Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nāṭakacandrikā · Verses 67-86

67

yathā tatraiva -
kṛṣṇaḥ - sakhe satyam āśayaiva kadarthyamāno'smi | yataḥ -
nīre maṅkṣu-mimaṅkṣum ārta-mukharām uddiśya caṇḍa-dyuter
dūrān maṇḍalataḥ kṛpāturatayā yat prādurāsīt tadā |
hā dhig vāg-amṛtena tena janitas tasyāḥ punaḥ saṅgama-
pratyāśāṅkura uccakair mama sakhe svāntaṃ haṭhād vidhyati ||10||
atra rādhā-tirodhānān naṣṭasyānurāga-bījasya punaḥ sūrya-vacanenānusmaraṇāt
parisarpaḥ |
atha vidhutam -
vidhutaṃ kathitaṃ duḥkham abhīṣṭārthān avāptitaḥ |
athavānunayādīnāṃ vidhutaṃ syān nirākṛtiḥ

68

yathā tatraiva tṛtīyāṅke -
rādhā (sākrandam) -
nipītā na svairaṃ śruti-puṭikayā narma-bhaṇitir
na dṛṣṭā niḥśaṅkaṃ sumukhi mukha-paṅkeruha-rucaḥ |
harer vakṣaḥ-pīṭhaṃ na kila ghanam āliṅgitam abhūd
iti dhyāyaṃ dhyāyaṃ sphuṭati luṭhad antar mama manaḥ || (3.26)
atra prakaṭam eva duḥkhaṃ vidhutam | yathā vā tatraiva -
paurṇamāsī: samākarṇaya vara-varṇinī-varṇitam (nepathye) -
nāśvāsanaṃ viracaya tvam idaṃ hatāśo
śuṣyan-mukhī mama guṇaṃ parikīrtayantī |
dūrād amārdava-bhṛto'pi muhuḥ kṣamāyāḥ
kukṣiṃ vidārayati paśya rathāṅga-nemiḥ || (3.17)
atra viśākhā-kṛtānunayasya rādhayā grahaṇād vidhutam |
atha śamaḥ -
arateḥ śamanaṃ dhīraiḥ śama ity abhidhīyate

69

yathā tatraiva caturthe'ṅke -
vṛndā - nāgarendra! muñca vaimanasyam | sāmprataṃ bhavad-abhīṣṭa-siddhaye
śārikāmukhena lalitāṃ sandiśya viśākhayā bhavantaṃ nivedayiṣyāmi |
atra jaṭilayā rādhāyāṃ nītāyāṃ vṛndayā mādhavasyārati-śamanāc chamaḥ |
apaṭhitvā śamaṃ kaścit sa paṭhaty atra tāpanam |
tathā hi (Sāhitya-darpaṇam 6.91),
upāyādarśanaṃ yat tu tāpanaṃ nāma tad bhavet || iti |
yathā tṛtīye'ṅke -
vṛndā - hā dhik, hā hā dhik | paśya -
na vaktuṃ nāvaktuṃ pura-gamana-vārtāṃ murabhidaḥ
kṣamante rādhāyai katham api viśākhā-prabhṛtayaḥ |
samantād ākrāntā niviḍa-jaḍima-śreṇibhir imāḥ
paraṃ karṇākarṇi-vyavasitim adhīro vidadhati || (3.12)
atropāya-darśanaṃ prakaṭam eva |
atha narma -
parihāsa-pradhānaṃ yad vacanaṃ narma tad viduḥ

70

yathā tatraiva caturthe'ṅke -
jaṭilā (nāsikāgre tarjanīṃ vinyasya sthitā dhunvantī sāścaryam) are
bāliā-bhujaṅga! kaṃ ḍaṃsiduṃ ettha bhammasi | [are bālikā-bhujaṅga! kāṃ
ḍaṃśitum atra bhrāmyasi |]
mādhavaḥ - lamboṣṭhi! bhavatīm eva goṣṭha-piśācīm |
atra prakaṭam eva narma |
atha narma-dyutiḥ -
narma-jātā ruciḥ prājñaiḥ narma-dyutir udāhṛtā

71

yathā tatraiva -
lalitā (smitvā) api sarale, tujjha hiae katthūriāpattabhaṃgaṃ lihantīe mae
paccakkhīkidā siviṇa-saṃgiṇāara-kuṃjara bibbhamāsi | tā phuḍaṃ kadhehi,
taiajaṇasaṃgajogge tasmiṃ osare dīhasuttā nīvī-sahaarī jhatti ṇikkantā ṇa vetti | [ayi
sarale! tava hṛdaye kastūrikāpatra-bhaṅgaṃ likhantyā mayā pratyakṣīkṛtā
svapna-saṅgināgara-kuñjara-vibhramāsi | tat sphuṭaṃ kathaya | tṛtīya-jana-saṃyogye
tasminn avasare dīrgha-sūtrā nīvī-sahacarī jhaṭiti niṣkrāntā na veti ]
rādhikā (svagatam) kadhaṃ takkidaṃ akkhidhuttāe | (prakāśam,
sa-bhrū-bhaṅgam) vāme, kitti aliaṃ āsaṃkasi? [kathaṃ tarkitam atidhūrtayā? vāme,
kim ity alīkam āśaṅkase?] (Act 4, paras. 92-93)
atra lalitā-narma-jātayā rādhāyā rucyā dhṛtyā vā narma-dyutiḥ |
atha pragamaṇam -
uttarottara-vākyaṃ tu bhavet pragamanaṃ punaḥ

72

yathā tatraiva -
rādhā -
baa-ṇaravaī-ṇandaṇaṃ sabandhuṃ,
raha-pabarobari pekkhia phphurantam |
[vraja-nṛpati-nandanaṃ sabandhuṃ
ratha-pravaropari prekṣya sphurantam]
skhalati mama vapuḥ kathaṃ dharitrī
bhramati kutaḥ kim amī naṭanti nīpāḥ || (3.14)
lalitā - sahi rāhe, mā visīda | pabbada-parikkamobakkamo eso | [sakhi rādhe, mā
viṣīda, parvata-parikramopakrama eṣaḥ |]
rādhikā -
sahacari, parijñātaṃ sadya samastam idaṃ mayā
paṭima-pañalais tvaṃ nihnotuṃ kiyat prabhaviṣyasi |
virama kṛpaṇe bhāvī nāyaṃ harer viraha-klamo
mama kim abhavan kaṇṭhe prāṇā muhur nirapatrapāḥ || (3.15)
ity atra rādhā-lalitayor uttarottaraṃ pragamanam |
atha virodhaḥ -
yatra vyasanam āyāti virodhaḥ sa nigadyate

73

yathā tatraiva -
rādhikā -
cetaḥ khinna-jane hareḥ pariṇataṃ kāruṇya-vīcī-bharair
ity ābhīra-nata-bhruvāṃ tvai bhavad āloka-sambhāvanā |
marma-grantha-vikṛntana-vyasaninī taṃ tādṛśaṃ vairiṇī
krūreyaṃ viraha-vyathā na sahate mad-bhāga-dheyotsavam || (3.27)
atra spaṣṭa eva rādhāgamanena virodhaḥ |
atha paryupāsanam
ruṣṭasyānunayo dhīraiḥ paryupāsanam īritam

