નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 168-187

યથા ચતુર્થે, કૃષ્ણઃ -
મતિર્ અઘૂર્ણત સાર્ધમ્ અલિ-વ્રજૈઃ
ધૃતિર્ અભૂન્ મધુભિઃ સહ વિચ્યુતા ।
વ્યકસદ્ ઉત્કલિકા કલિકાલિભિઃ
સમમ્ ઇહ પ્રિયયા વિયુતસ્ય મે ॥ (4.21)
અત્ર મત્યાદીનાં ઘૂર્ણાદિ-ક્રિયાસુ અલિવ્રજાદિભિઃ સમાવેશાદ્ અયં પદોચ્ચયઃ ।
કશ્ચિત્ તુ ઉચ્ચયોઽર્થાનુરૂપો યઃ પદાનાં સ પદોચ્ચયઃ ઇત્ય્ (સાહ્દ્ 6.180) આહ ।
યથા દશમે -
[*નોતે: સંચયો]
સુતનુ કિઞ્ચિદ્ ઉદઞ્ચય લોચને
ચલ-ચકોર-ચમત્કૃતિ-ચુમ્બિની ।
સ્મિત-સુધાં ચ સુધાકર-માધવી
વિધુરતો વિધયેઽત્ર ધુરન્ધરામ્ ॥10.8॥
અથ તુલ્યાર્થકઃ -
રૂપકૈર્ ઉપમાભિર્ વા તુલ્યાર્થાભિઃ પ્રયોજિતઃ ।
અપ્રત્યક્ષાર્થ-સંસ્પર્શઃ તુલ્ય-તર્ક ઇતીરિતઃ

યથા તત્રૈવ નવમે, કૃષ્ણઃ -
કદર્થનાદ્ અપ્ય્ ઉરુબાલ્ય-ચાપલૈર્
ઉત્સર્પતો સ્નેહ-ભરેણ વિક્લવામ્ ।
વિલોકમાનસ્ય મમાદ્ય માતરં
હવિર્ વિલાયં હૃદયં વિલીયતે ॥ (9.26)
અત્ર હવિર્ વિલાયમ્ ઇતિ લુપ્તોપમયાઽપ્રત્યક્ષસ્ય ચિત્ત-દ્રવસ્ય કથનં
તુલ્ય-તર્કઃ । કશ્ચિત્ તુ તુલ્યતર્કો યદ્ અર્થેન તર્કઃ પ્રકૃત-ગામિના ઇત્ય્ (સાહ્દ્
6.180) આહ । યથા ચતુર્થે -
જટિલા - ણૂણં નૂઉરસહેન આહડિટ્ટા એદે હંસા હંસણંદિ-ણીજલાદો વણે
ધાઅન્તિ । તા બહૂડિઆ ણાદિદૂરે હબિસ્સદિ । [નૂનં નૂપુર-શબ્દેન આકર્ષિતા એતે
હંસા હંસ-નન્દિની-જલાત્ વને ધાવન્તિ । તદ્ વધૂટિકા નાતિદૂરે ભવિષ્યતિ ।]
અથ વિચારઃ -
વિચારસ્ ત્વ્ એક-સાધ્યસ્ય બહુ-સાધન-વર્ણનમ્ ।
યથા પ્રથમે, કૃષ્ણઃ --
સખે, મધુમઙ્ગલ, પશ્ય -
અતનુ-તૃણ-કદમ્બાસ્વ્>અદ-શૈથિલ્ય-ભાજામ્
અવિરલતર-હંભારમ્ભતામ્યન્મુખીયમ્ ।
ચટુલિત-નયન-શ્રીર્ અવલી નૈચિકીનાં
પથિ સુવલિત-કણ્ઠી ગોકુલોત્કણ્ઠિતાભૂત્ ॥ (1.28)
અત્રોત્કણ્ઠિતસ્યઅ સાધ્યસ્ય સાધનાનિ તૃણાસ્વાદ-શૈથિલ્યાદીનિ । યદ્ વા અગ્રે
લેખ્યં શરણમ્ ઇહ યો ભ્રાતુઃ (5.25) ઇત્ય્ આદિ પદ્યમ્ અત્રોદાહરણં જ્ઞેયમ્ ।
કશ્ચિત્ તુ વિચારો યુક્તિ-વાક્યૈર્ યદ્ અપ્રત્યક્ષાર્થ-દર્શનમ્ ઇત્ય્ (સાહ્દ્ 6.182) આહ ।
અત્રોક્તમ્ ઉદાહરણમ્ અપિ સઙ્ગચ્છતે ।
અથ તદ્-વિપર્યયઃ -
વિચારસ્યાન્યથાભાવો વિજ્ઞેયસ્ તદ્-વિપર્યયઃ

યથા ષષ્ઠે -
રાધા (સવ્યથમ્ આકાશે સંસ્કૃતમ્ આશ્રિત્ય) -
વિચિત્રાયાં ક્ષૌણ્યામ્ અજનિષત કન્યાઃ કતિ ન વા
કઠોરાઙ્ગી નાન્યા નિવસતિ મયા કાપિ સદૃશી ।
મુકુન્દં યન્ મુક્ત્વા સમયમ્ અહમ્ અદ્યાપિ ગમયે
ધિગ્ અસ્તુ પ્રત્યાશામ્ અહહ ધિગ્ અસૂન્ ધિઙ્ મમ ધિયમ્ ॥ (6.21)
અત્રોદ્વેગાતિશયેન પ્રત્યાશાધિકરણાદ્ વિપર્યયઃ ।
અથ ગુણાતિપાતઃ -
ગુણાતિપાતો વ્યત્યસ્ત-ગુણાખ્યાનમ્ ઉદાહૃતઃ

યથા ચતુર્થે -
જટિલા (સોલ્લુણ્ઠં વિહસ્ય, સંસ્કૃતેન)
વ્રજેશ્વર-સુતસ્ય કઃ પરવધૂવિનોદ-ક્રિયા-
પ્રશસ્તિ-ભર-ભૂષિતં ગુણમ્ અવૈતિ નાસ્ય ક્ષિતૌ ।
યદ્ એષ રતિ-તસ્કરઃ પથિ નિરુધ્ય સાધ્વીર્ બલાત્
તદીય-કુચ-કુટ્મલે કરજમ્ ઓં નમો વિષ્ણવે ॥ (4.31)
અત્ર પ્રકટશ્ ચ ગુણાતિપાતઃ । કશ્ચિત્ તુ ગુણાતિપાતઃ કાર્યે યદ્ વિપરીતં ગુણાન્
પ્રતિ ઇત્ય્ આહ (સાહ્દ્ 6.184), યથા પઞ્ચમે ચન્દ્રાવલી (સંસ્કૃતેન) -
શરણમ્ ઇહ યો ભ્રાતુસ્ તસ્ય પ્રતીપ-વિધાયિના
હિત-કૃદ્ અપિ તા દેવ્યાસ્ તસ્યાઃ સમગ્રમ્ ઉપેક્ષણમ્ ।
ગતિર્ અવિકલો યો મે તસ્ય પ્રિયસ્ય ચ વિસ્મૃતિર્
બત હતવિધો વામે સર્વં પ્રયાતિ વિપર્યયમ્ ॥ (5.25)
અથ અતિશયઃ -
બહૂન્ ગુણાન્ કીર્તયિત્વા સામાન્યેન ચ સંશ્રિતાન્ ।
વિશેષઃ કીર્ત્યતે યત્ર જ્ઞેયઃ સોઽતિશયો બુધૈઃ

યથા પ્રથમે કૃષ્ણઃ -
નવ-નવ-સુધા-સમ્બન્ધોઽપિ પ્રિયોઽપિ દૃશાં સદા
સરસિજ-વનીં મ્લાનાં કુર્વન્ન્ અપિ પ્રભયા સ્વયા ।
વિધુર્ અપિ કલા-પૂર્ણોઽપ્ય્ ઉચ્ચૈઃ કુરઙ્ગ-ધરઃ શશી
વ્રજ-મૃગ-દૃશાં વક્ત્રૈર્ એભિઃ સુરઙ્ગ-ધરૈર્ જિતઃ ॥ 1.33
અત્ર ચન્દ્ર-મુખયોઃ સુધા-સમ્બન્ધત્વાદિ-સામાન્ય-ગુણ-કીર્તનાનન્તરં
મુખેષુ સુરઙ્ગત્વ-કીર્તનં વિશેષઃ ।
અથ નિરુક્તમ્ -
નિરુક્તં નિરવદ્યોક્તિર્ નામાન્ય્ અર્થ-પ્રસિદ્ધયે

યથા પ્રથમે કૃષ્ણઃ (ચન્દ્રાવલીમ્ આસાદ્ય સાનન્દમ્) -
નીતસ્ તન્વિ મુખેન તે પરિભવં ભ્રૂ-ક્ષેપૈવિક્રીડયા
બિભ્યદ્ વિષ્ણુ-પદં જગામ શરણં તત્રાપ્ય્ અધૈર્યં ગતઃ ।
આસાદ્ય દ્વિજ-રાજિતાં વિજયિનઃ સેવાર્થમ્ અસ્યોજ્જ્વલચ્-
ચન્દ્રોઽયં દ્વિજ-રાજ-તાપદમ્ અગાત્ તેનાસિ ચન્દ્રાવલી ॥ (1.40)
અત્ર ચન્દ્રાવલી નામ નિરુક્તમ્ ।
અથ ગુણ-કીર્તનમ્ -
લોકે ગુણાતિરિકાનાં બહૂનાં યત્ર નામભિઃ ।
એકઃ સંશબ્દ્યતે તત્ તુ વિજ્ઞેયં ગુણ-કીર્તનમ્

યથા દ્વિતીયે, કૃષ્ણઃ (પુરો રાધાં પશ્યન્ન્ અપવાર્ય) -
વિહાર સુરદીર્ઘિકા મમ મનઃ-કરીન્દ્રસ્ય યા
વિલોચન-ચકોરયોઃ શરદ્-અમન્દ-ચન્દ્ર-પ્રભા ।
ઉરોમ્બર-તટસ્ય ચાભરણ-ચારુ-તારાવલી
મયોન્નત-મનોરથૈર્ ઇયમ્ અલમ્બિ સા રાધિકા ॥ 2.10 ॥
અત્ર સુર-દીર્ઘિકા-શબ્દૈઃ રાધા-સંશબ્દનં ગુણ-કીર્તનમ્ ।
અથ ગર્હણમ્ -
યત્ર સઙ્કીર્તયન્ દોષાન્ ગુણમ્ અર્થેન દર્શયેત્ ।
ગુણાન્ વા કીર્તયન્ દોષં દર્શયેદ્ ગર્હણં હિ તત્

ત્ર્ત્રાદ્યં યથા સપ્તમે,
માધવી - દેઅ, કટોરપ્પા એસા ભટ્ટિ-દારિઆ સુટ્ઠુ તાબં સોઢું પારેદિ જં
તુમ્હ પચ્ચક્ખં ચ્ચેઅ ચંદભાઆમંદિરે જલંતં જલન-કુંડં જલ-કેલિ-કુણ્ડં
બિણ્ણાદબદી । [દેવ, કઠોરાત્મૈષા ભર્તૃદારિકા સુષ્ઠુ તાપં સોઢું પારયતિ
તત્ તવ પ્રત્યક્ષમ્ એવ ચન્દ્રભાગા-મન્દિરે જ્વલન્તં જ્વલન્ત-કુણ્ડં
જલ-કેલિ-કુણ્ડં વિજ્ઞાતવતી ।] 149
કૃષ્ણઃ (સ્વગતમ્) - માધવિ, સાધુ સાધુ યદ્ અત્ર સ્નેહાતિરેકં સૂચયન્તી સમયે
સખ્ય-સેવાં વિતનોષિ । 150
અત્ર કઠોરાદિ-રૂપસ્ય દોષસ્ય કથનમ્ અપિ
કૃષ્ણ-વિષયાનુરાગ-ગુણ-કીર્તનતયા પર્યવસિતમ્ । દ્વિતીયં યથા ચતુર્થે -
કુન્દલતા - બીરાહિમણ્ણો, પુણ્ણબદી મે સહી રાહા । જાએ દક્ખિણા સચ્ચબાદિણી
સિણિદ્ધા તુમ્હ માદા સુસ્સૂ લદ્ધા । [વીરાભિમન્યો! પુણ્યવતી મે સખી રાધા,
યયા દક્ષિણા સત્યવાદિની સ્નિગ્ધા તવ માતા શ્વશ્રૂર્ લબ્ધા ।] 133
અત્ર ગુણકીર્તનમ્ અપ્ય્ અર્થતો દોષ ઇતિ ગર્હણમ્ ।
અથાનુનયઃ -
અભ્યર્થના-પરં વાક્યં વિજ્ઞેયોઽનુનયો બુધૈઃ ।
યથા પઞ્ચમે, કૃષ્ણઃ સાસ્રમ્ -
અયં કણ્ઠે લગ્નઃ શશિમુખિ જનસ્ તે પ્રણયવાન્
યદ્-અપ્રાપ્ત્યા ધન્યાં તનુમ્ અતનુ-રૂપાં તૃણયસિ ।
પ્રસીદાદ્ય પ્રાણેશ્વરિ વિરમ માસ્મિન્ન્ અનુગતે
કૃથાઃ પત્યાવત્યાહિતમ્ ઇદમ્ ઉરો મે વિદલતિ ॥ 5.35 ॥
અત્ર કૃષ્ણેન ચન્દ્રાવલી-પ્રાર્થનમ્ અનુનયઃ ।
અથ ભ્રંશઃ -
પતનાત્ પ્રકૃતાદ્ અર્થાદ્ અન્યસ્મિન્ ભ્રંશ ઈરિતઃ

યથા નવમે, માધવી -
દેઅ, ઇમાણં પેમ્મ-કોમલાણં અક્ખરાણં મા ક્ખુ ણં અહિરૂબં જાણાહિ । જં
એસા ણ હોદિ । [દેવ, એષા પ્રેમ-કોમલાનામ્ અક્ષરાણાં મા ખલ્વ્ એતામ્ અભિરૂપાં
જાનીહિ । યદ્ એષા સત્યા ન ભવતિ ।] 194
કૃષ્ણઃ - સાધુ માધવિકે! સાધુ । મદીય-હૃદયાશઙ્કા ત્વયા નિરસ્તા । તદ્
ઇન્દ્ર-જાલાભિજ્ઞયા નવ-વૃન્દયૈવ નિર્મિતેયં માયિકી દેવી રસાલમૂલ-વર્તિની
ખલુ સત્યા ।
અત્ર સત્યા-શબ્દસ્ય પ્રકૃતાર્થં સત્યભામા-રૂપં પરિત્યજ્ય તથાર્થ-લક્ષણસ્ય
કથનાદ્ ભ્રંશઃ । કશ્ચિત્ તુ કથયન્તિ બુધાઃ ભ્રંશં વાચ્યાદ્ અન્યતરદ્-વચઃ
ઇત્ય્ આહ । યથા પ્રથમે, કૃષ્ણઃ -
[*નોતે: સાહ્દ્ 6.187 હસ્ દૃપ્તાદીનાં ભવદ્ ભ્રંશો વાચ્યાદ્ અન્યતરદ્ વચઃ ।]
સરોજાક્ષિ પરોક્ષં તે કદાપિ હૃદયં મમ ।
ન સ્પ્રષ્ટુમ્ અપ્ય્ અલં બાધા રાધા ત્વાક્રમ્ય ગાહતે ॥ 1.42
અત્ર વાચ્યાદ્ રાધાયા અસ્પર્શાદ્ અન્યદ્ બાધાક્રમણં ભ્રંશઃ ।
અથ લેશઃ -
લેશઃ સ્યાદ્ ઇઙ્ગિત-જ્ઞાન-કૃદ્ વિશેષણવદ્ વચઃ ॥
યથા પઞ્ચમે, ભીષ્મકઃ -
અયમ્ ઇહ કિલ કન્યા-બાન્ધવાનાં નિબન્ધઃ
સમુચિત ઇતિ લક્ષ્મી-કાન્ત વિજ્ઞાપયામિ ।
મમ દુહિતુર્ અનુજ્ઞોલ્લઙ્ઘનાદ્ અઙ્ગનાયાઃ
કથમ્ અપિ ન પરસ્યાઃ પાણિસઙ્ગો વિધેયઃ ॥ 5.38॥
(ઇત્ય્ આદ્ય્ ઉક્તૌ શ્રી-કૃષ્ણઃ પૌરમાસી-મુખમ્ ઈક્ષતે)
પૌર્ણમાસી - મુકુન્દ! ગોકુલ-કુમારી-કુલાનિ ચન્દ્રાવલી-માત્રાવશેષાણિ
દુર્વિદગ્ધેન વિધિના કૃતાનિ । તદ્ અત્ર કા ક્ષતિઃ?
અત્ર ચન્દ્રાવલી-માત્રાવશેષાણીતિ વિશેષણવદ્ વચઃ કૃષ્ણેઙ્ગિત-જ્ઞાપકતયા
સંવૃત્તમ્ ઇતિ લેશઃ ।
અત્ર ક્ષોભઃ
ક્ષોભસ્ ત્વ્ અન્ય-ગતે હેતાવ્ અન્યસ્મિન્ કાર્ય-કલ્પનં

