નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 67-86

યથા તત્રૈવ -
કૃષ્ણઃ - સખે સત્યમ્ આશયૈવ કદર્થ્યમાનોઽસ્મિ । યતઃ -
નીરે મઙ્ક્ષુ-મિમઙ્ક્ષુમ્ આર્ત-મુખરામ્ ઉદ્દિશ્ય ચણ્ડ-દ્યુતેર્
દૂરાન્ મણ્ડલતઃ કૃપાતુરતયા યત્ પ્રાદુરાસીત્ તદા ।
હા ધિગ્ વાગ્-અમૃતેન તેન જનિતસ્ તસ્યાઃ પુનઃ સઙ્ગમ-
પ્રત્યાશાઙ્કુર ઉચ્ચકૈર્ મમ સખે સ્વાન્તં હઠાદ્ વિધ્યતિ ॥10॥
અત્ર રાધા-તિરોધાનાન્ નષ્ટસ્યાનુરાગ-બીજસ્ય પુનઃ સૂર્ય-વચનેનાનુસ્મરણાત્
પરિસર્પઃ ।
અથ વિધુતમ્ -
વિધુતં કથિતં દુઃખમ્ અભીષ્ટાર્થાન્ અવાપ્તિતઃ ।
અથવાનુનયાદીનાં વિધુતં સ્યાન્ નિરાકૃતિઃ

યથા તત્રૈવ તૃતીયાઙ્કે -
રાધા (સાક્રન્દમ્) -
નિપીતા ન સ્વૈરં શ્રુતિ-પુટિકયા નર્મ-ભણિતિર્
ન દૃષ્ટા નિઃશઙ્કં સુમુખિ મુખ-પઙ્કેરુહ-રુચઃ ।
હરેર્ વક્ષઃ-પીઠં ન કિલ ઘનમ્ આલિઙ્ગિતમ્ અભૂદ્
ઇતિ ધ્યાયં ધ્યાયં સ્ફુટતિ લુઠદ્ અન્તર્ મમ મનઃ ॥ (3.26)
અત્ર પ્રકટમ્ એવ દુઃખં વિધુતમ્ । યથા વા તત્રૈવ -
પૌર્ણમાસી: સમાકર્ણય વર-વર્ણિની-વર્ણિતમ્ (નેપથ્યે) -
નાશ્વાસનં વિરચય ત્વમ્ ઇદં હતાશો
શુષ્યન્-મુખી મમ ગુણં પરિકીર્તયન્તી ।
દૂરાદ્ અમાર્દવ-ભૃતોઽપિ મુહુઃ ક્ષમાયાઃ
કુક્ષિં વિદારયતિ પશ્ય રથાઙ્ગ-નેમિઃ ॥ (3.17)
અત્ર વિશાખા-કૃતાનુનયસ્ય રાધયા ગ્રહણાદ્ વિધુતમ્ ।
અથ શમઃ -
અરતેઃ શમનં ધીરૈઃ શમ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા તત્રૈવ ચતુર્થેઽઙ્કે -
વૃન્દા - નાગરેન્દ્ર! મુઞ્ચ વૈમનસ્યમ્ । સામ્પ્રતં ભવદ્-અભીષ્ટ-સિદ્ધયે
શારિકામુખેન લલિતાં સન્દિશ્ય વિશાખયા ભવન્તં નિવેદયિષ્યામિ ।
અત્ર જટિલયા રાધાયાં નીતાયાં વૃન્દયા માધવસ્યારતિ-શમનાચ્ છમઃ ।
અપઠિત્વા શમં કશ્ચિત્ સ પઠત્ય્ અત્ર તાપનમ્ ।
તથા હિ (સાહિત્ય-દર્પણમ્ 6.91),
ઉપાયાદર્શનં યત્ તુ તાપનં નામ તદ્ ભવેત્ ॥ ઇતિ ।
યથા તૃતીયેઽઙ્કે -
વૃન્દા - હા ધિક્, હા હા ધિક્ । પશ્ય -
ન વક્તું નાવક્તું પુર-ગમન-વાર્તાં મુરભિદઃ
ક્ષમન્તે રાધાયૈ કથમ્ અપિ વિશાખા-પ્રભૃતયઃ ।
સમન્તાદ્ આક્રાન્તા નિવિડ-જડિમ-શ્રેણિભિર્ ઇમાઃ
પરં કર્ણાકર્ણિ-વ્યવસિતિમ્ અધીરો વિદધતિ ॥ (3.12)
અત્રોપાય-દર્શનં પ્રકટમ્ એવ ।
અથ નર્મ -
પરિહાસ-પ્રધાનં યદ્ વચનં નર્મ તદ્ વિદુઃ