74

yathā tatraiva caturthe -
jaṭilā - ai ahisārasaggāvejjhāiṇi lalide, eṇhiṃ puttau me ahimaṇṇu bidūre gadotthi,
tā suṇṇaṃ gharaṃ mukkia kīsa tue āṇīdā bahuḍī | [ayi abhisāra-mārgopādhyāyini
lalite! idānīṃ putrako me'bhimanyur vidūre gato'sti | tat śūnyaṃ gṛhaṃ muktvā
kasmāt tvayā nītātra vadhūṭī ?]
lalitā (saśaṅkam ātma-gatam) haddhī, ḍāinīe aḍāhiṇa-paidīe ḍdahiṭhammi
buṭhṭhiāe | (prakāśam) ayye gaggīe bhaṇidaṃ ajja māhabīpupphehiṃ pūido sūro
surahikoḍppado hodutti māhabī-maṇḍabaṃ laṃhikhadā mae rāhiā, tā ppasīda
ppasīda | [hā dhik! ḍākinyā dakṣiṇa-pravṛttyā dagdhāsmi vṛddhayā | ārye, gārgyā
bhaṇitam, adya mādhavī-puṣpaiḥ pūjitaḥ sūryaḥ surabhi-koṭi-prado bhavati | iti
mādhavī-maṇḍapaṃ lambhitā mayā rādhikā | tat prasīda prasīda |
atra ruṣṭāyā jaṭilāyā lalitayāpy anunayāt paryupāsanam |
atha puṣpam -
pariśeṣo vidhānaṃ yat puṣpaṃ tad iti saṃjñitam

75

yathā tatraiva tṛtīye -
vidūre kaṃsārir mukuṭita-śikhaṇḍāvalir asau
pure gaurāṅgībhiḥ kalita-parirambho vilasati |
(iti sābhyasūyaṃ punar nirūpya, sakhedam)
na kānto'yaṃ śaṅke surapatidhanur dhāma-madhuras
taḍil-lekhāhārī girim avalalambe jaladharaḥ || (3.40)
atra punar jaladharatayā viśeṣa-jñānāt puṣpam |
atha vajram --
vajraṃ tad iti vijñeyaṃ sākṣān niṣṭhura-bhāṣaṇam

76

yathā tatraiva caturthe -
jaṭilā (pṛṣṭhataḥ parikramya putrasya hastam ākarṣantī sākṣepam) re
goula-kisorī-laṃpaḍao, are paraghara-laṇṭhanao | kahaṃ tumaṃ bi appaṇo puttaṃ
maṇṇissadi jaḍilā ? [re gokula-kiśorī-lampaṭa, are paragṛha-luṇṭhaka | kathaṃ
tvām apy ātmanaḥ putraṃ maṃsyati jaṭilā |]
atra jaṭilāyāḥ putraṃ prati niṣṭhura-bhāṣaṇaṃ vajram |
athopanyāsaḥ -
yuktibhiḥ sahito yo'rthaḥ upanyāsaḥ sa ucyate

77

yathā tatraiva tṛtīye -
(nepathye)
adya prāṇa-parārdhato'pi dayite dūraṃ prayāte harau
hā dhig duḥsaha-śoka-śaṅkubhir abhūd viddhāntarā rādhikā |
tenāsyāḥ pratiṣedham artha-carite tvaṃ mā kṛthā mā kṛthāḥ
kṣīṇeyaṃ kṣaṇam atra suṣṭhu viluṭhaty ārta-svaraṃ roditum || (3.29)
atra yukti-sahitārthatā prakaṭaiva | kecit upanyāsaḥ prasādanam iti (SāhD 6.93)
vadanti | tatrodāharaṇaṃ caturthe -
jaṭilā - kulaputti, sireṇa me sābidāsi | [kulaputri, śirasā me śāpitāsi |]
atra jaṭilāyāḥ rādhā-prasādanam |
atha varṇa-saṃhāraḥ -
savarṇopagamanaṃ varṇa-saṃhāra iṣyate

78

yathā tatraiva, caturthe -
daityācāryas tad-āsye vikṛtim aruṇatāṃ malla-varyāḥ sakhāyo
gaṇḍaunnatyaṃ khaleśāḥ pralayam ṛṣi-gaṇā dhyāna-muñcāsram ambā |
romāñcaṃ sāṃyugīnāḥ kam api nava-camatkāram antaḥ surendrāḥ
lāsyaṃ dāsāḥ kaṭākṣaṃ yayur asita-dṛśāṃ prekṣya raṅge mukundam || (4.4)
atra daityācārya-nāradādayaḥ brāhmaṇāḥ kṣitīśa-sāṃyugīnādayaḥ kṣatriyāḥ,
mallā dāsādayo vaiśyāḥ śūdrādayaś ca iti varṇa-saṃhāraḥ |
atha garbha-sandhiḥ -
dṛṣṭādṛṣṭasya bījasya garbho hāsa-gaveṣaṇāt |
dvādaśāṅgo bhaved eṣa patākāṃśānusārataḥ

79

rājendratā prasaṅgena hāso vandi-janoktitaḥ |
punar anveṣaṇaṃ jātaṃ prasenānveṣaṇāt

80

hrāsodbhūḥ punar anveṣṭir lalitā-darśanād abhūt |
hareḥ praṇaya-bījasya yathā lalita-mādhave

81

abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ |
saṅgrahaś cānumānaṃ ca toṭakādhibale tathā

82

udvegaḥ sambhramāksepāveṣāṃ lakṣaṇam ucyate |
tatrābhūtāharaṇam -
abhūtāharaṇam tat syād vākyaṃ yat-kapaṭāśrayam

83

yathā tatraiva pañcame'ṅke -
viracayan janaīm ativismitāṃ
bhuja-catusṭayavān ajaniṣṭa yaḥ |
sa bhaginīṃ tava śūrasutātmajo
yadu-varaḥ pariṇeṣyati rukmiṇīm || (5.9)
atha kapaṭa-vākyam idam abhūtāharaṇam |
atha mārgaḥ -
mārgas tattvārtha-kathanam...
yathā tatraiva -
kṛṣṇaḥ (patrikāṃ vācayitvā)
[*v.l. for kṛṣṇaḥ: nāradaḥ]
nikhilā śikhini nayann api sukhāni jātyāsitāpāṅgī |
ramayati kṛṣṇaḥ sughano vṛndāvana-gandhinīr eva || (5.10)
atra hariṇā hṛdayatva-prakaṭanān mārgaḥ |
atha rūpam -
... rūpaṃ vākyaṃ vitarkavat

84

yathā tatraiva -
kṛṣṇaḥ (sānandam) - sakhe, katham anubhūta-pūrveva kāpi śiñjita-saraṇī prasahya
mām ādrīkaroti |
[*NOTE: kṛṣṇaḥsāśaṅkam]
atra candrāvalī-nūpurādi-śiṅjita-śravaṇāt kṛṣṇasya vitarko rūpam |
athodāharaṇam -
sotkarṣaṃ vacanaṃ yat tu tad udāharaṇaṃ matam

85

yathā tatraiva -
suparṇāḥ (nirvarṇya savismayam) -
saundaryāmbu-nidher vidhāya mathanaṃ dambhena dugdhāmbudher
gīrvāṇair udahāri hāri parito yā sāra-sampan-mayī |
sā lakṣmīr api cakṣuṣāṃ cira-camatkāra-kriyā-cāturīṃ
dhatte hanta tathā na kāntibhir iyaṃ rājñaḥ kumārī yathā || (5.30)
atra candrāvalī-rūpotkarṣa-kathanam udāharaṇam |
atha kramaḥ -
bhāva-jñānaṃ kramo yad vā cintyamānārtha-saṅgatiḥ

86

yathā ṣaṣṭhe -
navavṛndā (svagatam) -
janita-kamala-lakṣmī-vibhrame netravīthīṃ
gatavati cira-kālād aṃśuke kaṃsa-hantuḥ |
alaghubhir api yatnair dustarāṃ saṃvarītuṃ
vikṛtim atula-bādhāṃ hanta rādhā dadhāti || (6.25)
atra nava-vṛndāyā rādhāyā bhāva-jñānāt citnyamāna-hari-cihnasya rādhayā
darśanād vā kramaḥ |
atha saṅgrahaḥ -
saṅgrahaḥ sāmadānārtha-saṃyogaḥ parikīrtitaḥ

Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc