Nāṭakacandrikā · Verses 168-187
yathā caturthe, kṛṣṇaḥ -
matir aghūrṇata sārdham ali-vrajaiḥ
dhṛtir abhūn madhubhiḥ saha vicyutā |
vyakasad utkalikā kalikālibhiḥ
samam iha priyayā viyutasya me || (4.21)
atra matyādīnāṃ ghūrṇādi-kriyāsu alivrajādibhiḥ samāveśād ayaṃ padoccayaḥ |
kaścit tu uccayo'rthānurūpo yaḥ padānāṃ sa padoccayaḥ ity (SāhD 6.180) āha |
yathā daśame -
[*NOTE: saṃcayo]
sutanu kiñcid udañcaya locane
cala-cakora-camatkṛti-cumbinī |
smita-sudhāṃ ca sudhākara-mādhavī
vidhurato vidhaye'tra dhurandharām ||10.8||
atha tulyārthakaḥ -
rūpakair upamābhir vā tulyārthābhiḥ prayojitaḥ |
apratyakṣārtha-saṃsparśaḥ tulya-tarka itīritaḥ
yathā tatraiva navame, kṛṣṇaḥ -
kadarthanād apy urubālya-cāpalair
utsarpato sneha-bhareṇa viklavām |
vilokamānasya mamādya mātaraṃ
havir vilāyaṃ hṛdayaṃ vilīyate || (9.26)
atra havir vilāyam iti luptopamayā'pratyakṣasya citta-dravasya kathanaṃ
tulya-tarkaḥ | kaścit tu tulyatarko yad arthena tarkaḥ prakṛta-gāminā ity (SāhD
6.180) āha | yathā caturthe -
jaṭilā - ṇūṇaṃ nūurasahena āhaḍiṭṭā ede haṃsā haṃsaṇaṃdi-ṇījalādo vaṇe
dhāanti | tā bahūḍiā ṇādidūre habissadi | [nūnaṃ nūpura-śabdena ākarṣitā ete
haṃsā haṃsa-nandinī-jalāt vane dhāvanti | tad vadhūṭikā nātidūre bhaviṣyati |]
atha vicāraḥ -
vicāras tv eka-sādhyasya bahu-sādhana-varṇanam |
yathā prathame, kṛṣṇaḥ --
sakhe, madhumaṅgala, paśya -
atanu-tṛṇa-kadambāsv>ada-śaithilya-bhājām
aviralatara-haṃbhārambhatāmyanmukhīyam |
caṭulita-nayana-śrīr avalī naicikīnāṃ
pathi suvalita-kaṇṭhī gokulotkaṇṭhitābhūt || (1.28)
atrotkaṇṭhitasyaa sādhyasya sādhanāni tṛṇāsvāda-śaithilyādīni | yad vā agre
lekhyaṃ śaraṇam iha yo bhrātuḥ (5.25) ity ādi padyam atrodāharaṇaṃ jñeyam |
kaścit tu vicāro yukti-vākyair yad apratyakṣārtha-darśanam ity (SāhD 6.182) āha |
atroktam udāharaṇam api saṅgacchate |
atha tad-viparyayaḥ -
vicārasyānyathābhāvo vijñeyas tad-viparyayaḥ
yathā ṣaṣṭhe -
rādhā (savyatham ākāśe saṃskṛtam āśritya) -
vicitrāyāṃ kṣauṇyām ajaniṣata kanyāḥ kati na vā
kaṭhorāṅgī nānyā nivasati mayā kāpi sadṛśī |
mukundaṃ yan muktvā samayam aham adyāpi gamaye
dhig astu pratyāśām ahaha dhig asūn dhiṅ mama dhiyam || (6.21)
atrodvegātiśayena pratyāśādhikaraṇād viparyayaḥ |
atha guṇātipātaḥ -
guṇātipāto vyatyasta-guṇākhyānam udāhṛtaḥ
yathā caturthe -
