નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 228-247

અન્યેનાનુક્તમ્ અપ્ય્ અન્યો વચઃ શ્રુત્વૈવ યદ્ વદેત્ ।
ઇતિ કિં ભણસીત્ય્ એતદ્ ભવેદ્ આકાશ-ભાષિતમ્

અથ ભાષા-વિધાનમ્ -
નાટકે તત્ર પાત્રાણાં ભાષા-રૂપં નિરૂપ્યતે ।
તત્ર ભાષા દ્વિધા ભાષા વિભાષા ચેતિ ભેદતઃ

ચતુર્દશ વિભાષાઃ સ્યુઃ પ્રાચ્યાદ્યા વાક્ય-વૃત્તિભિઃ ।
આસાં સંસ્કાર-રાહિત્યાદ્ વિનિયોગો ન ગદ્યતે

ભાષા દ્વિધા સંસ્કૃતા ચ પ્રાકૃતી ચેતિ ભેદતઃ ।
તત્ર સંસ્કૃતા -
સંસ્કૃતા દેવતાદીનાં મુનીનાં નાયકસ્ય ચ

લિઙ્ગિ-વિપ્ર-વણિક્-ક્ષત્ર-મન્ત્રિકઞ્ચુકિનામ્ અપિ ।
અરણ્ય-દેવી-ગણિકા-મન્ત્રિજાધીતિયોષિતામ્

યોગિન્ય્-અપ્સરસોઃ શિલ્પ-કારિણ્યા અપિ કીર્તિતા ।
તત્ર પ્રાકૃતી -
ષોઢાન્તિમા પ્રાકૃતી સ્યાચ્ છૌરસેની ચ માગધી

પૈશાચી ચૂલિકા-પૈશાચ્ય્-અપભ્રંશ ઇતિ ક્રમાત્ ।
અત્ર તુ પ્રાકૃતં સ્ત્રીણાં સર્વાસાં નિયતં ભવેત્

ઐશ્વર્યેણ પ્રમત્તાનાં દારિદ્ર્યોપહતાત્મનામ્ ।
યે નીચાઃ કર્મણા જાત્યા તેષાં ચ પ્રાકૃતં સ્મૃતમ્

તત્રાપિ નાયિકાદીનાં શૌરસેની પ્રકીર્તિતા ।
આસામ્ એવ તુ ગાથાસુ મહારાષ્ટ્રી સ્મૃતા બુધૈઃ

અત્રોક્તા માગધી ભાષા રાજાન્તઃપુર-ચારિણામ્ ।
તથા વિદૂષકાદીનાં ચેટાનામ્ અપિ કીર્તિતા

રક્ષઃ-પિશાચ-નીચેષુ પૈશાચી-દ્વિતયં ભવેત્ ।
અપભ્રંશસ્ તુ ચણ્ડાલયવનાદિષુ યુજ્યતે

સર્વેષાં કારણ-વશાત્ કાર્યો ભાષા-વ્યતિક્રમઃ ।
માહાત્મ્યસ્ય પરિભ્રંશાન્ મદસ્યાતિશયાત્ તથા

પ્રચ્છાદનં ચ વિભ્રાન્તિર્ યથાલિખિત-વાચનમ્ ।
કદાચિદ્ અનુવાદં ચ કારણાનિ પ્રચક્ષતે

નાયિકાનાં સખી-વેશ્યા-કિતવાપ્સરસાં તથા ।
વૈદગ્ધ્યાર્થં પ્રયોક્તવ્યં સંસ્કૃતં ચાન્તરાન્તરા

સ્પષ્ટાન્ય્ એષામ્ ઉદાહરણાનિ ।
અથ વૃત્તયઃ -
અથોચ્યન્તે સ્વભાવેન વૃત્તયઃ પરમાદ્ભુતાઃ ।
જાતા નારાયણાદ્ એતા મધુ-કૈટભયોર્ વધે

નેતૃ-વ્યાપાર-રૂપાસ્ તુ રસાવસ્થાન-સૂચિકાઃ ।
ચતસ્રો વૃત્તયો ધીરૈઃ પ્રોક્તા નાટ્યસ્ય માતરઃ

ભારત્ય્ આરભટી ચૈવ સાત્વતી કૈશિકી તથા ।
તત્ર ભારતી -
એષા વાણી-પ્રધાનત્વાદ્ ભારતીતિ નિગદ્યતે

પ્રસ્તાવનોપયોગિત્વાત્ તત્રૈવ પરિકીર્તિતા ।
સ્ત્રી-હીના પુરુષ-શ્રેષ્ઠ-પ્રયોજ્યા વાક્-પ્રધાનિકા

ભારતી સંસ્કૃતૈર્ યુક્તા વૃત્તિઃ સ્યાચ્ ચતુરઙ્ગિકા ।
અથારભટી -
માયેન્દ્ર-જાલ-પ્રચુર-ચિત્ર-યુદ્ધ-ક્રિયા-મયા

આટોપ-ચ્છેદ્ય-ભેદાઢ્યા વૃત્તિર્ આરભટી મતા ।
અઙ્ગાન્ય્ અસ્યાસ્ તુ ચત્વારિ સઙ્ક્ષિપ્તિર્ અવપાતનમ્