Nāṭakacandrikā · Verses 228-247

anyenānuktam apy anyo vacaḥ śrutvaiva yad vadet |
iti kiṃ bhaṇasīty etad bhaved ākāśa-bhāṣitam

atha bhāṣā-vidhānam -
nāṭake tatra pātrāṇāṃ bhāṣā-rūpaṃ nirūpyate |
tatra bhāṣā dvidhā bhāṣā vibhāṣā ceti bhedataḥ

caturdaśa vibhāṣāḥ syuḥ prācyādyā vākya-vṛttibhiḥ |
āsāṃ saṃskāra-rāhityād viniyogo na gadyate

bhāṣā dvidhā saṃskṛtā ca prākṛtī ceti bhedataḥ |
tatra saṃskṛtā -
saṃskṛtā devatādīnāṃ munīnāṃ nāyakasya ca

liṅgi-vipra-vaṇik-kṣatra-mantrikañcukinām api |
araṇya-devī-gaṇikā-mantrijādhītiyoṣitām

yoginy-apsarasoḥ śilpa-kāriṇyā api kīrtitā |
tatra prākṛtī -
ṣoḍhāntimā prākṛtī syāc chaurasenī ca māgadhī

paiśācī cūlikā-paiśācy-apabhraṃśa iti kramāt |
atra tu prākṛtaṃ strīṇāṃ sarvāsāṃ niyataṃ bhavet

aiśvaryeṇa pramattānāṃ dāridryopahatātmanām |
ye nīcāḥ karmaṇā jātyā teṣāṃ ca prākṛtaṃ smṛtam

tatrāpi nāyikādīnāṃ śaurasenī prakīrtitā |
āsām eva tu gāthāsu mahārāṣṭrī smṛtā budhaiḥ

atroktā māgadhī bhāṣā rājāntaḥpura-cāriṇām |
tathā vidūṣakādīnāṃ ceṭānām api kīrtitā

rakṣaḥ-piśāca-nīceṣu paiśācī-dvitayaṃ bhavet |
apabhraṃśas tu caṇḍālayavanādiṣu yujyate

sarveṣāṃ kāraṇa-vaśāt kāryo bhāṣā-vyatikramaḥ |
māhātmyasya paribhraṃśān madasyātiśayāt tathā

pracchādanaṃ ca vibhrāntir yathālikhita-vācanam |
kadācid anuvādaṃ ca kāraṇāni pracakṣate

nāyikānāṃ sakhī-veśyā-kitavāpsarasāṃ tathā |
vaidagdhyārthaṃ prayoktavyaṃ saṃskṛtaṃ cāntarāntarā

spaṣṭāny eṣām udāharaṇāni |
atha vṛttayaḥ -
athocyante svabhāvena vṛttayaḥ paramādbhutāḥ |
jātā nārāyaṇād etā madhu-kaiṭabhayor vadhe

netṛ-vyāpāra-rūpās tu rasāvasthāna-sūcikāḥ |
catasro vṛttayo dhīraiḥ proktā nāṭyasya mātaraḥ

bhāraty ārabhaṭī caiva sātvatī kaiśikī tathā |
tatra bhāratī -
eṣā vāṇī-pradhānatvād bhāratīti nigadyate

prastāvanopayogitvāt tatraiva parikīrtitā |
strī-hīnā puruṣa-śreṣṭha-prayojyā vāk-pradhānikā

bhāratī saṃskṛtair yuktā vṛttiḥ syāc caturaṅgikā |
athārabhaṭī -
māyendra-jāla-pracura-citra-yuddha-kriyā-mayā

āṭopa-cchedya-bhedāḍhyā vṛttir ārabhaṭī matā |
aṅgāny asyās tu catvāri saṅkṣiptir avapātanam