યથા તત્રૈવ ચતુર્થેઽઙ્કે -
જટિલા (નાસિકાગ્રે તર્જનીં વિન્યસ્ય સ્થિતા ધુન્વન્તી સાશ્ચર્યમ્) અરે
બાલિઆ-ભુજઙ્ગ! કં ડંસિદું એત્થ ભમ્મસિ । [અરે બાલિકા-ભુજઙ્ગ! કાં
ડંશિતુમ્ અત્ર ભ્રામ્યસિ ।]
માધવઃ - લમ્બોષ્ઠિ! ભવતીમ્ એવ ગોષ્ઠ-પિશાચીમ્ ।
અત્ર પ્રકટમ્ એવ નર્મ ।
અથ નર્મ-દ્યુતિઃ -
નર્મ-જાતા રુચિઃ પ્રાજ્ઞૈઃ નર્મ-દ્યુતિર્ ઉદાહૃતા

યથા તત્રૈવ -
લલિતા (સ્મિત્વા) અપિ સરલે, તુજ્ઝ હિઅએ કત્થૂરિઆપત્તભંગં લિહન્તીએ મએ
પચ્ચક્ખીકિદા સિવિણ-સંગિણાઅર-કુંજર બિબ્ભમાસિ । તા ફુડં કધેહિ,
તૈઅજણસંગજોગ્ગે તસ્મિં ઓસરે દીહસુત્તા નીવી-સહઅરી ઝત્તિ ણિક્કન્તા ણ વેત્તિ । [અયિ
સરલે! તવ હૃદયે કસ્તૂરિકાપત્ર-ભઙ્ગં લિખન્ત્યા મયા પ્રત્યક્ષીકૃતા
સ્વપ્ન-સઙ્ગિનાગર-કુઞ્જર-વિભ્રમાસિ । તત્ સ્ફુટં કથય । તૃતીય-જન-સંયોગ્યે
તસ્મિન્ન્ અવસરે દીર્ઘ-સૂત્રા નીવી-સહચરી ઝટિતિ નિષ્ક્રાન્તા ન વેતિ ]
રાધિકા (સ્વગતમ્) કધં તક્કિદં અક્ખિધુત્તાએ । (પ્રકાશમ્,
સ-ભ્રૂ-ભઙ્ગમ્) વામે, કિત્તિ અલિઅં આસંકસિ? [કથં તર્કિતમ્ અતિધૂર્તયા? વામે,
કિમ્ ઇત્ય્ અલીકમ્ આશઙ્કસે?] (અચ્ત્ 4, પરસ્. 92-93)
અત્ર લલિતા-નર્મ-જાતયા રાધાયા રુચ્યા ધૃત્યા વા નર્મ-દ્યુતિઃ ।
અથ પ્રગમણમ્ -
ઉત્તરોત્તર-વાક્યં તુ ભવેત્ પ્રગમનં પુનઃ

યથા તત્રૈવ -
રાધા -
બઅ-ણરવઈ-ણન્દણં સબન્ધું,
રહ-પબરોબરિ પેક્ખિઅ ફ્ફુરન્તમ્ ।
[વ્રજ-નૃપતિ-નન્દનં સબન્ધું
રથ-પ્રવરોપરિ પ્રેક્ષ્ય સ્ફુરન્તમ્]
સ્ખલતિ મમ વપુઃ કથં ધરિત્રી
ભ્રમતિ કુતઃ કિમ્ અમી નટન્તિ નીપાઃ ॥ (3.14)
લલિતા - સહિ રાહે, મા વિસીદ । પબ્બદ-પરિક્કમોબક્કમો એસો । [સખિ રાધે, મા
વિષીદ, પર્વત-પરિક્રમોપક્રમ એષઃ ।]
રાધિકા -
સહચરિ, પરિજ્ઞાતં સદ્ય સમસ્તમ્ ઇદં મયા
પટિમ-પઞલૈસ્ ત્વં નિહ્નોતું કિયત્ પ્રભવિષ્યસિ ।
વિરમ કૃપણે ભાવી નાયં હરેર્ વિરહ-ક્લમો
મમ કિમ્ અભવન્ કણ્ઠે પ્રાણા મુહુર્ નિરપત્રપાઃ ॥ (3.15)
ઇત્ય્ અત્ર રાધા-લલિતયોર્ ઉત્તરોત્તરં પ્રગમનમ્ ।
અથ વિરોધઃ -
યત્ર વ્યસનમ્ આયાતિ વિરોધઃ સ નિગદ્યતે

