Nāṭakacandrikā · Verses 248-268
vastūtthāpana-sampheṭāv ity āha bharato muniḥ |
tatra saṅkṣiptiḥ -
saṅkṣiptir uktā saṅkṣipta-vastu-sṛṣṭir mahādbhutā
yathā-
vidhinā hate śiśu-kule tādṛśam aparaṃ haris tathā vyatanot |
viramatu parasya vārtāṃ svayam eva visismaye sa yathā ||
athāvapātanam -
vibhrāntir avapātaḥ syāt praveśa-drava-vidravaiḥ |
yathā -
nighnan vighnam ivāgrataḥ kuvalayāpīḍaṃ mṛdu-krīḍayā
tuṅgāṃ raṅga-bhuvaṃ praviśya tarasā pratyarthināṃ trāsanaḥ |
dṛpyan-malla-davāmbudaś cala-dṛśā kṣudrān api drāvayan
paśyārād garuḍāyate saruḍayaṃ kaṃsorage keśavaḥ ||
atha vastūtthāpanam -
tad-vastūtthāpanaṃ yat tu vastu māyopakalpitam
yathā -
daurjanyāni hṛdi sphuṭāni kapaṭa-snehena saṃvṛṇvatī
māyā-kalpita-sundarī madhurimā lebhe vrajaṃ pūtanā |
tasyāḥ suṣṭhu tathā payodhara-rasaḥ prītaḥ śiśu-krīḍayā
vaikuṇṭhena haṭhād yathā na sa punaḥ mātus tathā pāsyate ||
atha sampheṭaḥ -
sampheṭaḥ syāt samāghātaḥ kruddha-saṅkruddhayojitaḥ
yathā -
cāṇūra-mallena yathā murārer
anyonyam āsīd guru-samprahāraḥ |
kaṃsasya yenānakadundubheś ca
santāpa-cintābhir uraḥ paphāla ||
atha sātvatī -
sāttvikena guṇenPai tyāga-śauryādinā yutā |
harṣa-pradhānā niḥśokā sātvatī parikīrtiāt
aṅgāny asyās tu catvāri saṃlāpottāpakāv api |
saṅghātya-parivartau cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate
atha saṃlāpaḥ -
īrṣyā-krodhādibhir bhāvai rasair vīrādbhutādibhiḥ |
parasparaṃ gabhīroktiḥ saṃlāpa iti kīrtyate
yathā -
vayaṃ bālās tulyaiḥ saha racayituṃ yuddham ucitaṃ
puro yūyaṃ mallāḥ prakaṭita-karālācala-rucaḥ |
madenonmattānāṃ mṛdula-tanubhiḥ kaḥ kalabhakaiḥ
karīndrāṇāṃ dhīraḥ pariṇamana-raṅgaṃ racayati ||
avitatham asi bālaḥ kāla-rūpaṃ vibhindan
dvirada-patim udagraṃ bāla-vikrīḍayaiva |
iha kila bhuja-yuddha-prastuter uccaleyaṃ
tava tanu-kṛta-sakhyā sākṣiṇī bāla-rājiḥ ||
athotthāpakaḥ -
preraṇaṃ yat parasyādau yuddhāyotthāpakas tu saḥ |
yathā -
luñchann asmi puras triviṣṭapa-purī-saubhāgya-sāra-śryaṃ
gīrvāṇśvara-pārijātam amarīkandarpa-sandarpadam |
paulomī-kuca-kumbhakeli-makarī-vyāpāra-vaijñānikaḥ
pāṇis tena hi dakṣiṇaḥ katham asua dambholim udyac-chate ||
atha saṅghātyaḥ -
prabhāva-mantra-devādyaiḥ saṅghātyaḥ saṅgha-bhedanam
tatra prabhāvena, yathā -
dukūlaṃ dhunvānā jaya-jaya-jayety ucca-bhaṇitiḥ
sthitā raṅgābhyarṇe praṇaya-garimoddāmita-mukhī |
prabhāvaṃ paśyantī kam api kamanīyādbhuta-rasaṃ
hareḥ kaṃsopekṣāṃ vadhita bata sākṣān madhupurī ||
mantreṇa, yathā -
niśamya yuktiṃ danujārdanasya
govardhanārādhana-baddha-rāgām |
ābhīra-goṣṭhī rabhasena sarvā
gīrvāṇa-rājasya makhād vyaraṃsīt ||
atha parivartakaḥ -
prārabdha-kāryād anyasya karaṇaṃ parivartakaḥ |
yathā -
vrajabhuvi guru-garvāt kurvatas tīvra-vṛṣṭiṃ
