નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 188-207

તત્રાદ્યં ત્રિપ્રકારં સ્યાદ્ દ્વિતીયં ત્વ્ એકમ્ એવ હિ ।
એવં ચતુર્વિધં જ્ઞેયં પતાકા-સ્થાનકં બુધૈઃ

તત્રાદ્યમ્ -
સહસિઅવાર્થ-સમ્પત્તિર્ ગુણવત્ય્ ઉપચારતઃ ।
પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદં પ્રથમં પરિકીર્તિતમ્

યથા લલિત-માધવે સપ્તમે -
રાધિકા (પરિક્રમ્ય પીતોત્તરીયાઞ્ચલં ગૃહ્ણન્તી સકમ્પમ્) -
દગ્ધં હન્ત દધાનયા વપુર્ ઇદં યસ્યાવલોકાશયા
સોઢા મર્મ-વિપાટને પટુર્ ઇયં પીડાતિવૃષ્ટિર્ મયા ।
કાલિન્દીય-તટી-કુટીર-કુહર-ક્રીડાભિસાર-વ્રતી
સોઽયં જીવિત-બન્ધુર્ ઇન્દુ-વદને ભૂયઃ સમાલિઙ્ગિતઃ ॥ 7.18 ॥
અત્ર પ્રતિબિમ્બે સોઽયં જીવિત-બન્ધુર્ ઇત્ય્ ઉપચાર-પ્રયોગેણ ભાવિનઃ કૃષ્ણસ્ય
સૂચનાત્ સહસાર્થ-સમ્પત્તિ-રૂપમ્ ઇદં પતાકા-સ્થાનકમ્ ।
અથ દ્વિતીયમ્ -
વચઃ-સાતિશય-શ્લિષ્ટં કાવ્ય-વસ્તુ-સાશ્રયમ્ ।
પતાકા-સ્થાનકમ્ ઇદં દ્વિતીયં પરિકીર્તિતમ્

યથા દ્વિતીયેઽઙ્કે - કૃષ્ણઃ -
સ્મર-રોધનાનુબન્ધી ક્રમ-વિસ્તારિત-કલા-વિલાસ-ભવઃ ।
ક્ષણદા-પતિર્ ઇવ દૃષ્ટઃ ક્ષણ-દાયી રાધિકા-સઙ્ગઃ ॥ (2.17)
(નેપથ્યે) દુર્લભઃ પુણ્ડરીકાક્ષ વૃત્તસ્ તે વિપ્રકર્ષતઃ । 90
કૃષ્ણઃ - (સવ્યથમ્ ઉચ્ચૈઃ) ભોઃ કોઽયં દુર્લભઃ? 91
(પુનર્ નેપથ્યે)
યત્નાદ્ અન્વિષ્યમાણોઽપિ વલ્લવૈઃ પશુ-મણ્ડલઃ ॥ (2.18) 92
અત્ર ભવિષ્યતો રાધા-સઙ્ગમ-દુર્લભત્વસ્ય સૂચનાદ્ ઇદં શ્લિષ્ટં નામ
દ્વિતીયં પતાકા-સ્થાનકમ્ ।
અથ તૃતીયમ્ -
અર્થોપક્ષેપણં યત્ તુ લીનં સવિનયં ભવેત્ ।
શ્લિષ્ટોત્તર-યુતં નામ તૃતીયં પરિકલ્પિતમ્

યથા સપ્તમે, કૃષ્ણઃ -
(સર્વતઃ પ્રેક્ષ્ય) પ્રિય-વયસ્ય! કિયદ્ દૂરે સા વૃન્દાટવી ?
મધુમઙ્ગલઃ (સંસ્કૃતેન) -
સ્ફુટચ્-ચટુલ-ચમ્પક-પ્રકર-રોચિર્ ઉલ્લાસિની
મદોત્તરલ-કોકિલાવલિ-કલ-સ્વરાલાપિની ।
મરાલ-ગતિ-શાલિની કલય કૃષ્ણ-સારાધિકા
(ઇત્ય્ અર્ધોક્તે)
કૃષ્ણઃ (સસમ્ભ્રમૌત્સુક્યમ્) વત્સ ક્વાસૌ ?
મધુમઙ્ગલઃ (અઙ્ગુલ્યા દર્શયન્)
પુરઃ સ્ફુરતિ વલ્લભા તવ -
કૃષ્ણઃ (સવ્યગ્રમ્) વયસ્ય! નાહં પશ્યામિ । તદ્ આશુ દર્શય । ક્વ સા મે
રાધિકા ?
મધુમઙ્ગલઃ -- ... મુકુન્દ વૃન્દાટવી ॥ (7.17)
અત્ર સજ્જલ્પિતેન મધુ-મઙ્ગલ-વાક્યેન ભાવિનો રાધા-દર્શનસ્ય
સૂચનાચ્છ્લિષ્ટોત્તરં નામ તૃતીયં પતાકા-સ્થાનમ્ ।
અથ દર્શનમ્ -
દ્વ્યર્થો વચન-વિન્યાસઃ સુશ્લિષ્ટઃ કાવ્ય-યોજિતઃ ।
ઉપન્યાસેન યુક્તસ્ તુ ચતુર્થં પરિકીર્તિતમ્

યથા પઞ્ચમે સુપર્ણઃ -
નભસિ રભસવદ્ભિઃ શ્લાઘમાના મુનીન્દ્રૈર્
મહિત-કુવલયાક્ષી કીર્તિ-શુભ્રાંશુ-વક્ત્રા ।
નૃપકુલમ્ ઇહ હિત્વા ચેદિ-રાજ-પ્રધાનં
મુરદમન ગમિષ્યત્ય્ ઉત્સુકાં ત્વાં જય-શ્રીઃ ॥ (5.28)
અત્ર સુપર્ણસ્ય દ્વ્યર્થ-વચનેન ચન્દ્રાવલી-પ્રાપ્તિ-સૂચનાત્ તુલ્ય-વિશેષણમ્ ।
અથાર્થોપક્ષેપકાઃ -
વસ્તુ સર્વં દ્વિધા સૂચ્યમ્ અસૂચ્યમ્ ઇતિ ભેદતઃ ।
રસ-હીનં ભવેદ્ અત્ર વસ્તુ તત્ સૂચ્યમ્ ઉચ્યતે

અદર્શનીયમ્ અઙ્કે તદ્ અવશ્યં વાચ્યમ્ એવ ચેત્ ।
અર્થોપક્ષેપકૈર્ એતત્ સૂચયેત્ સુષ્ઠુ પણ્ડિતઃ

વિષ્કમ્ભ-ચૂલિકાઙ્કાસ્યાઙ્કાવતાર-પ્રવેશકૈઃ ।
અથ વિષ્કમ્ભઃ -
ભવેદ્ વિષ્કમ્ભકો ભૂત-ભાવિ-વસ્ત્વ્ અંશ-સૂચકઃ

અમુખ્ય-પાત્રૈઃ સઙ્ક્ષેપાદ્ આદાવ્ અઙ્કસ્ય દર્શિતઃ ।
સ શુદ્ધો મિશ્ર ઇત્ય્ ઉ ક્તો મિશ્રઃ સ્યાન્ નીચ-મધ્યમૈઃ

વિદગ્ધ-માધવે યદ્વદ્ દ્વિતીયાઙ્ક-મુખે કૃતઃ ।
મુખરાયુક્તયા નાનીદ્મુખ્યાસૌ મિશ્ર-સંજ્ઞકઃ

શુદ્ધઃ કેવલ-મધ્યેઽયમ્ એકાનેક-કૃતો ભવેત્ ।
વિનિર્મિતો બહુત્રાયં તસ્મિન્ લલિત-માધવે

અથ ચૂલિકા -
પ્રાજ્ઞૈર્ યવનિકાન્તઃસ્થૈર્ અદૃશ્યૈર્ યા તુ નિર્મિતાઃ ।
આદાવ્ અઙ્કસ્ય મધ્યે વા ચૂલિકા નામ સા ભવેત્

સ્પષ્ટં બહુત્રોદાહરણમ્ ।
અથાઙ્કાસ્યમ્ -
યત્ર સ્યાદ્ અઙ્ક એકસ્મિન્ન્ અઙ્કાનાં સૂચનાખિલા ।
તદ્-અઙ્કાસ્યમ્ ઇતિ પ્રાહુર્ બીજાર્થ-ખ્યાપકં ચ યત્

ગાર્ગી-સંયુક્તયા પૌર્ણમાસ્યા લલિત-માધવે ।
પ્રથમાઙ્કે યથા સુષ્ઠુ સુહિતં નિખિલં સ્ફુટમ્

કેચિત્ તુ -
પૂર્વાઙ્કાન્તે સમ્પ્રવિષ્ટૈઃ પાત્રૈર્ ભાવ્ય્-અઙ્ક-વસ્તુનઃ ।
સૂચનં તદ્ અવિચ્છેદ્યૈર્ યત્ તદ્ અઙ્કાસ્યમ્ ઈરિતમ્

ઇતિ લક્ષયન્તિ ।
એતદ્-અઙ્કાવતારેણ ગતાર્થત્વાત્ તુ કેચન ।
પ્રથમોક્તાર્થમ્ એવેદં વદન્ત્ય્ અઙ્ક-મુખં બુધાઃ

અથાઙ્કાવતારઃ -
અઙ્કાવતારઃ પાત્રાણાં પૂર્વાઙ્કાર્થાનુવર્તિનામ્ ।
અવિભાગેન સર્વેષાં ભાવિન્ય્ અઙ્કે પ્રવેશનમ્

સ્પષ્ટમ્ ઉદાહરણમ્ ।
અથ પ્રવેશકઃ -
યન્ નીચૈઃ કેવલં પાત્રૈર્ ભાવિભૂતાર્થ-સૂચનમ્ ।
અઙ્કયોર્ ઉભયોર્ મધ્યે સ વિજ્ઞેયઃ પ્રવેશકઃ

યદા સ્યાન્ નીરસં સૂચ્યમ્ આમુખાનન્તરં તદા ।
વિષ્કમ્ભોઽઙ્કાસ્યકં વા સ્યાદ્ આમુખાક્ષિપ્ત-પાત્રકમ્

યદા તુ સરસં વસ્તુ મૂલાદ્ એવ પ્રવર્તતે ।
આદાવ્ એવ તદાઙ્કઃ સ્યાદ્ આમુખાક્ષેપ-સંશ્રયઃ