jaṭilā (solluṇṭhaṃ vihasya, saṃskṛtena)
vrajeśvara-sutasya kaḥ paravadhūvinoda-kriyā-
praśasti-bhara-bhūṣitaṃ guṇam avaiti nāsya kṣitau |
yad eṣa rati-taskaraḥ pathi nirudhya sādhvīr balāt
tadīya-kuca-kuṭmale karajam oṃ namo viṣṇave || (4.31)
atra prakaṭaś ca guṇātipātaḥ | kaścit tu guṇātipātaḥ kārye yad viparītaṃ guṇān
prati ity āha (SāhD 6.184), yathā pañcame candrāvalī (saṃskṛtena) -
śaraṇam iha yo bhrātus tasya pratīpa-vidhāyinā
hita-kṛd api tā devyās tasyāḥ samagram upekṣaṇam |
gatir avikalo yo me tasya priyasya ca vismṛtir
bata hatavidho vāme sarvaṃ prayāti viparyayam || (5.25)
atha atiśayaḥ -
bahūn guṇān kīrtayitvā sāmānyena ca saṃśritān |
viśeṣaḥ kīrtyate yatra jñeyaḥ so'tiśayo budhaiḥ
yathā prathame kṛṣṇaḥ -
nava-nava-sudhā-sambandho'pi priyo'pi dṛśāṃ sadā
sarasija-vanīṃ mlānāṃ kurvann api prabhayā svayā |
vidhur api kalā-pūrṇo'py uccaiḥ kuraṅga-dharaḥ śaśī
vraja-mṛga-dṛśāṃ vaktrair ebhiḥ suraṅga-dharair jitaḥ || 1.33
atra candra-mukhayoḥ sudhā-sambandhatvādi-sāmānya-guṇa-kīrtanānantaraṃ
mukheṣu suraṅgatva-kīrtanaṃ viśeṣaḥ |
atha niruktam -
niruktaṃ niravadyoktir nāmāny artha-prasiddhaye
yathā prathame kṛṣṇaḥ (candrāvalīm āsādya sānandam) -
nītas tanvi mukhena te paribhavaṃ bhrū-kṣepaivikrīḍayā
bibhyad viṣṇu-padaṃ jagāma śaraṇaṃ tatrāpy adhairyaṃ gataḥ |
āsādya dvija-rājitāṃ vijayinaḥ sevārtham asyojjvalac-
candro'yaṃ dvija-rāja-tāpadam agāt tenāsi candrāvalī || (1.40)
atra candrāvalī nāma niruktam |
atha guṇa-kīrtanam -
loke guṇātirikānāṃ bahūnāṃ yatra nāmabhiḥ |
ekaḥ saṃśabdyate tat tu vijñeyaṃ guṇa-kīrtanam
yathā dvitīye, kṛṣṇaḥ (puro rādhāṃ paśyann apavārya) -
vihāra suradīrghikā mama manaḥ-karīndrasya yā
vilocana-cakorayoḥ śarad-amanda-candra-prabhā |
urombara-taṭasya cābharaṇa-cāru-tārāvalī
mayonnata-manorathair iyam alambi sā rādhikā || 2.10 ||
atra sura-dīrghikā-śabdaiḥ rādhā-saṃśabdanaṃ guṇa-kīrtanam |
atha garhaṇam -
yatra saṅkīrtayan doṣān guṇam arthena darśayet |
guṇān vā kīrtayan doṣaṃ darśayed garhaṇaṃ hi tat
trtrādyaṃ yathā saptame,
mādhavī - dea, kaṭorappā esā bhaṭṭi-dāriā suṭṭhu tābaṃ soḍhuṃ pāredi jaṃ
tumha paccakkhaṃ ccea caṃdabhāāmaṃdire jalaṃtaṃ jalana-kuṃḍaṃ jala-keli-kuṇḍaṃ
biṇṇādabadī | [deva, kaṭhorātmaiṣā bhartṛdārikā suṣṭhu tāpaṃ soḍhuṃ pārayati
tat tava pratyakṣam eva candrabhāgā-mandire jvalantaṃ jvalanta-kuṇḍaṃ
jala-keli-kuṇḍaṃ vijñātavatī |] 149
kṛṣṇaḥ (svagatam) - mādhavi, sādhu sādhu yad atra snehātirekaṃ sūcayantī samaye
sakhya-sevāṃ vitanoṣi | 150
atra kaṭhorādi-rūpasya doṣasya kathanam api
kṛṣṇa-viṣayānurāga-guṇa-kīrtanatayā paryavasitam | dvitīyaṃ yathā caturthe -
kundalatā - bīrāhimaṇṇo, puṇṇabadī me sahī rāhā | jāe dakkhiṇā saccabādiṇī
siṇiddhā tumha mādā sussū laddhā | [vīrābhimanyo! puṇyavatī me sakhī rādhā,
yayā dakṣiṇā satyavādinī snigdhā tava mātā śvaśrūr labdhā |] 133
atra guṇakīrtanam apy arthato doṣa iti garhaṇam |
athānunayaḥ -
abhyarthanā-paraṃ vākyaṃ vijñeyo'nunayo budhaiḥ |
yathā pañcame, kṛṣṇaḥ sāsram -
ayaṃ kaṇṭhe lagnaḥ śaśimukhi janas te praṇayavān
yad-aprāptyā dhanyāṃ tanum atanu-rūpāṃ tṛṇayasi |
prasīdādya prāṇeśvari virama māsminn anugate
kṛthāḥ patyāvatyāhitam idam uro me vidalati || 5.35 ||
atra kṛṣṇena candrāvalī-prārthanam anunayaḥ |
atha bhraṃśaḥ -
patanāt prakṛtād arthād anyasmin bhraṃśa īritaḥ
yathā navame, mādhavī -
dea, imāṇaṃ pemma-komalāṇaṃ akkharāṇaṃ mā kkhu ṇaṃ ahirūbaṃ jāṇāhi | jaṃ
esā ṇa hodi | [deva, eṣā prema-komalānām akṣarāṇāṃ mā khalv etām abhirūpāṃ
jānīhi | yad eṣā satyā na bhavati |] 194
kṛṣṇaḥ - sādhu mādhavike! sādhu | madīya-hṛdayāśaṅkā tvayā nirastā | tad
indra-jālābhijñayā nava-vṛndayaiva nirmiteyaṃ māyikī devī rasālamūla-vartinī
khalu satyā |
atra satyā-śabdasya prakṛtārthaṃ satyabhāmā-rūpaṃ parityajya tathārtha-lakṣaṇasya
kathanād bhraṃśaḥ | kaścit tu kathayanti budhāḥ bhraṃśaṃ vācyād anyatarad-vacaḥ
ity āha | yathā prathame, kṛṣṇaḥ -
[*NOTE: SāhD 6.187 has dṛptādīnāṃ bhavad bhraṃśo vācyād anyatarad vacaḥ |]
sarojākṣi parokṣaṃ te kadāpi hṛdayaṃ mama |
na spraṣṭum apy alaṃ bādhā rādhā tvākramya gāhate || 1.42
atra vācyād rādhāyā asparśād anyad bādhākramaṇaṃ bhraṃśaḥ |
atha leśaḥ -
leśaḥ syād iṅgita-jñāna-kṛd viśeṣaṇavad vacaḥ ||
yathā pañcame, bhīṣmakaḥ -
ayam iha kila kanyā-bāndhavānāṃ nibandhaḥ
samucita iti lakṣmī-kānta vijñāpayāmi |
mama duhitur anujñollaṅghanād aṅganāyāḥ
katham api na parasyāḥ pāṇisaṅgo vidheyaḥ || 5.38||
(ity ādy uktau śrī-kṛṣṇaḥ pauramāsī-mukham īkṣate)
paurṇamāsī - mukunda! gokula-kumārī-kulāni candrāvalī-mātrāvaśeṣāṇi
durvidagdhena vidhinā kṛtāni | tad atra kā kṣatiḥ?