hṛdi bhavad-anubhāvād adya-bhītir mamāsīt |
tvam asi kila kṛpālur dogdhu-kāmo'pi kāmaṃ
tad iha mayi śaraṇye gokulendra prasīda ||
atha kauśikī -
nṛtya-gīta-vilāsādi-mṛdu-śṛṅgāra-ceṣṭitaiḥ |
samanvitā bhaved vṛttiḥ kaiśikī ślakṣṇa-bhūṣaṇā
hareḥ keśābhisambandhāt kaiśikīti prathāṃ gatā |
aṅgāny asyās tu catvāri narma-tat-pūrvakā ime
sphañjaḥ sphoṭaś ca garbhaś cety eṣāṃ lakṣaṇam ucyate |
tatra narma -
śṛṅgāra-rasa-bhūyiṣṭhaḥ priya-cittānurañjakaḥ
agrāmyaḥ parihāsaḥ syān narma tat tu tridhā matam |
śṛṅgāra-hāsyajaṃ śuddha-hāsyajaṃ bhaya-hāsyajam
śṛṅgāra-hāsyajaṃ narma trividhaṃ parikīrtitam |
sambhogecchā-prakaṭanād anurāga-niveśanāt
tathā kṛtāparādhasya priyasya pratibhedanāt |
sambhogecchā-prakaṭanaṃ tridhā vāg-veṣa-ceṣṭitaiḥ
tatra vācā, yathā padyāvalyām (207)
gacchāmy acyuta darśanena bhavataḥ kiṃ tṛptir utpadyate
kiṃ tv evaṃ vijana-sthayor hata-janaḥ sambhāvayaty anyathā |
ity āmantraṇa-bhaṅgi-sūcita-vṛthāvasthāna-khedāsalām
āśliṣyan pulakotkarāñcita-tanur gopīṃ hariḥ pātu vaḥ ||
veśena yathā rasārṇava-sudhākare (1.273) -
abhyudyate śaśini peśala-kānta-dūtī
santāpa-saṃvalitamānasa-locanābhiḥ |
agrā hi maṇḍana-vidhir viparīta-bhūṣā
vinyāsa-hāsita-sakhījanam aṅganābhiḥ ||
ceṣṭayā, yathā -
śyāme yām anurodhasi priya-sakhī-vargāntara-sthāyinī
savyāṃ smeramukhī dṛśaṃ madhubhidaḥ smere mukhāmbhoruhe |
bhṛṅgodbhāsini dakṣiṇāṃ tu kiratī krīḍā-nikuñje muhuḥ
sūrye rajyati sacchalaṃ vicinute tapāya puṣpāvalim ||
anurāga-prakāśo'pi bhogecchānarmavat tridhā |
tatra vācā, yathā -
dehi kundam iti devi vakṣyatī
yan mukundam avilambam abravīḥ |
tāvakīna-kula-pālikā-vrataṃ
tena sāmpratam abhūd vikara-svaram ||
veśena, yathā -
yad upahasasi māṃ sadābhisārot-
suka-hṛdayām abhitas tad atra yuktam |
vapuṣi hari-kathā-prasaṅga-mātre
tava ca kathaṃ pulakālir unmimīla ||
cesṭayā, yathā -
sakhi kurvatī vivikte vanamālā-gumphanābhyāsam |
viditāsi tvam akhaṇḍita-pātivratye kṛtaṃ bhaṇitaiḥ ||
tatra vācā, yathā -
vraja-rāja-kumāra mā kṛthāḥ
stuti-mudrābhir analpa-cāturīm |
animitta-viśaṅkitena te
vacasāhaṃ guruṇāsmi bodhitā ||
veśena, yathā lalita-mādhave -
candrāvalī (sotprāsa-smitam) -
kajjala-sāmala-majjhaṃ pallaa-sāṇujjalaṃ muuṃdassa |
guṃjāphallaṃ bba aharaṃ sahi pekkhantī pamodāmi ||
[kajjala-śyāmala-madhyaṃ pallava-śoṇojjvalaṃ mukundasya |
guñjā-phalaṃ ivādharaṃ sakhi paśyantī pramode ||] 9.54
ceṣṭayā, yathā rasa-sudhākare (1.273) -
lola-bhrū-latayā vipakṣa-dig-upanyāse vidhūtaṃ śiras
tad vṛndasya niśāmane'kṛta namaskāraṃ vilakṣa-smitam |
roṣāt tāmarakapola-kāntini mukhe dṛṣṭyā nataṃ pādayor
utsṛṣṭo guru-sannidhāv api vidhir dvābhyāṃ na kālocitaḥ ||
atha śuddha-hāsyajam -
śuddha-hāsyajam apy uktaṃ tadvad eva tridhā budhaiḥ
tatra vācā, yathā -
