Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nāṭakacandrikā · Verses 148-167

148

yathā navame -
nava-vṛndā (praviśya) samīkṣyatāṃ vicitram idaṃ citram |
atra māthura-caritraṃ citra-likhitam |
sandhyantarāṇāṃ vijñeyaḥ prayogas tv avibhāgataḥ |
tathaiva darśanād eṣām anaiyatyena sandhiṣu

149

atha vibhūṣaṇāni -
evam aṅgair upāṅgaiś ca suśliṣṭaṃ rūpaka-śriyaḥ |
śarīraṃ vas tv alaṅkuryāt ṣaḍ-triṃśad bhūṣaṇaiḥ sphuṭam

150

bhūṣaṇākṣara-saṅghātau hetuḥ prāptir udāhṛtiḥ |
śobhā-saṃśaya-dṛṣṭāntāv abhiprāyo nidarśanam

151

siddhi-prasiddhir dākṣiṇyam arthāpattir vibhūṣaṇam |
padoccayas tulyatarko vicāras tad-viparyayaḥ

152

guṇātipāto'tiśayo niruktaṃ guṇa-kīrtanam |
garhaṇānunayau bhraṃśo leśaḥ kṣobho manorathaḥ

153

anukti-siddhiḥ sārūpyaṃ mālā madhura-bhāṣaṇam |
pṛcchopadiṣṭa-dṛṣṭāni ṣaḍ-triṃśad-bhūṣaṇāni hi

154

tatra bhūṣaṇam -
guṇālaṅkāra-bahulaṃ bhāṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ smṛtam

155

yathā navame -
kṛṣṇaḥ (samantād avalokya)
lakṣmīḥ kairava-kānaneṣu paritaḥ śuddheṣu vidyotate
san-mārga-druhi sarva-śārvara-kule pronmīlati kṣīṇatā |
nakṣatreṣu kilodbhavaty apacitiḥ kṣudrātmasu prāyikī
śaṅke śaṅkara-maulir abhyudayate rājā purastād diśi ||9.10||
atra prasāda-mādhuryādi-guṇānām anuprāsa-śleṣānumānādy-alaṅkārāṇāṃ ca
sattayā bhūṣaṇam |
athākṣara-saṅghātaḥ -
vākyam akṣara-saṅghāto bhinnārthaṃ śliṣṭa-śabdakam

156

yathā pañcame -
suparṇaḥ - deva! paśya paśya -
vaktrāṇi bhānti parito hariṇekṣaṇānām
āruḍha-harmya-śirasāṃ bhavad-īkṣaṇāya |
yair nirmitāni tarasā sarasīruhākṣa
candrāvalī-paricitāni nabhas-talāni || (5.32)
atra candrāṇām āvalyā paricitānīty atra candrāvalī nāma pratibhānād
akṣara-saṅghātaḥ |
atha hetuḥ -
sa hetur iti nirdiṣṭo yat sādhyārtha-prasādhakam

157

yathā saptame -
madhumaṅgalaḥ (nirīkṣya) piabaassa! pekkha kāe bi aṇurāiṇīe sevā kidatthi |
[priya-vayasya, paśya kayāpy anurāgiṇyā sevā kṛtāsti |]
kṛṣṇaḥ - sakhe! sādhu lakṣitam |
asau vyastanyāsā viśadayati mālā vivaśatāṃ
vibhakteyaṃ carcā nayana-jala-vṛṣṭiṃ kathayati |
karotkampaṃ tasyā vadati tilakaṃ kuñcitam idaṃ
kṛśāṅgyāḥ premāṇaṃ varivasitam eva prathayati || (7.32)
atrānurāga-sādhanāya vivaśatvādi-hethetūnāṃ kathanād ayaṃ hetuḥ |
atha prāptiḥ -
eka-deśa-vilokena prāptiḥ śeṣābhiyojanam

158

yathā navame -
kṛṣṇaḥ (parikramya)
labdhā kuraṅgi nava-jaṅgama-hema-vallī
ramyā sphuṭaṃ vipinasīmani rādhikātra |
asyās tvayā sakhi guror yad iyaṃ gṛhītā
mādhurya-vallita-vilocana-keli-dīkṣā || 9.17 ||
atra locanasaundarya-dīkṣā-lālasasya ekadeśasya tvayi vilokanena sālaṃ tvayā
labdheti viśeṣārthasya yojanāt prāptiḥ |
athodāharaṇam -
vākyaṃ yad-gūḍha-tulyārthaṃ tad udāharaṇaṃ matam

159

yathā dvitīye -
kundalatā (sasmitam) rāhi, dehi me pāritosiaṃ, yaṃ suṭṭhu dullahaṃ de
abbhatthidaṃ mae ṇibbāhidam | [rādhe, dehi me pāritoṣikam | yat suṣṭhu durlabhaṃ
te'bhyarthitaṃ mayā nirvāhitam |] 80
rādhikā (vakram avekṣya) kundaladie, kiṃ me abbhatthidaṃ? [kundalate, kiṃ
me'bhyarthitam?] 81
kundalatā - aī, kīsa bhuaṃ bhaṃguresi, jaa sūrārāhaṇaṃ bhaṇāmi | [ayi, kasmād
bhruvaṃ bhaṅgurayasi, yat sūryārādhanaṃ bhaṇāmi |] 82
atra kundalatā bhaṇitasya sābhiprāya-gūḍhārthatayā udāharaṇam |
yatra tulyārtha-yuktena vākyenābhipradarśanāt |
sādhyate'bhimataś cārthas tad-udāharaṇaṃ matam || iti (SāhD 6.117)
tad yathā, ṣaṣṭhe -
nāradaḥ - tatas tenoktam -
jvalito janaḥ kṛśānau śāmyati taptaḥ kṛśānunaivāyam |
bhagavati kṛtāgaso me bhagavān evādhunā śaraṇam || (6.17)
atha śobhā -
śobhā svabhāva-prākaṭyaṃ yūnor anyonyam ucyate |
yathā caturthe -
rādhikā (mādhavam avalokya, sānandam ātmagatam) bho bhaavaṃ,
āṇanda-pajjaṇṇa, ṇa kkhu rundhīai jalāsāreṇa ukkaṃṭhidā tavassiṇīhi me
diṭṭhīcaurī | kkhaṇaṃ pibedu esā dullahaṃ imassa muhacandassa joṇham | [bho
bhagavan, ānanda-parjanya, na khalu rundhyatāṃ jalāsāreṇotkaṇṭhitā tapasvinī me
dṛṣṭ-cakorī | kṣaṇaṃ pibatv eṣā durlabhām asya mukha-candrasya jyotsnam |] 99
kṛṣṇaḥ (rādhām avekṣya, saharṣam) -
dhāvaty ākramituṃ muhuḥ śravaṇayoḥ sīmānam akṣṇor dvayī
pauṣkalyaṃ harataḥ kucau bali-guṇair ārabdhamānaṃ tataḥ |
muṣṇītaś calatāṃ bhruvau caraṇayor udyad-dhanur bibhrame
rādhāyāḥ tanu-pattane narapatau bālyābhidhe śīryati || (4.27) 101
atra paraspara-bhāva-prākaṭyāc chobhā | kaiścit tu -
siddhair arthaiḥ samaṃ yatrāprasiddho'rthaḥ prakāśate |
śliṣṭa-lakṣaṇa-citrārthā sā śobhety abhidhīyate || ity āha | (SāhD 6.176)
yathā navame -
navavṛndā - (puro'valokya, saharṣam)
nirmita-bhuvana-viśuddhir vidhur madhurāloka-sādhane nipuṇā |
ullasita-paramahaṃsā bhaktir iveyaṃ śaran miliati || 9.1 ||
atha saṃśayaḥ -
aniścayāt tu yad vākyaṃ sandehasya nigadyate

160

yathā dvitīye (nepathye) -
sthūlas tāla-bhujonnatir giri-taṭī-vakṣāḥ kva yakṣādhamaḥ
kvāyaṃ bāla-tamāla-kandala-mṛduḥ kandarpa-kāntaḥ śiśuḥ |
nāsty anyaḥ sahakāritā-paṭur iha prāṇī na jānīmahe
hā goṣṭheśvari kīdṛg adya tapasāṃ pākas tavonmīlati || (2.29)
atra saṃśayenaiva vākya-samāpter ayaṃ saṃśayaḥ |
atha dṛṣṭāntaḥ -
sva-pakṣe darśanaṃ hetor dṛṣṭāntaḥ sādhya-siddhaye

161

yathā navame -
kṛṣṇaḥ (vimṛśya) athavā -
dhīraḥ prakṛtyāpi janaḥ kadācid
dhatte vikāraṃ samayānurodhāt |
kṣāntiṃ hi muktvā balavac calantī
sarvaṃsahā bhūr api bhūri dṛṣṭā || (9.20)
atra dhīre'pi jane vikāra-sad-bhāve sādhye tat-sādhakasya calana-rūpa-vikārasya
hetoḥ sarvaṃsahāyāṃ bhuvi darśitatvād dṛṣṭāntaḥ |
athābhiprāyaḥ -
abhiprāyas tv abhūtārtho hṛdyaḥ sāmyena kalpitaḥ |
abhiprāyaṃ pare prāhur mamatāṃ hṛdy avastuni

162

yathā caturthe -
kṛṣṇaḥ (sotsukaṃ romāñcam unmīlya)
udgīrṇādbhuta-mādhurī-parimalasyābhīra-līlasya me
dvaitaṃ hanta samakṣayan muhur asau citrīyate cāraṇaḥ |
cetaḥ keli-kutūhalottaralitāṃ sadyaḥ sakhe māmakaṃ
yasya prekṣya surūpatāṃ vraja-vadhū-sārūpyam anviṣyati || (4.19)
atrābhūtārtha-rūpasya bhagavad-dvitīyatvasya naṭe kalpanam abhiprāyaḥ | hṛdy
avastuni sva-saundarye bhogecchayā mamatā vā |
atha nidarśanaṃ-
yathārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam |
paropekṣāvyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate

163

yathā caturthe -
gārgī (saṃskṛtena) -
kāmaṃ sarvābhīṣṭa-kandaṃ mukundaṃ
yā nirbandhāt prāhiṇod indhanāya |
ācāryānī sā karoti sma paṇyaṃ
piṇyākārthaṃ hanta cintāmaṇīndram || (4.6)
atra bimbānubimba-vastu-bodhanāt nidarśanam |
atha siddhiḥ -
atarkitopapannaḥ syāt siddhir iṣṭārtha-saṅgamaḥ |
yathā ṣaṣṭhe -
kṛṣṇaḥ (yathā kṛtvā sagadgadam)
upataru lalitāṃ tāṃ pratyabhikṣāya sadyaḥ
prakṛti-madhura-rūpāṃ vīkṣya rādhākṛtiṃ ca |
maṇim api paricinvan śaṅkha-cūḍāvataṃsaṃ
muhur aham udghūrṇaṃ bhūriṇā sambhrameṇa || (6.40)
atra iṣṭasya lalitā-darśanasyātarkitopapannatvāt siddhiḥ | kaścit tu bahūnāṃ
kīrtanaṃ siddhir abhipretārtha-siddhaye ity (SāhD 6.186) āha | tad yathā daśame
kṛṣṇaḥ - priye tvad-āsyaṃ paśyato me nopamāna-vastūni hṛdayam ārohanti naḥ |
yataḥ -
dhatte na sthiti-yogyatāṃ caraṇayor aṅke'pi paṅkeruhaṃ
nāpy aṅguṣṭha-nakhasya ratna-mukuraḥ kakṣāsu dakṣāyate |
caṇḍi tvan-mukha-maṇḍalasya parito nirmañchane'py añjasā
naucityaṃ bhajane samujjvala-kalā sāndrāpi candrāvalī || (10.11)
atra spaṣṭaṃ guṇa-kīrtanam |
atha prasiddhiḥ -
prasiddhir loka-vikhyātair arthaiḥ svārtha-prasādhanam

164

yathā ṣaṣṭhe -
nava-vṛndā (svagatam)
vasantī śuddhānte madhurima-parītā madhuripor
iyaṃ tanvī sadyaḥ svayam iha bhavitrī karagatā |
vṛtāṅgīm uttuṅgair avikalamadhūlī-parimalaiḥ
praphullāṃ rolambe nava-kamalinīṃ kaḥ kathayati || (6.28)
atra loka-vikhyātasya praphulla-kamalinī-rolamba-saṅgamasya kathanena svārthasya
rādhā-mādhavayoḥ saṅgamasya sādhanaṃ prasiddhiḥ |
atha dāksiṇyam -
dākṣiṇyaṃ tu bhaved vācā paracittānuvartanam

165

yathā dvitīye --
lalitā (sālīkam) ajje, pekkha | eso kaṇho moṭṭimaṃ ahma viḍambaṇaṃ karedi |
[ārye, paśya | eṣa kṛṣṇaḥ balād asmad-viḍambanaṃ karoti |] 117
atra lalitayā mukharāyāḥ cittānuvṛttir dākṣiṇyam |
athārthāpattiḥ -
uktārthānupapattyā'nyo yasminn arthaḥ prakalpate |
vākyān mādhurya-saṃyuktāt sārthāpattir udāhṛtā

166

yathā navame -
navavṛndā -
kundadanti dṛśor dvandvaṃ candrakāntamayaṃ tava |
udeti hari-vaktrendau syandate katham anyathā || 9.13
atra syandanānyathānupapattyā netrasya candrakāntamayatvaa-kalpanād iyam
arthāpattiḥ | yathā vā daśame -
candrāvalī - dea! tuhma vilāsa sokkhāṇaṃ bāhādeṇa kida mahāparāhamhi | tā
kāruṇṇeṇa āṇabehi jadhā goṭhṭhabaiṇo goṭṭhaṃ gadua basaṃtī tumaṃ suhiṇaṃ
karemi | [deva! tava vilāsasaukhyānāṃ vyāghātena kṛta-mahāparādhāsmi | tat
kāruṇyena ājñāpaya yathā goṣṭhapater goṣṭhaṃ gatvā vasantī tvāṃ sukhinaṃ
karomi | 102
atra goṣṭha-gamanārthasyānupapattyā satyā-saṅgama-niṣedhaḥ prakalpyate |
atha viśeṣaṇam -
siddhān bahūn pradhānārthān uktvā yatra prayuñjate |
viśeṣa-yuktaṃ vacanaṃ vijñeyaṃ tad viśeṣaṇam

167

yathā caturthe, kṛṣṇaḥ -
lakṣmīvān iha dakṣiṇānila-sakhaḥ sākṣān madhur modate
mādyad bhṛṅga-vihaṅga-hāri-vihasaty atrāpi vṛndāvanam |
rādhā yady abhisāram atra kurute so'yaṃ mahān eva me
sāndrānanda-vilāsa-sindhu-laharī-hindola-kolāhalaḥ || (4.17)
atra prasiddhārthān madhu-vṛndāvanādīn uktvā rādhābhisārasya
vaiśiṣya-kathanād viśeṣaṇam | kaścit tu lekhiṣyamāṇaṃ
nava-nava-sudhā-sambandho'pi (1.33)
ity ādi-padyam atrodāharati |
[*NOTE: Full verse given below, at 171 (atiśayaḥ).]
atha padoccayaḥ -
bahūnāṃ tu prayuktānāṃ padānāṃ bahubhiḥ padaiḥ |
uccayaḥ sadṛśārtho yaḥ sa vijñeyaḥ padoccayaḥ

Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc