Nāṭakacandrikā · Verses 87-107
yathā tatraiva pañcame -
bhīṣmaḥ (sānandam) -
[*NOTE: bhīṣmakaḥ (sādaram)]
aviditas tanayām anayān nayann
upakṛtiṃ kṛtavān mama jāmbavān |
muni-manaḥ-praṇidheya-padāmbujas
tvam asi yena varo duhitur varaḥ || (5.37)
atra sāmanimittakanyāsam arpaṇādinā saṅgrahaḥ |
athānumānam -
liṅgād ūho'numānatā...
yathā tatraiva ṣaṣṭhe -
candrāvalī (saṃskṛtena) -
sādharmyaṃ madhuripu-viprayoga-bhājāṃ
tanvaṅgī muhur iyam aṅgakais tanoti |
ākṛtyā śriyam api mādhavīṃ kim enāṃ
dainye'pi prathayitum ārtayaḥ kṣamante || (6.23)
atra dainye'pi mādhurī-darśanena liṅgena
kṛṣṇa-viprayoga-bhāktvasyābhyūho'numānam |
atha toṭakam -
... vacaḥ saṃrambhi toṭakam
yathā tatraiva ṣaṣṭhe -
nāradaḥ --
maṇīndraṃ pārīndra-pravaram aharan nighna-tanayaṃ
vinighnante taṃ ca prabalam atha bhallūka-nṛpatiḥ |
parābhūya svairī tam api mura-vairī tava dhanaṃ
tad-āhartā pāpa tvam asi patitas tāpa-jaladhau || (6.15)
atra saṃrambhena toṭakaṃ prakaṭam eva |
athādhibalam -
budhair adhibalaṃ proktaṃ kapaṭenādhivañcanam
yathā tatraiva pañcame -
śrī-kṛṣṇaḥ -
paryaśīli paśubāla-ghaṭāyāṃ
keli-raṅga-ghaṭanāya mayā yaḥ |
suṣṭhu so'yam akaort para-durge
vaiśayan sacivatāṃ naṭa-veṣaḥ || (5.27)
atra naṭa-veṣa-kapaṭena para-vañcanam adhibalam |
athodvegaḥ -
śatru-vairādi-sambhūtaṃ bhayam udvega ucyate
yathā tatraiva ṣaṣṭhe -
candrāvalī (janāntikam) sahi māhavi ! pekkha | eso ajja-uttassa sacca-saṃkappidā
seibimaddaṇo saccabhāmāe sondera-pūro dhīraṃ bi maṃ āndoledi | [sakhi mādhavi,
paśya | eṣa āryaputrasya satya-saṅkalpitā setu-vimardanaḥ satyabhāmāyāḥ
saundarya-pūro dhīrām api mām āndolayati |]
atrāvirbhūta-sapatnī-darśanāc candrāvalyā udvegaḥ |
atha sambhramaḥ -
śatru-vyāghrādi-sambhūtā śaṅkā syād iha sambhramaḥ
yathā tatraiva pañcame -
(nepathye)
saptiḥ saptī ratha iha rathaḥ kuñjaro me
tūṇas tūṇo dhanur uta dhanur bhoḥ kṛpāṇī kṛpāṇī |
kā bhĪḥ kā bhīr ayam ayam ahaṃ hā tvaradhvaṃ tvaradhvaṃ
rājñaḥ putrī bata hṛta-hṛtā kāminā vallavena ||(5.30)
atra spaṣṭa eva sambhramaḥ |
athākṣepaḥ -
garbha-bīja-samutkṣepam ākṣepaṃ paricakṣate
yathā tatraiva ṣaṣṭhe -
kṛṣṇaḥ (savaiklavyam) -
nikhila-suhṛdām arthārambhe vilambita-cetasā
masṛṇita-śikho yaḥ prāptodbhūd manāg iva mārdavam |
sa khalu lalitāsāndrasrehaprasaṅga-ghanībhavan
punar api balād indhe rādhā-viyoga-mayaḥ śikhī || (6.43)
asya suhṛdartha-sampādane garbhitasya punaḥ lalitā-darśanenotkṣepād ākṣepaḥ |
atha vimarśa-sandhiḥ -
yatra pralobhana-krodhay-vyasanādyair vimṛśyate |
bījavān garbha-nirbhinnaḥ sa vimarśa itīryate
prakarī-niyatāptānuguṇyād atrāṅga-kalpanam |
bakulā-nava-vṛndādi-pralobhana-vaśād yathā
devī śaṅkāditaś cātra prema-bīja-vimarśanam |
rādhā-mādhavayoḥ proktaṃ sphuṭaṃ lalita-mādhave
avavādo'yaṃ sampheṭo vidrava-drava-śaktayaḥ |
dyuti-prasaṅgaś chalanaṃ vyavasāyo virodhanam |
prarocanā vivalanam ādānaṃ syus trayodaśa
athāvavādaḥ -
doṣa-prakhyāvavādaḥ syāt...
yathā tatraiva saptame -
rādhikā - (savyatham)
cirād adya svapne mama vividha-yatnād upagate
prapede govindaḥ sakhi nayanayor akṣaṇabhuvam |
gṛhītvā hā hanta tvaritam atha tasminn api rathaṃ
kathaṃ pratyāsannaḥ sa khalu puruṣo rāja-puruṣaḥ || (7.22)
atrāturasya kraurya-kīrtanād avavādaḥ |
atha sampheṭaḥ -
sampheṭo roṣa-bhāṣaṇam |
yathā tatraiva -
rādhikā (saṃskṛtena)
śāstu dvāravatī-patiṃs trijagatīṃ saundarya-paryācitaḥ
kiṃ nas tena viramyatāṃ katham asau śokāgnir ujjvālyate |
yuṣmābhiḥ sphuṭayukti-koṭi-garima-vyāhāriṇībhir balād
ākarṣṭuṃ vraja-rāja-nandana-padāmbhojān na śakyā vayam || 7.2 ||
atra bakulāṃ prati gūḍha-doṣoktyā sampheṭaḥ |
atha vidravaḥ -
vidravo vadha-bandhādiḥ...
yathā tatraivāṣṭame -
kṛṣṇaḥ - priye, yuṣmākam adbhutam ākarṇyatāṃ sāmpratam ahaṃ
sūra-saugandhikam āhariṣyan pāṇḍavena saha khāṇḍavāḍavīṃ prāviśam | tatra
mṛgān āhaṇḍino gāṇḍīvinaḥ śyenābhyāṃ nigṛhītayoḥ pakṣiṇor ekaḥ prāhety ādi |
atra pakṣi-nigrahādinā vidravaḥ |
atha dravaḥ -
...dravo guru-tiriskriyā
yathā tatraiva -
mādhavī - bhaṭṭo-dārie kāsāre pasāridaṇi abbadaṃ vagīṃ samaria hasāmi |
[bhartṛ-dārike kāsāre prasārita-nija-vratāṃ bakīṃ smṛtvā hasāmi |]
atra svāminyā rādhāyā upahāsena dravaḥ |
atha śaktiḥ -
virodha-śamanaṃ śaktiḥ...
yathā tatraiva
nava-vṛndā (latāntare sthitvā) hanta katham aṅgīkṛta-rādhā-prasādhanā devīyam
upalabdhā | tad eṣa mādhavo yāvad enāṃ rādhikāṃ pratītya na pramādam
ādadhāti tāvad ahaṃ padyam ekaṃ hārītena hārayāmīti |
atra rādhātvena candrāvalī-jñānād utpannasya virodhasya śamanāt śaktiḥ |
atha dyutiḥ -
...tarjanodvejane dyutiḥ
yathā tatraiva -
rādhā (sabhayam) hanta, caṃcala caṃcarīa ciṭṭha ciṭṭha | esā līlā-kamaleṇa
tāḍemi tumaṃ dhiṭhṭhaṃ | [cañcala cañcarīka tiṣṭha tiṣṭha | eṣā līlā-kamalena
tāḍayāmi tvāṃ dhṛṣṭam |]
ity atra bhramarādy-udvegena bhramaraṃ prati tarjanena ca dyutiḥ |
atha prasaṅgaḥ -
prastutārthasya śamanaṃ prasaṅgaḥ parikīrtitaḥ |
prasaṅgaṃ kathayanty anye gurūṇāṃ parikīrtanam
tatrādyaṃ, yathā tatraivāṣṭame -
carcāṃ siñcati śoṣayaty api mitho vispardhate vāsakṛt
netra-dvandvam uraś ca yad-virahato bāṣpāyamāṇaṃ mama |
hanta svapna-śate'pi durlabhatara-prekṣyotsavā preyasī
prāpyotsaṅgam atarkitaṃ mama kathaṃ sā rādhikā vartate || 8.3 ||
atra prastutasya viraha-duḥkhasya śamāt prasaṅgaḥ |
dvitīyaṃ yathā saptame -
rādhā (saṃskṛtena) -
khelan-mañjula-veṇu-maṇḍita-mukhī sāci-bhramaṃl locanā
mugdhe mūrdhni śikhaṇḍinī dhṛta-vapur bhaṅgī-trayāṅgī-kṛtiḥ |
kaiśore kṛta-saṅgatiḥ suramuner ārādhyate śāsanād
asmābhiḥ pitur ālaye jaladhara-śyāma-cchavir devatā || 7.24 ||
atreṣṭa-deva-nāradayoḥ pituś ca kīrtanād guru-kīrtanam |
atha chalanam -
apamānādi-karaṇaṃ chalanaṃ parikīrtitam
yathāṣṭame -
kṛṣṇaḥ - hanta kali-kaṇḍūla-tuṇḍa-mātra-sarvasve tamomayi mādhavike!
viramyatām | dvayoḥ paraṃ jetum aśakyeyaṃ candrāvalī |
atra mādhavī-bhartsanāpamānāc chalanam |
atha vyavasāyaḥ -
vyavasāyas tu sāmarthyasyākhyāpanam udīryate
yathā saptame -
rādhikā (sannivṛtya salajjaṃ saṃskṛtena) -
kaṃsārer avaloka-maṅgala-vinābhāvād adhanyedhunā
bibhrāṇā hata-jīvite praṇayitāṃ nāhaṃ sakhi prāṇimi |
krūreyaṃ na virodhinī yadi bhaved āśāmayī śṛṅkhalā
prāṇānāṃ dhruvam arbudāny api tasya tyaktuṃ sukhenotsahe || 7.13 ||
atra prāṇārbuda-tyāgārtha-sāmānya-kathanād vyavasāyaḥ |
kaścit tu, vyavasāyas tu vijñeyaḥ pratijñā-hetu-sambhavaḥ || ity āha (SāhD 6.103) |
yathā tatraiva saptame -
yasyottaṃsaḥ sphurati cikure keki-patra-praṇīto
hāraḥ kaṇṭhe viluṭhati kṛtaḥ sthūla-guñjāvalībhiḥ |
veṇur vaktre racayati ruciṃ hanta cetas tato me
rūpaṃ viśvottaram api harer nānyad aṅgīkaroti || (7.6)
atha virodhanam -
virodhanaṃ virodhoktiḥ saṃrabdhānāṃ parasparam
yathāṣṭame -
candrāvalī (solluṇṭha-smitam) ai loluhe āli, kīsa maṃ anāpekkhia taṃ
ṇiamahābbadaṃ tue suṭṭhu paḍiṭṭhidam | [ayi lolupe āli, kasmān mām anāpṛcchya
tan nija-mahā-vrataṃ tvayā suṣṭhu pratiṣṭhitam |]
rādhikā - dei, saraṇṇassa jaṇassa saṃrakkhaṇe akkhamāsi tahabi parihasesi | ṇūṇaṃ
īsarīṇāṃ kkhu juttaṃ edaṃ | [devi, śaraṇyasya janasya saṃrakṣaṇe akṣamāsi tathāpi
parihasasi | nūnaṃ īśvarīṇāṃ khalu yuktam etat |]
atra nigūḍha-saṃrambhayoś candrāvalīrādhayoḥ virodhoktyā virodhanam |
atha prarocanā -
siddhavad bhāvino'rthasya sūcanāt syāt prarocanā
yathā tatraiva saptame -
nava-vṛndā -
alaṃ vilāpaiḥ samaya-kramasya
durūha-rūpā gatayo bhavanit |
śaran-mukhe paśya saras-taṭīṣu
khelanty akasmāt khalu khañjarīṭāḥ || 7.5 ||
ity atra kañjarīṭa-dṛṣṭāntena bhāvi-kṛṣṇa-saṅgamasya sūcanāt prarocanā |
yad vā tatraiva -
rādhā (saṃskṛtena) -
ajani saphalaḥ saukhyaṃ bhūyān kalevara-dhāraṇe
sahacari parikleśo yo'bhūn mayā kila sevitaḥ |
ahaha yad imāḥ śyāma-śyāmā puro mama vallavī-
kula-kumudinī-bandhos tās tāḥ sphuranti marīcayaḥ || 7.27 ||
atra pratimā-sandarśanānandena bhāvi-kṛṣṇa-saṅgamanasya siddhavat sūcanāt
prarocanā |
atha vivalanam -
ātma-ślāghā vivalanam |
yathā tatraivāṣṭame -
kṛṣṇaḥ (savismayam) ko'yaṃ mādhuryeṇa mamāpi mano haran maṇi-kuḍyam
avaṣṭambya puro virājate | (punar nibhālya) hanta katham atrāham eva
pratibimbito'smi | (iti sautsukyam)
aparikalita-pūrvaḥ kaś camatkāra-kārī
sphurati mama garīyān eṣa mādhurya-pūraḥ |
ayam aham api hanta prekṣya yaṃ lubdha-cetāḥ
sarabhasam upabhoktuṃ kāmaye rādhikeva ||8.34|
atra vismayena nija-rūpa-ślāghanaṃ vivalanam |
athādānaṃ -
ādānaṃ kārya-saṅgrahaḥ
yathā tatraivāṣṭame -
navavṛndā (rādhām avekṣya) hanta hanta!
āloke kamaleṣaṇasya sajalāsāre dṛśau na kṣame
nāśleṣe kila śaktibhāg atipṛthu-stambhā bhujā-vallarī |
vāṇī gadgada-kuṇṭhitottara-vidhau nālaṃ ciropasthite
vṛttiḥ kāpi babhūva saṅgamanaye vighnaḥ kuraṅgī-dṛśaḥ || 8.11 ||
atra kṛṣṇa-darśanādi-rūpa-kārya-saṅgrahād ādānam |
kaścit tu vidrava-vivalana-chalanādy atra na paṭhitvā kheda-pratiṣedha-chādanāni
paṭhanti lakṣayanti ca |
tatra khedaḥ -
manaś-ceṣṭā-samutpannaḥ śramaḥ kheda itīryate
yathā tatraiva saptame -
rādhikā (saṃskṛtena) -
mamāyāsīd dūre dig api hari-saṅga-praṇayinī
prapede khedena truṭir api mahā-kalpa-padavīm |
dahaty āśā-sarpir viracita-pada-prāṇa-dahano
balān māṃ durlīlaḥ kam iva karavai hanta śaraṇam || 7.1 ||
atha pratiṣedhaḥ -
īpsitārtha-pratīghātaḥ pratiṣedha itīryate
yathā tatraiva -
rādhā (samīkṣya sakhedam ātmagatam) - kahaṃ iṃdīareṇa rahaṃgīe
saṃgamiṭṭhaṃ ahiṇaṃdide maccharā kalahaṃsī milidā | [kathaṃ indīvareṇa
rahaṅgyā saṅgamituṃ abhinandite matsarā kalahaṃsī militā |
atra devyāgamanāt kṛṣṇa-saṅga-pratīghātaḥ |
atha chādanam -
kāryārtham apamānādeḥ sahanaṃ chādanaṃ matam |
yathā saptame nava-vṛndā (praviśya) sakhi, mā viṣādaṃ kṛthāḥ paśya -
pāde nipatya badarīm avalambamānā
kāntaṃ rasālam anuvindati mādhavīyam |
prāṇeśa-saṅgama-vidhau viniviṣṭa-cittā
no pāravaśyakadanaṃ manute hi sādhvī || (7.3)
spaṣṭam eva chādanam |
atha nirvahaṇa-sandhiḥ -
mukha-sandhyādayo yatra vikīrṇā bīja-saṃyutāḥ |
mahat-prayojanaṃ yānti tan-nirvahaṇam ucyate
Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0