યથા તત્રૈવ -
રાધિકા -
ચેતઃ ખિન્ન-જને હરેઃ પરિણતં કારુણ્ય-વીચી-ભરૈર્
ઇત્ય્ આભીર-નત-ભ્રુવાં ત્વૈ ભવદ્ આલોક-સમ્ભાવના ।
મર્મ-ગ્રન્થ-વિકૃન્તન-વ્યસનિની તં તાદૃશં વૈરિણી
ક્રૂરેયં વિરહ-વ્યથા ન સહતે મદ્-ભાગ-ધેયોત્સવમ્ ॥ (3.27)
અત્ર સ્પષ્ટ એવ રાધાગમનેન વિરોધઃ ।
અથ પર્યુપાસનમ્
રુષ્ટસ્યાનુનયો ધીરૈઃ પર્યુપાસનમ્ ઈરિતમ્

યથા તત્રૈવ ચતુર્થે -
જટિલા - ઐ અહિસારસગ્ગાવેજ્ઝાઇણિ લલિદે, એણ્હિં પુત્તૌ મે અહિમણ્ણુ બિદૂરે ગદોત્થિ,
તા સુણ્ણં ઘરં મુક્કિઅ કીસ તુએ આણીદા બહુડી । [અયિ અભિસાર-માર્ગોપાધ્યાયિનિ
લલિતે! ઇદાનીં પુત્રકો મેઽભિમન્યુર્ વિદૂરે ગતોઽસ્તિ । તત્ શૂન્યં ગૃહં મુક્ત્વા
કસ્માત્ ત્વયા નીતાત્ર વધૂટી ?]
લલિતા (સશઙ્કમ્ આત્મ-ગતમ્) હદ્ધી, ડાઇનીએ અડાહિણ-પૈદીએ ડ્દહિઠમ્મિ
બુઠ્ઠિઆએ । (પ્રકાશમ્) અય્યે ગગ્ગીએ ભણિદં અજ્જ માહબીપુપ્ફેહિં પૂઇદો સૂરો
સુરહિકોડ્પ્પદો હોદુત્તિ માહબી-મણ્ડબં લંહિખદા મએ રાહિઆ, તા પ્પસીદ
પ્પસીદ । [હા ધિક્! ડાકિન્યા દક્ષિણ-પ્રવૃત્ત્યા દગ્ધાસ્મિ વૃદ્ધયા । આર્યે, ગાર્ગ્યા
ભણિતમ્, અદ્ય માધવી-પુષ્પૈઃ પૂજિતઃ સૂર્યઃ સુરભિ-કોટિ-પ્રદો ભવતિ । ઇતિ
માધવી-મણ્ડપં લમ્ભિતા મયા રાધિકા । તત્ પ્રસીદ પ્રસીદ ।
અત્ર રુષ્ટાયા જટિલાયા લલિતયાપ્ય્ અનુનયાત્ પર્યુપાસનમ્ ।
અથ પુષ્પમ્ -
પરિશેષો વિધાનં યત્ પુષ્પં તદ્ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્

યથા તત્રૈવ તૃતીયે -
વિદૂરે કંસારિર્ મુકુટિત-શિખણ્ડાવલિર્ અસૌ
પુરે ગૌરાઙ્ગીભિઃ કલિત-પરિરમ્ભો વિલસતિ ।
(ઇતિ સાભ્યસૂયં પુનર્ નિરૂપ્ય, સખેદમ્)
ન કાન્તોઽયં શઙ્કે સુરપતિધનુર્ ધામ-મધુરસ્
તડિલ્-લેખાહારી ગિરિમ્ અવલલમ્બે જલધરઃ ॥ (3.40)
અત્ર પુનર્ જલધરતયા વિશેષ-જ્ઞાનાત્ પુષ્પમ્ ।
અથ વજ્રમ્ --
વજ્રં તદ્ ઇતિ વિજ્ઞેયં સાક્ષાન્ નિષ્ઠુર-ભાષણમ્

યથા તત્રૈવ ચતુર્થે -
જટિલા (પૃષ્ઠતઃ પરિક્રમ્ય પુત્રસ્ય હસ્તમ્ આકર્ષન્તી સાક્ષેપમ્) રે
ગોઉલ-કિસોરી-લંપડઓ, અરે પરઘર-લણ્ઠનઓ । કહં તુમં બિ અપ્પણો પુત્તં
મણ્ણિસ્સદિ જડિલા ? [રે ગોકુલ-કિશોરી-લમ્પટ, અરે પરગૃહ-લુણ્ઠક । કથં
ત્વામ્ અપ્ય્ આત્મનઃ પુત્રં મંસ્યતિ જટિલા ।]
અત્ર જટિલાયાઃ પુત્રં પ્રતિ નિષ્ઠુર-ભાષણં વજ્રમ્ ।
અથોપન્યાસઃ -
યુક્તિભિઃ સહિતો યોઽર્થઃ ઉપન્યાસઃ સ ઉચ્યતે

યથા તત્રૈવ તૃતીયે -
(નેપથ્યે)
અદ્ય પ્રાણ-પરાર્ધતોઽપિ દયિતે દૂરં પ્રયાતે હરૌ
હા ધિગ્ દુઃસહ-શોક-શઙ્કુભિર્ અભૂદ્ વિદ્ધાન્તરા રાધિકા ।
તેનાસ્યાઃ પ્રતિષેધમ્ અર્થ-ચરિતે ત્વં મા કૃથા મા કૃથાઃ
ક્ષીણેયં ક્ષણમ્ અત્ર સુષ્ઠુ વિલુઠત્ય્ આર્ત-સ્વરં રોદિતુમ્ ॥ (3.29)
અત્ર યુક્તિ-સહિતાર્થતા પ્રકટૈવ । કેચિત્ ઉપન્યાસઃ પ્રસાદનમ્ ઇતિ (સાહ્દ્ 6.93)
વદન્તિ । તત્રોદાહરણં ચતુર્થે -
જટિલા - કુલપુત્તિ, સિરેણ મે સાબિદાસિ । [કુલપુત્રિ, શિરસા મે શાપિતાસિ ।]
અત્ર જટિલાયાઃ રાધા-પ્રસાદનમ્ ।
અથ વર્ણ-સંહારઃ -
સવર્ણોપગમનં વર્ણ-સંહાર ઇષ્યતે

યથા તત્રૈવ, ચતુર્થે -
દૈત્યાચાર્યસ્ તદ્-આસ્યે વિકૃતિમ્ અરુણતાં મલ્લ-વર્યાઃ સખાયો
ગણ્ડૌન્નત્યં ખલેશાઃ પ્રલયમ્ ઋષિ-ગણા ધ્યાન-મુઞ્ચાસ્રમ્ અમ્બા ।
રોમાઞ્ચં સાંયુગીનાઃ કમ્ અપિ નવ-ચમત્કારમ્ અન્તઃ સુરેન્દ્રાઃ
લાસ્યં દાસાઃ કટાક્ષં યયુર્ અસિત-દૃશાં પ્રેક્ષ્ય રઙ્ગે મુકુન્દમ્ ॥ (4.4)
અત્ર દૈત્યાચાર્ય-નારદાદયઃ બ્રાહ્મણાઃ ક્ષિતીશ-સાંયુગીનાદયઃ ક્ષત્રિયાઃ,
મલ્લા દાસાદયો વૈશ્યાઃ શૂદ્રાદયશ્ ચ ઇતિ વર્ણ-સંહારઃ ।
અથ ગર્ભ-સન્ધિઃ -
દૃષ્ટાદૃષ્ટસ્ય બીજસ્ય ગર્ભો હાસ-ગવેષણાત્ ।
દ્વાદશાઙ્ગો ભવેદ્ એષ પતાકાંશાનુસારતઃ

રાજેન્દ્રતા પ્રસઙ્ગેન હાસો વન્દિ-જનોક્તિતઃ ।
પુનર્ અન્વેષણં જાતં પ્રસેનાન્વેષણાત્

હ્રાસોદ્ભૂઃ પુનર્ અન્વેષ્ટિર્ લલિતા-દર્શનાદ્ અભૂત્ ।
હરેઃ પ્રણય-બીજસ્ય યથા લલિત-માધવે

