નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 87-107

યથા તત્રૈવ પઞ્ચમે -
ભીષ્મઃ (સાનન્દમ્) -
[*નોતે: ભીષ્મકઃ (સાદરમ્)]
અવિદિતસ્ તનયામ્ અનયાન્ નયન્ન્
ઉપકૃતિં કૃતવાન્ મમ જામ્બવાન્ ।
મુનિ-મનઃ-પ્રણિધેય-પદામ્બુજસ્
ત્વમ્ અસિ યેન વરો દુહિતુર્ વરઃ ॥ (5.37)
અત્ર સામનિમિત્તકન્યાસમ્ અર્પણાદિના સઙ્ગ્રહઃ ।
અથાનુમાનમ્ -
લિઙ્ગાદ્ ઊહોઽનુમાનતા...
યથા તત્રૈવ ષષ્ઠે -
ચન્દ્રાવલી (સંસ્કૃતેન) -
સાધર્મ્યં મધુરિપુ-વિપ્રયોગ-ભાજાં
તન્વઙ્ગી મુહુર્ ઇયમ્ અઙ્ગકૈસ્ તનોતિ ।
આકૃત્યા શ્રિયમ્ અપિ માધવીં કિમ્ એનાં
દૈન્યેઽપિ પ્રથયિતુમ્ આર્તયઃ ક્ષમન્તે ॥ (6.23)
અત્ર દૈન્યેઽપિ માધુરી-દર્શનેન લિઙ્ગેન
કૃષ્ણ-વિપ્રયોગ-ભાક્ત્વસ્યાભ્યૂહોઽનુમાનમ્ ।
અથ તોટકમ્ -
... વચઃ સંરમ્ભિ તોટકમ્

યથા તત્રૈવ ષષ્ઠે -
નારદઃ --
મણીન્દ્રં પારીન્દ્ર-પ્રવરમ્ અહરન્ નિઘ્ન-તનયં
વિનિઘ્નન્તે તં ચ પ્રબલમ્ અથ ભલ્લૂક-નૃપતિઃ ।
પરાભૂય સ્વૈરી તમ્ અપિ મુર-વૈરી તવ ધનં
તદ્-આહર્તા પાપ ત્વમ્ અસિ પતિતસ્ તાપ-જલધૌ ॥ (6.15)
અત્ર સંરમ્ભેન તોટકં પ્રકટમ્ એવ ।
અથાધિબલમ્ -
બુધૈર્ અધિબલં પ્રોક્તં કપટેનાધિવઞ્ચનમ્

યથા તત્રૈવ પઞ્ચમે -
શ્રી-કૃષ્ણઃ -
પર્યશીલિ પશુબાલ-ઘટાયાં
કેલિ-રઙ્ગ-ઘટનાય મયા યઃ ।
સુષ્ઠુ સોઽયમ્ અકઓર્ત્ પર-દુર્ગે
વૈશયન્ સચિવતાં નટ-વેષઃ ॥ (5.27)
અત્ર નટ-વેષ-કપટેન પર-વઞ્ચનમ્ અધિબલમ્ ।
અથોદ્વેગઃ -
શત્રુ-વૈરાદિ-સમ્ભૂતં ભયમ્ ઉદ્વેગ ઉચ્યતે

યથા તત્રૈવ ષષ્ઠે -
ચન્દ્રાવલી (જનાન્તિકમ્) સહિ માહવિ ! પેક્ખ । એસો અજ્જ-ઉત્તસ્સ સચ્ચ-સંકપ્પિદા
સેઇબિમદ્દણો સચ્ચભામાએ સોન્દેર-પૂરો ધીરં બિ મં આન્દોલેદિ । [સખિ માધવિ,
પશ્ય । એષ આર્યપુત્રસ્ય સત્ય-સઙ્કલ્પિતા સેતુ-વિમર્દનઃ સત્યભામાયાઃ
સૌન્દર્ય-પૂરો ધીરામ્ અપિ મામ્ આન્દોલયતિ ।]
અત્રાવિર્ભૂત-સપત્ની-દર્શનાચ્ ચન્દ્રાવલ્યા ઉદ્વેગઃ ।
અથ સમ્ભ્રમઃ -
શત્રુ-વ્યાઘ્રાદિ-સમ્ભૂતા શઙ્કા સ્યાદ્ ઇહ સમ્ભ્રમઃ

યથા તત્રૈવ પઞ્ચમે -
(નેપથ્યે)
સપ્તિઃ સપ્તી રથ ઇહ રથઃ કુઞ્જરો મે
તૂણસ્ તૂણો ધનુર્ ઉત ધનુર્ ભોઃ કૃપાણી કૃપાણી ।
કા ભીઃ કા ભીર્ અયમ્ અયમ્ અહં હા ત્વરધ્વં ત્વરધ્વં
રાજ્ઞઃ પુત્રી બત હૃત-હૃતા કામિના વલ્લવેન ॥(5.30)
અત્ર સ્પષ્ટ એવ સમ્ભ્રમઃ ।
અથાક્ષેપઃ -
ગર્ભ-બીજ-સમુત્ક્ષેપમ્ આક્ષેપં પરિચક્ષતે

યથા તત્રૈવ ષષ્ઠે -
કૃષ્ણઃ (સવૈક્લવ્યમ્) -
નિખિલ-સુહૃદામ્ અર્થારમ્ભે વિલમ્બિત-ચેતસા
મસૃણિત-શિખો યઃ પ્રાપ્તોદ્ભૂદ્ મનાગ્ ઇવ માર્દવમ્ ।
સ ખલુ લલિતાસાન્દ્રસ્રેહપ્રસઙ્ગ-ઘનીભવન્
પુનર્ અપિ બલાદ્ ઇન્ધે રાધા-વિયોગ-મયઃ શિખી ॥ (6.43)
અસ્ય સુહૃદર્થ-સમ્પાદને ગર્ભિતસ્ય પુનઃ લલિતા-દર્શનેનોત્ક્ષેપાદ્ આક્ષેપઃ ।
અથ વિમર્શ-સન્ધિઃ -
યત્ર પ્રલોભન-ક્રોધય્-વ્યસનાદ્યૈર્ વિમૃશ્યતે ।
બીજવાન્ ગર્ભ-નિર્ભિન્નઃ સ વિમર્શ ઇતીર્યતે

પ્રકરી-નિયતાપ્તાનુગુણ્યાદ્ અત્રાઙ્ગ-કલ્પનમ્ ।
બકુલા-નવ-વૃન્દાદિ-પ્રલોભન-વશાદ્ યથા

દેવી શઙ્કાદિતશ્ ચાત્ર પ્રેમ-બીજ-વિમર્શનમ્ ।
રાધા-માધવયોઃ પ્રોક્તં સ્ફુટં લલિત-માધવે

અવવાદોઽયં સમ્ફેટો વિદ્રવ-દ્રવ-શક્તયઃ ।
દ્યુતિ-પ્રસઙ્ગશ્ છલનં વ્યવસાયો વિરોધનમ્ ।
પ્રરોચના વિવલનમ્ આદાનં સ્યુસ્ ત્રયોદશ

અથાવવાદઃ -
દોષ-પ્રખ્યાવવાદઃ સ્યાત્...
યથા તત્રૈવ સપ્તમે -
રાધિકા - (સવ્યથમ્)
ચિરાદ્ અદ્ય સ્વપ્ને મમ વિવિધ-યત્નાદ્ ઉપગતે
પ્રપેદે ગોવિન્દઃ સખિ નયનયોર્ અક્ષણભુવમ્ ।
ગૃહીત્વા હા હન્ત ત્વરિતમ્ અથ તસ્મિન્ન્ અપિ રથં
કથં પ્રત્યાસન્નઃ સ ખલુ પુરુષો રાજ-પુરુષઃ ॥ (7.22)
અત્રાતુરસ્ય ક્રૌર્ય-કીર્તનાદ્ અવવાદઃ ।
અથ સમ્ફેટઃ -
સમ્ફેટો રોષ-ભાષણમ્ ।
યથા તત્રૈવ -
રાધિકા (સંસ્કૃતેન)
શાસ્તુ દ્વારવતી-પતિંસ્ ત્રિજગતીં સૌન્દર્ય-પર્યાચિતઃ
કિં નસ્ તેન વિરમ્યતાં કથમ્ અસૌ શોકાગ્નિર્ ઉજ્જ્વાલ્યતે ।
યુષ્માભિઃ સ્ફુટયુક્તિ-કોટિ-ગરિમ-વ્યાહારિણીભિર્ બલાદ્
આકર્ષ્ટું વ્રજ-રાજ-નન્દન-પદામ્ભોજાન્ ન શક્યા વયમ્ ॥ 7.2 ॥
અત્ર બકુલાં પ્રતિ ગૂઢ-દોષોક્ત્યા સમ્ફેટઃ ।
અથ વિદ્રવઃ -
વિદ્રવો વધ-બન્ધાદિઃ...
યથા તત્રૈવાષ્ટમે -
કૃષ્ણઃ - પ્રિયે, યુષ્માકમ્ અદ્ભુતમ્ આકર્ણ્યતાં સામ્પ્રતમ્ અહં
સૂર-સૌગન્ધિકમ્ આહરિષ્યન્ પાણ્ડવેન સહ ખાણ્ડવાડવીં પ્રાવિશમ્ । તત્ર
મૃગાન્ આહણ્ડિનો ગાણ્ડીવિનઃ શ્યેનાભ્યાં નિગૃહીતયોઃ પક્ષિણોર્ એકઃ પ્રાહેત્ય્ આદિ ।
અત્ર પક્ષિ-નિગ્રહાદિના વિદ્રવઃ ।
અથ દ્રવઃ -
...દ્રવો ગુરુ-તિરિસ્ક્રિયા

યથા તત્રૈવ -
માધવી - ભટ્ટો-દારિએ કાસારે પસારિદણિ અબ્બદં વગીં સમરિઅ હસામિ ।
[ભર્તૃ-દારિકે કાસારે પ્રસારિત-નિજ-વ્રતાં બકીં સ્મૃત્વા હસામિ ।]
અત્ર સ્વામિન્યા રાધાયા ઉપહાસેન દ્રવઃ ।
અથ શક્તિઃ -
વિરોધ-શમનં શક્તિઃ...
યથા તત્રૈવ
નવ-વૃન્દા (લતાન્તરે સ્થિત્વા) હન્ત કથમ્ અઙ્ગીકૃત-રાધા-પ્રસાધના દેવીયમ્
ઉપલબ્ધા । તદ્ એષ માધવો યાવદ્ એનાં રાધિકાં પ્રતીત્ય ન પ્રમાદમ્
આદધાતિ તાવદ્ અહં પદ્યમ્ એકં હારીતેન હારયામીતિ ।
અત્ર રાધાત્વેન ચન્દ્રાવલી-જ્ઞાનાદ્ ઉત્પન્નસ્ય વિરોધસ્ય શમનાત્ શક્તિઃ ।
અથ દ્યુતિઃ -
...તર્જનોદ્વેજને દ્યુતિઃ

યથા તત્રૈવ -
રાધા (સભયમ્) હન્ત, ચંચલ ચંચરીઅ ચિટ્ઠ ચિટ્ઠ । એસા લીલા-કમલેણ
તાડેમિ તુમં ધિઠ્ઠં । [ચઞ્ચલ ચઞ્ચરીક તિષ્ઠ તિષ્ઠ । એષા લીલા-કમલેન
તાડયામિ ત્વાં ધૃષ્ટમ્ ।]
ઇત્ય્ અત્ર ભ્રમરાદ્ય્-ઉદ્વેગેન ભ્રમરં પ્રતિ તર્જનેન ચ દ્યુતિઃ ।
અથ પ્રસઙ્ગઃ -
પ્રસ્તુતાર્થસ્ય શમનં પ્રસઙ્ગઃ પરિકીર્તિતઃ ।
પ્રસઙ્ગં કથયન્ત્ય્ અન્યે ગુરૂણાં પરિકીર્તનમ્

