Nāṭakacandrikā · Verses 188-207
tatrādyaṃ triprakāraṃ syād dvitīyaṃ tv ekam eva hi |
evaṃ caturvidhaṃ jñeyaṃ patākā-sthānakaṃ budhaiḥ
tatrādyam -
sahasiavārtha-sampattir guṇavaty upacārataḥ |
patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam
yathā lalita-mādhave saptame -
rādhikā (parikramya pītottarīyāñcalaṃ gṛhṇantī sakampam) -
dagdhaṃ hanta dadhānayā vapur idaṃ yasyāvalokāśayā
soḍhā marma-vipāṭane paṭur iyaṃ pīḍātivṛṣṭir mayā |
kālindīya-taṭī-kuṭīra-kuhara-krīḍābhisāra-vratī
so'yaṃ jīvita-bandhur indu-vadane bhūyaḥ samāliṅgitaḥ || 7.18 ||
atra pratibimbe so'yaṃ jīvita-bandhur ity upacāra-prayogeṇa bhāvinaḥ kṛṣṇasya
sūcanāt sahasārtha-sampatti-rūpam idaṃ patākā-sthānakam |
atha dvitīyam -
vacaḥ-sātiśaya-śliṣṭaṃ kāvya-vastu-sāśrayam |
patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam
yathā dvitīye'ṅke - kṛṣṇaḥ -
smara-rodhanānubandhī krama-vistārita-kalā-vilāsa-bhavaḥ |
kṣaṇadā-patir iva dṛṣṭaḥ kṣaṇa-dāyī rādhikā-saṅgaḥ || (2.17)
(nepathye) durlabhaḥ puṇḍarīkākṣa vṛttas te viprakarṣataḥ | 90
kṛṣṇaḥ - (savyatham uccaiḥ) bhoḥ ko'yaṃ durlabhaḥ? 91
(punar nepathye)
yatnād anviṣyamāṇo'pi vallavaiḥ paśu-maṇḍalaḥ || (2.18) 92
atra bhaviṣyato rādhā-saṅgama-durlabhatvasya sūcanād idaṃ śliṣṭaṃ nāma
dvitīyaṃ patākā-sthānakam |
atha tṛtīyam -
arthopakṣepaṇaṃ yat tu līnaṃ savinayaṃ bhavet |
śliṣṭottara-yutaṃ nāma tṛtīyaṃ parikalpitam
yathā saptame, kṛṣṇaḥ -
(sarvataḥ prekṣya) priya-vayasya! kiyad dūre sā vṛndāṭavī ?
madhumaṅgalaḥ (saṃskṛtena) -
sphuṭac-caṭula-campaka-prakara-rocir ullāsinī
madottarala-kokilāvali-kala-svarālāpinī |
marāla-gati-śālinī kalaya kṛṣṇa-sārādhikā
(ity ardhokte)
kṛṣṇaḥ (sasambhramautsukyam) vatsa kvāsau ?
madhumaṅgalaḥ (aṅgulyā darśayan)
puraḥ sphurati vallabhā tava -
kṛṣṇaḥ (savyagram) vayasya! nāhaṃ paśyāmi | tad āśu darśaya | kva sā me
rādhikā ?
madhumaṅgalaḥ -- ... mukunda vṛndāṭavī || (7.17)
atra sajjalpitena madhu-maṅgala-vākyena bhāvino rādhā-darśanasya
sūcanācchliṣṭottaraṃ nāma tṛtīyaṃ patākā-sthānam |
atha darśanam -
dvyartho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ |
upanyāsena yuktas tu caturthaṃ parikīrtitam
yathā pañcame suparṇaḥ -
nabhasi rabhasavadbhiḥ ślāghamānā munīndrair
mahita-kuvalayākṣī kīrti-śubhrāṃśu-vaktrā |
nṛpakulam iha hitvā cedi-rāja-pradhānaṃ
muradamana gamiṣyaty utsukāṃ tvāṃ jaya-śrīḥ || (5.28)
atra suparṇasya dvyartha-vacanena candrāvalī-prāpti-sūcanāt tulya-viśeṣaṇam |
athārthopakṣepakāḥ -
vastu sarvaṃ dvidhā sūcyam asūcyam iti bhedataḥ |
rasa-hīnaṃ bhaved atra vastu tat sūcyam ucyate
adarśanīyam aṅke tad avaśyaṃ vācyam eva cet |
arthopakṣepakair etat sūcayet suṣṭhu paṇḍitaḥ
viṣkambha-cūlikāṅkāsyāṅkāvatāra-praveśakaiḥ |
atha viṣkambhaḥ -
bhaved viṣkambhako bhūta-bhāvi-vastv aṃśa-sūcakaḥ
amukhya-pātraiḥ saṅkṣepād ādāv aṅkasya darśitaḥ |
sa śuddho miśra ity u kto miśraḥ syān nīca-madhyamaiḥ
vidagdha-mādhave yadvad dvitīyāṅka-mukhe kṛtaḥ |
mukharāyuktayā nānīdmukhyāsau miśra-saṃjñakaḥ
śuddhaḥ kevala-madhye'yam ekāneka-kṛto bhavet |
vinirmito bahutrāyaṃ tasmin lalita-mādhave
atha cūlikā -
prājñair yavanikāntaḥsthair adṛśyair yā tu nirmitāḥ |
ādāv aṅkasya madhye vā cūlikā nāma sā bhavet
spaṣṭaṃ bahutrodāharaṇam |
athāṅkāsyam -
yatra syād aṅka ekasminn aṅkānāṃ sūcanākhilā |
tad-aṅkāsyam iti prāhur bījārtha-khyāpakaṃ ca yat
gārgī-saṃyuktayā paurṇamāsyā lalita-mādhave |
prathamāṅke yathā suṣṭhu suhitaṃ nikhilaṃ sphuṭam
kecit tu -
pūrvāṅkānte sampraviṣṭaiḥ pātrair bhāvy-aṅka-vastunaḥ |
sūcanaṃ tad avicchedyair yat tad aṅkāsyam īritam
iti lakṣayanti |
etad-aṅkāvatāreṇa gatārthatvāt tu kecana |
prathamoktārtham evedaṃ vadanty aṅka-mukhaṃ budhāḥ
athāṅkāvatāraḥ -
aṅkāvatāraḥ pātrāṇāṃ pūrvāṅkārthānuvartinām |
avibhāgena sarveṣāṃ bhāviny aṅke praveśanam
spaṣṭam udāharaṇam |
atha praveśakaḥ -
yan nīcaiḥ kevalaṃ pātrair bhāvibhūtārtha-sūcanam |
aṅkayor ubhayor madhye sa vijñeyaḥ praveśakaḥ
yadā syān nīrasaṃ sūcyam āmukhānantaraṃ tadā |
viṣkambho'ṅkāsyakaṃ vā syād āmukhākṣipta-pātrakam
yadā tu sarasaṃ vastu mūlād eva pravartate |
ādāv eva tadāṅkaḥ syād āmukhākṣepa-saṃśrayaḥ
Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0