અભૂતાહરણં માર્ગો રૂપોદાહરણે ક્રમઃ ।
સઙ્ગ્રહશ્ ચાનુમાનં ચ તોટકાધિબલે તથા

ઉદ્વેગઃ સમ્ભ્રમાક્સેપાવેષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે ।
તત્રાભૂતાહરણમ્ -
અભૂતાહરણમ્ તત્ સ્યાદ્ વાક્યં યત્-કપટાશ્રયમ્

યથા તત્રૈવ પઞ્ચમેઽઙ્કે -
વિરચયન્ જનઈમ્ અતિવિસ્મિતાં
ભુજ-ચતુસ્ટયવાન્ અજનિષ્ટ યઃ ।
સ ભગિનીં તવ શૂરસુતાત્મજો
યદુ-વરઃ પરિણેષ્યતિ રુક્મિણીમ્ ॥ (5.9)
અથ કપટ-વાક્યમ્ ઇદમ્ અભૂતાહરણમ્ ।
અથ માર્ગઃ -
માર્ગસ્ તત્ત્વાર્થ-કથનમ્...
યથા તત્રૈવ -
કૃષ્ણઃ (પત્રિકાં વાચયિત્વા)
[*વ્.લ્. fઓર્ કૃષ્ણઃ: નારદઃ]
નિખિલા શિખિનિ નયન્ન્ અપિ સુખાનિ જાત્યાસિતાપાઙ્ગી ।
રમયતિ કૃષ્ણઃ સુઘનો વૃન્દાવન-ગન્ધિનીર્ એવ ॥ (5.10)
અત્ર હરિણા હૃદયત્વ-પ્રકટનાન્ માર્ગઃ ।
અથ રૂપમ્ -
... રૂપં વાક્યં વિતર્કવત્

યથા તત્રૈવ -
કૃષ્ણઃ (સાનન્દમ્) - સખે, કથમ્ અનુભૂત-પૂર્વેવ કાપિ શિઞ્જિત-સરણી પ્રસહ્ય
મામ્ આદ્રીકરોતિ ।
[*નોતે: કૃષ્ણઃસાશઙ્કમ્]
અત્ર ચન્દ્રાવલી-નૂપુરાદિ-શિઙ્જિત-શ્રવણાત્ કૃષ્ણસ્ય વિતર્કો રૂપમ્ ।
અથોદાહરણમ્ -
સોત્કર્ષં વચનં યત્ તુ તદ્ ઉદાહરણં મતમ્

યથા તત્રૈવ -
સુપર્ણાઃ (નિર્વર્ણ્ય સવિસ્મયમ્) -
સૌન્દર્યામ્બુ-નિધેર્ વિધાય મથનં દમ્ભેન દુગ્ધામ્બુધેર્
ગીર્વાણૈર્ ઉદહારિ હારિ પરિતો યા સાર-સમ્પન્-મયી ।
સા લક્ષ્મીર્ અપિ ચક્ષુષાં ચિર-ચમત્કાર-ક્રિયા-ચાતુરીં
ધત્તે હન્ત તથા ન કાન્તિભિર્ ઇયં રાજ્ઞઃ કુમારી યથા ॥ (5.30)
અત્ર ચન્દ્રાવલી-રૂપોત્કર્ષ-કથનમ્ ઉદાહરણમ્ ।
અથ ક્રમઃ -
ભાવ-જ્ઞાનં ક્રમો યદ્ વા ચિન્ત્યમાનાર્થ-સઙ્ગતિઃ

યથા ષષ્ઠે -
નવવૃન્દા (સ્વગતમ્) -
જનિત-કમલ-લક્ષ્મી-વિભ્રમે નેત્રવીથીં
ગતવતિ ચિર-કાલાદ્ અંશુકે કંસ-હન્તુઃ ।
અલઘુભિર્ અપિ યત્નૈર્ દુસ્તરાં સંવરીતું
વિકૃતિમ્ અતુલ-બાધાં હન્ત રાધા દધાતિ ॥ (6.25)
અત્ર નવ-વૃન્દાયા રાધાયા ભાવ-જ્ઞાનાત્ ચિત્ન્યમાન-હરિ-ચિહ્નસ્ય રાધયા
દર્શનાદ્ વા ક્રમઃ ।
અથ સઙ્ગ્રહઃ -
સઙ્ગ્રહઃ સામદાનાર્થ-સંયોગઃ પરિકીર્તિતઃ