ્ય પૃષ્ઠતો વામશ્ચરણસ્તુ યદા ભવેત્ ।
તસ્યાપસર્પણં ચૈવ જ્ઞેયા સાધ્યર્ધિકા બુધૈઃ

પાદઃ પ્રસારિતઃ સવ્યઃ પુનશ્ચૈવોપસર્પિતઃ ।
વામઃ સવ્યાપસર્પી ચ ચાષગત્યાં વિધીયતે

વિચ્યવાત્ સમપાદાયા વિચ્યવાં સમ્પ્રયોજયેત્ ।
નિકુટ્ટયંસ્તલાગ્રેણ પાદસ્ય ધરણીતલમ્

તલસઞ્ચરપાદાભ્યામુત્પ્લુત્ય પતનં તુ યત્ ।
પર્યાયતશ્ચ ક્રિયતે એડકાક્રીડિતા તુ સા

અન્યોન્યજઙ્ઘાસંવેગાત્ કૃત્વા તુ સ્વસ્તિકં તતઃ ।
ઊરુભ્યામ્ વલનં યસ્માત્ સા બદ્ધા ચાર્યુદાહૃતા

તલસઞ્ચરપાદસ્ય પાર્ષ્ણિર્બાહ્યોન્મુખી યદા ।
જઙ્ઘાઞ્ચિતા તથોદ્વૃત્તા ઊરુદ્વૃત્તેતિ સા સ્મૃતા

અગ્રતઃ પૃષ્ઠતો વાપિ પાદસ્તુ તલસઞ્ચરઃ ।
દ્વિતીયપાદો નિર્ઘૃષ્ટઃ યસ્યાં સ્યાદડ્ડિતા તુ સા

શનૈઃ પાદો નિવર્તેત બાહ્યેનાભ્યન્તરેણ ચ ।
યદ્રેચકાનુસારેણ સા ચાર્યુત્સ્યન્દિતા સ્મૃતા

મુષ્ટિહસ્તશ્ચ વક્ષઃસ્થઃ કરો ઽન્યશ્ચ પ્રવર્તિતઃ ।
તલસઞ્ચરપાદશ્ચ જનિતા ચાર્યુદાહૃતા

પઞ્ચતાલાન્તરં પાદં પ્રસાર્ય સ્યન્દિતાં ન્યસેત્ ।
દ્વિતીયેન તુ પાદેન તથાપસ્યન્દિતામપિ

તલસઞ્ચરપાદાભ્યામ્ ઘૂર્ણમાનોપસર્પણૈઃ ।
સમોત્સરિતમત્તલ્લી વ્યાયામે સમુદાહૃતા

ઉભાભ્યામપિ પાદાભ્યાં ઘૂર્ણમાનોપસર્પણૈઃ ।
ઉદ્વેષ્ટિતાપવિદ્ધૈશ્ચ હસ્તૈર્મત્તલ્લ્યુદાહૃતા

એતા ભૌમ્યઃ સ્મૃતાશ્ચાર્યો નિયુદ્ધકરણાશ્રયાઃ ।
આકાશકીનાં ચારીણાં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય પુરતઃ સમ્પ્રસારયેત્ ।
ઉત્ક્ષિપ્ય પાતયેચ્ચૈનમતિક્રાન્તા તુ સા સ્મૃતા

ઊરુભ્યાં વલનં કૃત્વા કુઞ્ચિતં પાદમુદ્ધરેત્ ।
પાર્શ્વે વિનિક્ષિપેચ્ચૈનમપક્રાન્તા તુ સા સ્મૃતા

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય પાર્શ્વેનોત્પતનં ન્યસેત્ ।
ઉદ્ઘટ્ટિતેન પાદેન પાર્શ્વક્રાન્તા વિધીયતે

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય જાનુસ્તનસમં ન્યસેત્ ।
દ્વિતીયં ચ ક્રમાત્ સ્તબ્ધમૂર્ધ્વજાનુઃ પ્રકીર્તિતા

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય જાનૂર્ધ્વં સમ્પ્રસારયેત્ ।
પાતયેચ્ચાગ્રયોગેન સા સૂચી પરિકીર્તિતા