atra candrāvalī-mātrāvaśeṣāṇīti viśeṣaṇavad vacaḥ kṛṣṇeṅgita-jñāpakatayā
saṃvṛttam iti leśaḥ |
atra kṣobhaḥ
kṣobhas tv anya-gate hetāv anyasmin kārya-kalpanaṃ
yathā saptame, kṛṣṇaḥ -
tvad-aṅga-saṅgatair ebhis tapto'smi mihirātapaiḥ |
vindantī vandana-cchāyāṃ māṃ devi śiśirīkuru || 7.37 ||
atra sūryātapeṣu candrāvaly-aṅga-saṅgateṣu tat-kārya-bhūtasya tāpasya kṛṣṇena
svasmin kalpanāt kṣobhaḥ | kaścit tu kṣobha-sthāne saṅkṣepaṃ pañhan lakṣayanti -
saṅkṣepo yat tu saṅkṣepād ātmāny arthe prayujyate | (SāhD 6.192) yathāṣṭame -
kṛṣṇaḥ - devi, triloka-kakṣāsu kiṃ tavābhīṣṭaṃ? tad abhivyajya
nija-nideśa-bhājanam anyatayaiva paryāpta-samasta-niśreyase preyasi vidhehi
prasāda-mādhurīm |
atha manorathaḥ -
manorathas tu vyājena vivakṣita-nivedanam
yathā caturthe --
rādhikā - (sautsukyaṃ puro dṛṣṭvā) halā lalide, pekkha pekha dhaṇṇā esā
taraṃga-lehā jā khu sevāla-ballī ṇibaddha-pāaṃ ṇaṃ haṃsiaṃ moābedi | tā phuḍaṃ
bhisiṇīpattantarideṇa kalahaṃseṇa saṃghaḍaissadi | [halā lalite, paśya paśya dhanyā
eṣā taraṅga-lekhā yā khalu śaivāla-vallī-nibaddha-pādām enāṃ haṃsikāṃ
mocayati | tat sphuṭaṃ bisinī-patrāntaritena kalahaṃsena saṃghaṭṭiṣyati |] 71
atra haṃsī-vyājena rādhāyāḥ kṛṣṇa-saṅgamābhilāṣa-kathanaṃ manorathaḥ |
athānukta-siddhiḥ -
prastāvanaiva śeṣārtho yatrānukto'pi buddhyate |
anukta-siddhir eṣā syād ity āha bharato muniḥ
[*NOTE: First reference to Bharata, whom he has not been following very closely.
Nāṭ 16.169 = prastāvenaiva śeṣo'rthaḥ kṛtsno yan na pratīyate | vacanena
vinānukta-siddhiḥ sā parikīrtitā ||]
yathā caturthe - rādhā
halā labaṃga-kuḍuṅge āharantī tumaṃ buṃdāaṇa-bāsiṇā matta-kalahindeṇa āadua
hattheṇa gahīdahatthāsi saṃbuttā | tado saṃbhamena ghusmantīe tuha haḍheṇa
oṭṭha-pallaaṃ ḍaṃsanteṇa tinā bāme tthabaasmi phurantatikkhakāmaṅkusaṃ
kara-pukkharaṃ | [halā lavaṅga-kuñje āharantī tvaṃ vṛndāvana-vāsinā
matta-kalabhendreṇa āgatya hastena gṛhīta-hastāsi saṃvṛttā | tataḥ sambhramena
ghūrṇantyas tava haṭheṇa oṣṭha-pallavaṃ daṃśatā tena vāme stavake
sphurat-tīkṣṇa-kāmāṅkuśaṃ kara-puṣkaram |] 91
atrānuktasyāpi stane nakharārpaṇasya bodhād anukta-siddhiḥ |
atha sārūpyaṃ -
dṛṣṭa-śrutānubhūtārtha-kathanādi-samudbhavam |
sādṛśyaṃ yatra saṅkṣobhāt tat sārūpyaṃ nirūpyate
yathā caturthe -
jaṭilā - are āhiṇḍiā kīsa mukhaṃ ḍhakesi? jaṃ de bijjā na bikkāidā | [are āhiṇḍika"
kasmān mukham ācchādayasi? yat te vidyā na vikrītā |] (iti prasahya
sammukhayati) 126
abhimanyuḥ - (svagatam) haddhī haddhī bāuliaāe ammāe lajjāpajjāulo kidamhi |
tā ido abakkamissam | [hā dhik, hā dhik! bātūlikayā ambayā lajjā-paryākulaḥ
kṛto'smi | tad ito'pakramiṣyāmi |] 127
atra sārikā-mukha-śruta-kṛṣṇa-praveśa-saṅkṣobhāj jaṭilāyāḥ sva-putre
kṛṣṇa-buddhi-kathanāt sārūpyam |
atha mālā -
bahūni kāraṇāny eva sā mālety abhidhīyate
yathā dvitīye -
rādhā - lalide ppasīda ppasīda suṭhṭhu saṃkaulamhi | [lalite prasīda prasīda
suṣṭhu śaṅkākulāsmi |] (punaḥ saṃskṛtena)
gata-prāyaṃ sāyaṃ carita-pariśaṅkī gurujanaḥ
parīvādas tuṅgo jagati saralāhaṃ kulavatī |
vayasyas te lolaḥ sakala-paśupālī-suhṛd asau
tadā namraṃ yāce sakhi rahasi saṅcāraya na mām || 2.19
atra sāyaṃ gamanādi-bahu-kāraṇānāṃ sveṣṭa-sañcāraṇābhāvāya kathitatvāt mālā |
atha madhura-bhāṣaṇam -
yat prasannena manasā pūjyaṃ pūjayitur vacaḥ |
stuti-prakāśanaṃ tat tu jñeyaṃ madhura-bhāṣaṇam
yathā pañcame -
nṛpau (sapraśrayam) -
ekasminn iha roma-kūpa-kuhare brahmāṇḍa-bhāṇḍāvalī
yasya prekṣayate gavākṣa-padavī-ghūrṇat-parāṇūpamā |
keyaṃ tasya samṛddhaye tava vibho rājendratā-grāmaṭī
śauṭīryeṇa camatkṛtiṃ tad api naḥ kām apy asau puṣyati ||(5.17)
atra prakaṭam eva madhu-bhāṣaṇam |
atha pṛcchā -
praśna evottare yatra sā pṛcchā parikīrtitā ||
yathā navame -
kṛṣṇaḥ (puro dāḍimīm upetya)
kāntiṃ pītāṃśuka-sphītāṃ bibhratī vikṣitā vane |
mayādya mṛgyamāṇā sā tvayā mṛga-vilocanā || (9.18)
atra he śuka, pītāṃ kāntiṃ bibhratī mayā mṛgyamāṇā sā dṛṣṭeti praścne, he
pītāṃśuka, tvayā mṛgyamāṇā sā mayā dṛṣṭety uttareṇa pṛcchā |
athopadiṣṭam -
śāstrānusāri yad vākyam upadiṣṭaṃ tad ucyate
yathā ṣaṣṭhe - nāradaḥ -
preyasyaḥ paśupālikā viharato yās tatra vṛndāvane
lakṣmī-durlabha-citra-keli-kalikā kāntasya kaṃsa-dviṣaḥ |
rādhā tatra varīyasīti nagarīṃ tām āśritāyāṃ kṣitau
sevāṃ devi samasta-maṅgala-karī yasyās tvam aṅgīkuru || (6.19)
atra hari-priya-jana-sevā samasta-maṅgala-karīti śāstrānusāritvam |
atha dṛṣṭam -
jātyādi-varṇanaṃ dhīrair dṛṣṭam ity abhidhīyate
yathā dvitīye -
vṛndā (puro dṛṣṭiṃ kṣipantī) -
karoti dadhi-manthanaṃ sphuṭa-visarpi-phena-cchaṭā
vicitrita-gṛhāṅgaṇaṃ gahana-gargarī-garjitam |
muhur guṇa-vikarṣaṇa-pravaṇatā-kramākuñcita-
prasārita-kara-dvayī-kvaṇita-kaṅkaṇaṃ mālatī || (2.3)
atra dadhi-mathana-kriyā-svabhāva-varṇanaṃ dṛṣṭam ||
sandhy-antarāṇy anuktvaiva bhūṣaṇaṃ lakṣaṇākhyayā |
procyate'nyat traystriṃśat saṅkhyā kaścid vibhūṣaṇam
muner asammattatvena tat tu sarvam upekṣitam |
keṣāñcid atra sandhy-aṅga-guṇālaṅkāra-lakṣmaṇām
antarbhāve'pi yatnena kartavyatvāya kīrtitam |
atha patākā-sthānāni -
arthasya tu pradhānasya bhāvyavasthasya sūcakam
yad-āgantuka-bhāvena patākā-sthānakaṃ hi tat |
etad dvidhā tulya-saṃvidhānaṃ tulya-viśeṣaṇam
Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0