તત્રાદ્યં, યથા તત્રૈવાષ્ટમે -
ચર્ચાં સિઞ્ચતિ શોષયત્ય્ અપિ મિથો વિસ્પર્ધતે વાસકૃત્
નેત્ર-દ્વન્દ્વમ્ ઉરશ્ ચ યદ્-વિરહતો બાષ્પાયમાણં મમ ।
હન્ત સ્વપ્ન-શતેઽપિ દુર્લભતર-પ્રેક્ષ્યોત્સવા પ્રેયસી
પ્રાપ્યોત્સઙ્ગમ્ અતર્કિતં મમ કથં સા રાધિકા વર્તતે ॥ 8.3 ॥
અત્ર પ્રસ્તુતસ્ય વિરહ-દુઃખસ્ય શમાત્ પ્રસઙ્ગઃ ।
દ્વિતીયં યથા સપ્તમે -
રાધા (સંસ્કૃતેન) -
ખેલન્-મઞ્જુલ-વેણુ-મણ્ડિત-મુખી સાચિ-ભ્રમંલ્ લોચના
મુગ્ધે મૂર્ધ્નિ શિખણ્ડિની ધૃત-વપુર્ ભઙ્ગી-ત્રયાઙ્ગી-કૃતિઃ ।
કૈશોરે કૃત-સઙ્ગતિઃ સુરમુનેર્ આરાધ્યતે શાસનાદ્
અસ્માભિઃ પિતુર્ આલયે જલધર-શ્યામ-ચ્છવિર્ દેવતા ॥ 7.24 ॥
અત્રેષ્ટ-દેવ-નારદયોઃ પિતુશ્ ચ કીર્તનાદ્ ગુરુ-કીર્તનમ્ ।
અથ છલનમ્ -
અપમાનાદિ-કરણં છલનં પરિકીર્તિતમ્

યથાષ્ટમે -
કૃષ્ણઃ - હન્ત કલિ-કણ્ડૂલ-તુણ્ડ-માત્ર-સર્વસ્વે તમોમયિ માધવિકે!
વિરમ્યતામ્ । દ્વયોઃ પરં જેતુમ્ અશક્યેયં ચન્દ્રાવલી ।
અત્ર માધવી-ભર્ત્સનાપમાનાચ્ છલનમ્ ।
અથ વ્યવસાયઃ -
વ્યવસાયસ્ તુ સામર્થ્યસ્યાખ્યાપનમ્ ઉદીર્યતે

યથા સપ્તમે -
રાધિકા (સન્નિવૃત્ય સલજ્જં સંસ્કૃતેન) -
કંસારેર્ અવલોક-મઙ્ગલ-વિનાભાવાદ્ અધન્યેધુના
બિભ્રાણા હત-જીવિતે પ્રણયિતાં નાહં સખિ પ્રાણિમિ ।
ક્રૂરેયં ન વિરોધિની યદિ ભવેદ્ આશામયી શૃઙ્ખલા
પ્રાણાનાં ધ્રુવમ્ અર્બુદાન્ય્ અપિ તસ્ય ત્યક્તું સુખેનોત્સહે ॥ 7.13 ॥
અત્ર પ્રાણાર્બુદ-ત્યાગાર્થ-સામાન્ય-કથનાદ્ વ્યવસાયઃ ।
કશ્ચિત્ તુ, વ્યવસાયસ્ તુ વિજ્ઞેયઃ પ્રતિજ્ઞા-હેતુ-સમ્ભવઃ ॥ ઇત્ય્ આહ (સાહ્દ્ 6.103) ।
યથા તત્રૈવ સપ્તમે -
યસ્યોત્તંસઃ સ્ફુરતિ ચિકુરે કેકિ-પત્ર-પ્રણીતો
હારઃ કણ્ઠે વિલુઠતિ કૃતઃ સ્થૂલ-ગુઞ્જાવલીભિઃ ।
વેણુર્ વક્ત્રે રચયતિ રુચિં હન્ત ચેતસ્ તતો મે
રૂપં વિશ્વોત્તરમ્ અપિ હરેર્ નાન્યદ્ અઙ્ગીકરોતિ ॥ (7.6)
અથ વિરોધનમ્ -
વિરોધનં વિરોધોક્તિઃ સંરબ્ધાનાં પરસ્પરમ્

યથાષ્ટમે -
ચન્દ્રાવલી (સોલ્લુણ્ઠ-સ્મિતમ્) ઐ લોલુહે આલિ, કીસ મં અનાપેક્ખિઅ તં
ણિઅમહાબ્બદં તુએ સુટ્ઠુ પડિટ્ઠિદમ્ । [અયિ લોલુપે આલિ, કસ્માન્ મામ્ અનાપૃચ્છ્ય
તન્ નિજ-મહા-વ્રતં ત્વયા સુષ્ઠુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।]
રાધિકા - દેઇ, સરણ્ણસ્સ જણસ્સ સંરક્ખણે અક્ખમાસિ તહબિ પરિહસેસિ । ણૂણં
ઈસરીણાં ક્ખુ જુત્તં એદં । [દેવિ, શરણ્યસ્ય જનસ્ય સંરક્ષણે અક્ષમાસિ તથાપિ
પરિહસસિ । નૂનં ઈશ્વરીણાં ખલુ યુક્તમ્ એતત્ ।]
અત્ર નિગૂઢ-સંરમ્ભયોશ્ ચન્દ્રાવલીરાધયોઃ વિરોધોક્ત્યા વિરોધનમ્ ।
અથ પ્રરોચના -
સિદ્ધવદ્ ભાવિનોઽર્થસ્ય સૂચનાત્ સ્યાત્ પ્રરોચના

યથા તત્રૈવ સપ્તમે -
નવ-વૃન્દા -
અલં વિલાપૈઃ સમય-ક્રમસ્ય
દુરૂહ-રૂપા ગતયો ભવનિત્ ।
શરન્-મુખે પશ્ય સરસ્-તટીષુ
ખેલન્ત્ય્ અકસ્માત્ ખલુ ખઞ્જરીટાઃ ॥ 7.5 ॥
ઇત્ય્ અત્ર કઞ્જરીટ-દૃષ્ટાન્તેન ભાવિ-કૃષ્ણ-સઙ્ગમસ્ય સૂચનાત્ પ્રરોચના ।
યદ્ વા તત્રૈવ -
રાધા (સંસ્કૃતેન) -
અજનિ સફલઃ સૌખ્યં ભૂયાન્ કલેવર-ધારણે
સહચરિ પરિક્લેશો યોઽભૂન્ મયા કિલ સેવિતઃ ।
અહહ યદ્ ઇમાઃ શ્યામ-શ્યામા પુરો મમ વલ્લવી-
કુલ-કુમુદિની-બન્ધોસ્ તાસ્ તાઃ સ્ફુરન્તિ મરીચયઃ ॥ 7.27 ॥
અત્ર પ્રતિમા-સન્દર્શનાનન્દેન ભાવિ-કૃષ્ણ-સઙ્ગમનસ્ય સિદ્ધવત્ સૂચનાત્
પ્રરોચના ।
અથ વિવલનમ્ -
આત્મ-શ્લાઘા વિવલનમ્ ।
યથા તત્રૈવાષ્ટમે -
કૃષ્ણઃ (સવિસ્મયમ્) કોઽયં માધુર્યેણ મમાપિ મનો હરન્ મણિ-કુડ્યમ્
અવષ્ટમ્બ્ય પુરો વિરાજતે । (પુનર્ નિભાલ્ય) હન્ત કથમ્ અત્રાહમ્ એવ
પ્રતિબિમ્બિતોઽસ્મિ । (ઇતિ સૌત્સુક્યમ્)
અપરિકલિત-પૂર્વઃ કશ્ ચમત્કાર-કારી
સ્ફુરતિ મમ ગરીયાન્ એષ માધુર્ય-પૂરઃ ।
અયમ્ અહમ્ અપિ હન્ત પ્રેક્ષ્ય યં લુબ્ધ-ચેતાઃ
સરભસમ્ ઉપભોક્તું કામયે રાધિકેવ ॥8.34।
અત્ર વિસ્મયેન નિજ-રૂપ-શ્લાઘનં વિવલનમ્ ।
અથાદાનં -
આદાનં કાર્ય-સઙ્ગ્રહઃ

યથા તત્રૈવાષ્ટમે -
નવવૃન્દા (રાધામ્ અવેક્ષ્ય) હન્ત હન્ત!
આલોકે કમલેષણસ્ય સજલાસારે દૃશૌ ન ક્ષમે
નાશ્લેષે કિલ શક્તિભાગ્ અતિપૃથુ-સ્તમ્ભા ભુજા-વલ્લરી ।
વાણી ગદ્ગદ-કુણ્ઠિતોત્તર-વિધૌ નાલં ચિરોપસ્થિતે
વૃત્તિઃ કાપિ બભૂવ સઙ્ગમનયે વિઘ્નઃ કુરઙ્ગી-દૃશઃ ॥ 8.11 ॥
અત્ર કૃષ્ણ-દર્શનાદિ-રૂપ-કાર્ય-સઙ્ગ્રહાદ્ આદાનમ્ ।
કશ્ચિત્ તુ વિદ્રવ-વિવલન-છલનાદ્ય્ અત્ર ન પઠિત્વા ખેદ-પ્રતિષેધ-છાદનાનિ
પઠન્તિ લક્ષયન્તિ ચ ।
તત્ર ખેદઃ -
મનશ્-ચેષ્ટા-સમુત્પન્નઃ શ્રમઃ ખેદ ઇતીર્યતે

યથા તત્રૈવ સપ્તમે -
રાધિકા (સંસ્કૃતેન) -
મમાયાસીદ્ દૂરે દિગ્ અપિ હરિ-સઙ્ગ-પ્રણયિની
પ્રપેદે ખેદેન ત્રુટિર્ અપિ મહા-કલ્પ-પદવીમ્ ।
દહત્ય્ આશા-સર્પિર્ વિરચિત-પદ-પ્રાણ-દહનો
બલાન્ માં દુર્લીલઃ કમ્ ઇવ કરવૈ હન્ત શરણમ્ ॥ 7.1 ॥
અથ પ્રતિષેધઃ -
ઈપ્સિતાર્થ-પ્રતીઘાતઃ પ્રતિષેધ ઇતીર્યતે

યથા તત્રૈવ -
રાધા (સમીક્ષ્ય સખેદમ્ આત્મગતમ્) - કહં ઇંદીઅરેણ રહંગીએ
સંગમિટ્ઠં અહિણંદિદે મચ્છરા કલહંસી મિલિદા । [કથં ઇન્દીવરેણ
રહઙ્ગ્યા સઙ્ગમિતું અભિનન્દિતે મત્સરા કલહંસી મિલિતા ।
અત્ર દેવ્યાગમનાત્ કૃષ્ણ-સઙ્ગ-પ્રતીઘાતઃ ।
અથ છાદનમ્ -
કાર્યાર્થમ્ અપમાનાદેઃ સહનં છાદનં મતમ્ ।
યથા સપ્તમે નવ-વૃન્દા (પ્રવિશ્ય) સખિ, મા વિષાદં કૃથાઃ પશ્ય -
પાદે નિપત્ય બદરીમ્ અવલમ્બમાના
કાન્તં રસાલમ્ અનુવિન્દતિ માધવીયમ્ ।
પ્રાણેશ-સઙ્ગમ-વિધૌ વિનિવિષ્ટ-ચિત્તા
નો પારવશ્યકદનં મનુતે હિ સાધ્વી ॥ (7.3)
સ્પષ્ટમ્ એવ છાદનમ્ ।
અથ નિર્વહણ-સન્ધિઃ -
મુખ-સન્ધ્યાદયો યત્ર વિકીર્ણા બીજ-સંયુતાઃ ।
મહત્-પ્રયોજનં યાન્તિ તન્-નિર્વહણમ્ ઉચ્યતે