પૃષ્ઠતો હ્યઞ્ચિતં કૃત્વા પાદમગ્રતલેન તુ ।
દ્રુતં નિર્યાતયેદ્ભૂમૌ ચારી નૂપુરપાદિકા

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય પાર્શ્વાત્પાર્શ્વં તુ દોલયેત્ ।
પાતયેદઞ્ચિતં ચૈવં દોલપાદા તુ સા સ્મૃતા

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય આક્ષિપ્ય ત્વઞ્ચિતં ન્યસેત્ ।
જઙ્ઘાસ્વસ્તિકસંયુક્તા ચાક્ષિપ્તા નામ સા સ્મૃતા

સ્વસ્તિકસ્યાગ્રતઃ પાદઃ કુઞ્ચિતસ્તુ પ્રસારિતઃ ।
નિપતેદઞ્ચિતાવિદ્ધ આવિદ્ધા નામ સા સ્મૃતા

પાદમાવિદ્ધમાવેષ્ટ્ય સમુત્ક્ષિપ્ય નિપાતયેત્ ।
પરિવૃત્ત્ય દ્વિતીયં ચ સોદ્વૃત્તા ચાર્યુદાહૃતા

પૃષ્ઠતો વલિતં પાદં શિરોઘૃષ્ટં પ્રસારયેત્ ।
સર્વતો મણ્ડલાવિદ્ધં વિદ્યુદ્ભ્રાન્તા તુ સા સ્મૃતા

પૃષ્ઠઃ પ્રસારિતઃ પાદો વલિતો ઽભ્યન્તરીકૃતઃ ।
પાર્ષ્ણિપ્રપતિતશ્ચૈવ હ્યલાતા સમ્પ્રકીર્તિતા

કુઞ્ચિતં પાદમુત્ક્ષિપ્ય ત્ર્યશ્રમૂરું વિવર્તયેત્ ।
કટિજાનુવિવર્તાચ્ચ ભુજઙ્ગત્રાસિતા ભવેત્

અતિક્રાન્તક્રમં કૃત્વા સમુત્પ્લુત્ય નિપાતયેત્ ।
જઙ્ઘાઞ્ચિતોપરિક્ષિપ્તા સા જ્ઞેયા હરિણપ્લુતા

નૂપુરં ચરણં કૃત્વા પુરતઃ સમ્પ્રસારયેત્ ।
ક્ષિપ્રમાવિદ્ધકરણં દણ્ડપાદા તુ સા સ્મૃતા

અતિક્રાન્તક્રમં કૃત્વા ત્રિકં તુ પરિવર્તયેત્ ।
દ્વિતીયપાદભ્રમણાત્તલેન ભ્રમરી સ્મૃતા

આકાશિક્યઃ સ્મૃતા હ્યેતા લલિતાઙ્ગક્રિયાત્મકાઃ ।
ધનુર્વજ્રાસિશસ્ત્રાણાં પ્રયોક્તવ્યા પ્રયોક્તૃભિઃ

અગ્રગૌ પૃષ્ઠગૌ વાપિ હ્યનુગૌ ચાપિ યોગતઃ ।
પાદયોસ્તુ દ્વિજા હસ્તૌ કર્તવ્યૌ નાટ્યયોક્તૃભિઃ

યતઃ પાદસ્તતો હસ્તો યતો હસ્તસ્તતસ્ત્રિકમ્ ।
પાદસ્ય નિર્ગમં જ્ઞાત્વા તથોપાઙ્ગાનિ યોજયેત્

પાદચાર્યાં યથા પાદો ધરણીમેવ ગચ્છતિ ।
એવં હસ્તશ્ચરિત્વા તુ કટિદેશં સમાશ્રયેત્

એતાશ્ચાર્યો મયા પ્રોક્તા લલિતાઙ્ગક્રિયાત્મકાઃ ।
સ્થાનાન્યાસાં પ્રવક્ષ્યામિ સર્વશસ્ત્રવિમોક્ષણે

વૈષ્ણવં સમપાદં ચ વૈશાખં મણ્ડલં તથા ।
પ્રત્યાલીઢં તથાલીઢં સ્થાનાન્યેતાનિ ષણ્ નૃણાં

દ્વૌ તાલાવર્ધતાલશ્ચ પાદયોરન્તરં ભવેત્ ।
તયોઃ સમસ્થિતસ્ત્વેકઃ ત્ર્યશ્રઃ પક્ષસ્થિતો ઽપરઃ

કિઞ્ચિદઞ્ચિતજઙ્ઘં ચ સૌષ્ઠવાઙ્ગપુરસ્કૃતમ્ ।
વૈષ્ણવં સ્થાનમેતદ્ધિ વિષ્ણુરત્રાધિદૈવતમ્

સ્થાનેનાનેન કર્તવ્યઃ સંલ્લાપસ્તુ સ્વભાવજઃ ।
નાનાકાર્યાન્તરાપેતૈર્નૃભિરુત્તમમધ્યમૈઃ

ચક્રસ્ય મોક્ષણે ચૈવ ધારણે ધનુષસ્તથા ।
ધૈર્યદાનાઙ્ગલીલાસુ તથા ક્રોધે પ્રયોજયેત્

ઇદમેવ વિપર્યસ્તં પ્રણયક્રોધ ઇષ્યતે ।
ઉપાલમ્ભકૃતે ચૈવ પ્રણયોદ્વેગયોસ્તથા

શઙ્કાસૂયોગ્રતાચિન્તામતિસ્મૃતિષુ ચૈવ હિ ।
દૈન્યે ચપલતાયોગે ગર્વાભીષ્ટેષુ શક્તિષુ

શૃઙ્ગારાદ્ભુતબીભત્સવીરપ્રાધાન્યયોજિતમ્ ।
સમપાદે સમૌ પાદૌ તાલમાત્રાન્તરસ્થિતૌ

સ્વભાવસૌષ્ઠવોપેતૌ બ્રહ્મા ચાત્રાધિદૈવતમ્ ।
અનેન કાર્યં સ્થાનેન વિપ્રમઙ્ગલધારણમ્

રૂપણે પક્ષિણાં ચૈવ વરં કૌતુકમેવ ચ ।
સ્વસ્થાનં સ્યન્દનસ્થાનાં વિમાનસ્થાયિનામપિ

લિઙ્ગસ્થાનાં વ્રતસ્થાનાં સ્થાનમેતત્તુ કારયેત્ ।
તાલાસ્ત્રયો ઽર્ધતાલશ્ચ પાદયોરન્તરં ભવેત્

તાલાંસ્ત્રીનર્ધતાલાંશ્ચ નિષણ્ણોરું પ્રકલ્પયેત્ ।
ત્ર્યશ્રૌ વક્ષઃસ્થિતૌ ચૈવ તત્ર પાદો પ્રયોજયેત્

વૈશાખસ્થાનમેતદ્ધિ સ્કન્દશ્ચાત્રાધિદૈવતમ્ ।
સ્થાનેનાનેન કર્તવ્યમશ્વાનાં વાહનં બુધૈઃ

વ્યાયામનિર્ગમશ્ચૈવ સ્થૂલપક્ષિનિરૂપણમ્ ।
શરાણાં ચ સમુત્ક્ષેપો વ્યાયામકરણે તથા

રેચકેષુ ચ કર્તવ્યમિદમેવ પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ઐન્દ્રે તુ મણ્ડલે પાદૌ ચતુસ્તાલાન્તરસ્થિતૌ

ત્ર્યશ્રૌ પક્ષઃસ્થિતૌ ચૈવ કટિજાનૂ સમૌ તથા ।
ધનુર્વજ્રાસિશસ્ત્રાણિ મણ્ડલેન પ્રયોજયેત્

વાહનં કુઞ્જરાણાં તુ સ્થૂલપક્ષિનિરૂપણમ્ ।
અસ્યૈવ દક્ષિણં પાદં પઞ્ચ તાલાન્ પ્રસાર્ય તુ

આલીઢં સ્થાનકં કુર્યાદ્ રુદ્રશ્ચાત્રાધિદૈવતમ્ ।
અનેન કાર્યં સ્થાનેન વીરરૌદ્રકૃતં તુ યત્

ઉત્તરોત્તરસઞ્જલ્પો રોષામર્ષકૃતસ્તુ યઃ ।
મલ્લાનાઞ્ચૈવ સંફેટઃ શત્રૂણાં ચ નિરૂપણમ્

તથાભિદ્રવણં ચૈવ શસ્ત્રાણાં ચૈવ મોક્ષણમ્ ।
કુઞ્ચિતં દક્ષિણં કૃત્વા વામં પાદં પ્રસાર્ય ચ

આલીઢપરિવર્તસ્તુ પ્રત્યાલીઢમિતિ સ્મૃતમ્ ।
આલીઢસંહિતં શસ્ત્રં પ્રત્યાલીઢેન મોક્ષયેત્

નાનાશસ્ત્રવિમોક્ષો હિ કાર્યો ઽનેન પ્રયોક્તૃભિઃ ।
ન્યાયાચ્ચૈવ હિ વિજ્ઞેયાશ્ચત્વારઃ શસ્ત્રમોક્ષણે

ભારતઃ સાત્વતશ્ચૈવ વાર્ષગણ્યો ઽથ કૈશિકઃ ।
ભારતે તુ કટીચ્છેદ્યં પાદચ્છેદ્યં તુ સાત્વતે

વક્ષસો વાર્ષગણ્યે તુ શિરશ્છેદ્યન્તુ કૈશિકે ।
એભિઃ પ્રયોક્તૃભિર્ન્યાયૈર્નાનાચારીસમુત્થિતૈઃ

પ્રવિચાર્ય પ્રયોક્તવ્યં નાનાશસ્ત્રવિમોક્ષણે ।
ન્યાયાશ્રિતૈરઙ્ગહારૈર્ન્યાયાચ્ચૈવ સમુત્થિતૈઃ

યસ્માદ્ યુદ્ધાનિ વર્તન્તે તસ્માન્ન્યાયાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વામહસ્તે વિનિક્ષિપ્ય ખેટકં શસ્ત્રફેટકમ્

શસ્ત્રમાદાય હસ્તેન પ્રવિચારમથાચરેત્ ।
પ્રસાર્ય ચ કરૌ સમ્યક્ પુનરાક્ષિપ્ય ચૈવ હિ

ખેટકં ભ્રામયેત્ પશ્ચાત્ પાર્શ્વાત્ પાર્શ્વમથાપિ ચ ।
શિરઃપરિગમશ્ચાપિ કાર્યઃ શસ્ત્રેણ યોક્તૃભિઃ

કપોલસ્યાન્તરે વાપિ શસ્ત્રસ્યોદ્વેષ્ટનં તથા ।
પુનશ્ચ ખડ્ગહસ્તેન લલિતોદ્વેષ્ટિતેન ચ

ખેટકેન ચ કર્તવ્યઃ શિરઃપરિગમો બુધૈઃ ।
એવં પ્રચારઃ કર્તવ્યો ભારતે શસ્ત્રમોક્ષણે

સાત્વતે ચ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રવિચારં યથાવિધિઃ ।
સ એવ પ્રવિચારસ્તુ ખડ્ગખેટકયોઃ સ્મૃતઃ

કેવલં પૃષ્ઠતઃ શસ્ત્રં કર્તવ્યં ખલુ સાત્વતે ।
ગતિશ્ચ વાર્ષગણ્યે ઽપિ સાત્વતેન ક્રમેણ તુ

શસ્ત્રખેટકયોશ્ચાપિ ભ્રમણં સંવિધીયતે ।
શિરઃ પરિગમસ્તદ્વચ્છસ્ત્રસ્યેહ ભવેત્તથા

ઉરસ્યુદ્વેષ્ટનં કાર્યં શસ્ત્રસ્યાંશે ઽથવા પુનઃ ।
ભારતે પ્રવિચારો ઽયં કર્તવ્યઃ સ તુ કૈશિકે

વિભ્રમય્ય તથા શસ્ત્રં કેવલં મૂર્ધ્નિ પાતયેત્ ।
પ્રવિચારા પ્રયોક્તવ્યા હ્યેવમેતે ઽઙ્ગલીલયા

ધનુર્વજ્રાસિશસ્ત્રાણાં પ્રયોક્તવ્યા વિમોક્ષણે ।
ન ભેદ્યં નાપિ તુ ચ્છેદ્યં ન ચાપિ રુધિરસ્રુતિઃ

રઙ્ગે પ્રહરણે કાર્યો ન ચાપિ વ્યક્તઘાતનમ્ ।
સંજ્ઞામાત્રેણ કર્તવ્યં શસ્ત્રાણાં મોક્ષણં બુધૈઃ

અથવાભિનયોપેતં કુર્યાચ્છેદ્યં વિધાનતઃ ।
અઙ્ગસૌષ્ઠવસંયુક્તૈરઙ્ગહારૈર્વિભૂષિતમ્

વ્યાયામં કારયેત્ સમ્યક્ લયતાલસમન્વિતમ્ ।
સૌષ્ઠવે હિ પ્રયત્નસ્તુ કાર્યો વ્યાયામસેવિભિઃ

સૌષ્ઠવે લક્ષણં પ્રોક્તં વર્તનાક્રમયોજિતમ્ ।
શોભા સર્વૈવ નિત્યં હિ સૌષ્ઠવં સમુપાશ્રિતા

અચઞ્ચલમકુબ્જં ચાસન્નગાત્રમથાપિ ચ ।
નાત્યુચ્ચં ચલપાદઞ્ચ સૌષ્ઠવાઙ્ગં પ્રયોજયેત્

કટી કર્ણસમા યત્ર કૂર્પરાંસશિરસ્તથા ।
સમુન્નતમુરશ્ચૈવ સૌષ્ઠવં નામ તદ્ભવેત્

નહિ સૌષ્ઠવહીનાઙ્ગઃ શોભતે નાટ્યનૃત્તયોઃ ।
અત્ર નિત્યં પ્રયત્નો હિ વિધેયો મધ્યમોત્તમૈઃ

નાટ્યં નૃત્તં ચ સર્વં હિ સૌષ્ઠવે સંપ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
કટીનામભિચરૌ હસ્તૌ વક્ષશ્ચૈવ સમુન્નતમ્

વૈષ્ણવં સ્થાનમિત્યઙ્ગં ચતુરશ્રમુદાહૃતમ્ ।
પરિમાર્જનમાદાનં સન્ધાનં મોક્ષણમ્ તથા

ધનુષસ્તુ પ્રયોક્તવ્યં કરણં તુ ચતુર્વિધમ્ ।
સંમાર્જનં પરામર્ષમાદાનં ગ્રહણં ક્રિયા

સન્ધાનં શરવિન્યાસો વિક્ષેપો મોક્ષણં ભવેત્ ।
તૈલાભ્યક્તેન ગાત્રેણ યવાગૂમૃદિતેન ચ

વ્યાયામં કારયેત્ શ્રીમાન્ ભિત્તાવાકાલિકે તથા ।
યોગ્યાયાં માતૃકા ભિત્તિસ્તસ્માદ્ભિત્તિં સમાશ્રયેત્

ભિત્તૌ પ્રસારિતાઙ્ગન્તુ વ્યાયામં કારયેન્નરમ્ ।
બલાર્થં ચ નિષેવેત નસ્યં બસ્તિવિધિં તથા

સ્નિગ્ધાન્યન્યાનિ ચ તથા રસકં પાનકં તથા ।
આહારે ઽધિષ્ઠિતાઃ પ્રાણાઃ પ્રાણે યોગ્યાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

તસ્માદ્યોગ્યાપ્રસિધ્યર્થમાહારે યત્નવાન્ ભવેત્ ।
અશુદ્ધકાયં પ્રક્લાન્તમતીવક્ષુત્પિપાસિતમ્

અતિપીતં તથા ભુક્તં વ્યાયામં નૈવ કારયેત્ ।
અચલૈર્મધુરૈગાત્રૈશ્ચતુરશ્રેણ વક્ષસા

વ્યાયામં કારયેદ્ધીમાન્ નરમઙ્ગક્રિયાત્મકમ્ ।
એવં વ્યાયામસંયોગે કાર્યશ્ચારીકૃતો વિધિઃ