vṛddhe candra iti pratāraya na mām ajñāsiṣaṃ mad-bhayān
nikṣiptaṃ navanīta-piṇḍam upari sthāne'dya rādhāmbayā |
gūḍhaṃ pātayitāsmi dīrghatarayā yaṣṭyeti vācaṃ harer
indu-nyasta-dṛśo niśamya mukharā kṣemaṃ hasantī kriyāt ||
veśa-ceṣṭābhyāṃ, yathā -
kambala-kṛta-vṛṣa-veṣaṃ bhṛṅgābhṛṅgī praṇīta-saṃrambham |
prekṣya hariṃ vidhir ahasīn mudira-cchanno gabhīro'pi ||
atha bhaya-hāsyajam -
hāsyād bhayena janitaṃ kathitaṃ bhaya-hāsyajam |
tad dvidhā mukham aṅgaṃ tu tad dvayaṃ pūrvavat tridhā
mukhyaṃ vācā, yathā -
śailendroddhṛti-līlayā kila paritrāte gavāṃ maṇḍale
tatra stotra-vidhitsayābhyupagataṃ dṛṣṭvā sahasrekṣaṇam |
pratyāsīdati paśya rākṣasa-patiḥ sākṣād ayaṃ pāhi māṃ
ity utkrośati mugdha-vallava-śiśau smero hariḥ pātu vaḥ ||
evaṃ veśa-ceṣṭābhyām apy udāhāryam |
athānyāṅgam | tatra vācā, yathā -
yady ullaṅghya giraṃ visarpati tataḥ svāṅge vraṇaṃ pāṇijaiḥ
kurvann eva kṛtaṃ tvayeti jaratī-laksāya vakṣyāmy aham |
ity ukte svaram ākulām iva bhayād ālokya rādhāṃ punaḥ
stabdhībhūta-gatiṃ hariḥ smita-mukhaḥ śliṣyan mudaṃ vaḥ kriyāt ||
veṣeṇa, yathā -
rādhā-puraḥ sphurati saṃvihitābhimanyu-
veṣe muradviṣi manāg upalabdha-bhītiḥ |
naisargikīṃ praṇayataḥ sva-manaḥ-pravṛttiṃ
tatrāvadhārya caturā smitam ātatāna ||
ceṣṭayā, yathā rasa-sudhākare (1.275)
prahlāda-vatsala vayaṃ bibhimo vihārād
asmād iti dhvanita-narmasu gopikāsu |
līlā-mṛdu stana-taṭeṣu nakhāṅkurāṇi
vyāpārayann avatu vaḥ śikhi-piccha-mauliḥ ||
narmedam aṣṭādaśadhā vispaṣñam abhidarśitam |
atha narma-sphañjaḥ -
narma-sphañjaḥ sukhodyogo bhayārto nava-saṅgamaḥ
yathā -
sāśaṅkaṃ kṣipator dṛśaṃ pratidiśaṃ vrīḍā-jaḍa-svāntayor
yātā kvāsi niśīti tīvra-jaratī-vācādhika-trastayoḥ |
goṣṭha-dvāri niveśitasya kuhare go-granthi-rāśes tadā
rādhā-mādhavayor abhūt kvaṇikaras tasmin navaḥ saṅgamaḥ ||
atha narma-sphoṭaḥ -
narma-sphoṭo bhāva-leśaiḥ sūcito'lpa-raso mataḥ
yathā vidagdha-mādhave -
madhumaṅgalaḥ (kṛṣṇaṃ paśyan svagatam) -
phulla-prasā̆na-paṭalais tapanīya-varṇam
ālokya campaka-latā kila kampate'sau |
śaṅke niraṅka-nava-kuṅkuma-paṅka-gaurī
rādhāsya citta-phalake tilakī-babhūva || (2.25)
atha narma-garbhaḥ -
netur vā nāyikāyā vā vyāpāraḥ svārtha-siddhaye |
pracchādana-paro yas tu narma-garbhaḥ sa ucyate
yathā, rasa-sudhākare (1.279) -
śriyo māna-glāner anuśaya-vikalpaiḥ smita-mukhe
sakhī-varge gūḍhaṃ kṛtavasatir utthāya sahasā |
samaneṣye dhūrtaṃ tam aham iti jalpan nata-mukhīṃ
priyāntām āliṅgan harir arati-khedaṃ haratu vaḥ ||
tisro'rtha-vṛttayaḥ proktā śabda-vṛttis tu bhāratī |
athaitāsāṃ catasṝṇāṃrasanaiyatyam ucyate
śānta-vīrādbhuta-prīta-vatsaleṣu tu sātvatī |
preyaḥ śṛṅgāra-hāsyeṣu proktā vṛttis tu kaiśikī
Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0