યથા સપ્તમે, કૃષ્ણઃ -
ત્વદ્-અઙ્ગ-સઙ્ગતૈર્ એભિસ્ તપ્તોઽસ્મિ મિહિરાતપૈઃ ।
વિન્દન્તી વન્દન-ચ્છાયાં માં દેવિ શિશિરીકુરુ ॥ 7.37 ॥
અત્ર સૂર્યાતપેષુ ચન્દ્રાવલ્ય્-અઙ્ગ-સઙ્ગતેષુ તત્-કાર્ય-ભૂતસ્ય તાપસ્ય કૃષ્ણેન
સ્વસ્મિન્ કલ્પનાત્ ક્ષોભઃ । કશ્ચિત્ તુ ક્ષોભ-સ્થાને સઙ્ક્ષેપં પઞ્હન્ લક્ષયન્તિ -
સઙ્ક્ષેપો યત્ તુ સઙ્ક્ષેપાદ્ આત્માન્ય્ અર્થે પ્રયુજ્યતે । (સાહ્દ્ 6.192) યથાષ્ટમે -
કૃષ્ણઃ - દેવિ, ત્રિલોક-કક્ષાસુ કિં તવાભીષ્ટં? તદ્ અભિવ્યજ્ય
નિજ-નિદેશ-ભાજનમ્ અન્યતયૈવ પર્યાપ્ત-સમસ્ત-નિશ્રેયસે પ્રેયસિ વિધેહિ
પ્રસાદ-માધુરીમ્ ।
અથ મનોરથઃ -
મનોરથસ્ તુ વ્યાજેન વિવક્ષિત-નિવેદનમ્

યથા ચતુર્થે --
રાધિકા - (સૌત્સુક્યં પુરો દૃષ્ટ્વા) હલા લલિદે, પેક્ખ પેખ ધણ્ણા એસા
તરંગ-લેહા જા ખુ સેવાલ-બલ્લી ણિબદ્ધ-પાઅં ણં હંસિઅં મોઆબેદિ । તા ફુડં
ભિસિણીપત્તન્તરિદેણ કલહંસેણ સંઘડૈસ્સદિ । [હલા લલિતે, પશ્ય પશ્ય ધન્યા
એષા તરઙ્ગ-લેખા યા ખલુ શૈવાલ-વલ્લી-નિબદ્ધ-પાદામ્ એનાં હંસિકાં
મોચયતિ । તત્ સ્ફુટં બિસિની-પત્રાન્તરિતેન કલહંસેન સંઘટ્ટિષ્યતિ ।] 71
અત્ર હંસી-વ્યાજેન રાધાયાઃ કૃષ્ણ-સઙ્ગમાભિલાષ-કથનં મનોરથઃ ।
અથાનુક્ત-સિદ્ધિઃ -
પ્રસ્તાવનૈવ શેષાર્થો યત્રાનુક્તોઽપિ બુદ્ધ્યતે ।
અનુક્ત-સિદ્ધિર્ એષા સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ ભરતો મુનિઃ

[*નોતે: fઇર્સ્ત્ રેfએરેન્ચે તો ભરત, wહોમ્ હે હસ્ નોત્ બેએન્ fઓલ્લોwઇન્ગ્ વેર્ય્ ચ્લોસેલ્ય્.
નાટ્ 16.169 = પ્રસ્તાવેનૈવ શેષોઽર્થઃ કૃત્સ્નો યન્ ન પ્રતીયતે । વચનેન
વિનાનુક્ત-સિદ્ધિઃ સા પરિકીર્તિતા ॥]
યથા ચતુર્થે - રાધા
હલા લબંગ-કુડુઙ્ગે આહરન્તી તુમં બુંદાઅણ-બાસિણા મત્ત-કલહિન્દેણ આઅદુઅ
હત્થેણ ગહીદહત્થાસિ સંબુત્તા । તદો સંભમેન ઘુસ્મન્તીએ તુહ હઢેણ
ઓટ્ઠ-પલ્લઅં ડંસન્તેણ તિના બામે ત્થબઅસ્મિ ફુરન્તતિક્ખકામઙ્કુસં
કર-પુક્ખરં । [હલા લવઙ્ગ-કુઞ્જે આહરન્તી ત્વં વૃન્દાવન-વાસિના
મત્ત-કલભેન્દ્રેણ આગત્ય હસ્તેન ગૃહીત-હસ્તાસિ સંવૃત્તા । તતઃ સમ્ભ્રમેન
ઘૂર્ણન્ત્યસ્ તવ હઠેણ ઓષ્ઠ-પલ્લવં દંશતા તેન વામે સ્તવકે
સ્ફુરત્-તીક્ષ્ણ-કામાઙ્કુશં કર-પુષ્કરમ્ ।] 91
અત્રાનુક્તસ્યાપિ સ્તને નખરાર્પણસ્ય બોધાદ્ અનુક્ત-સિદ્ધિઃ ।
અથ સારૂપ્યં -
દૃષ્ટ-શ્રુતાનુભૂતાર્થ-કથનાદિ-સમુદ્ભવમ્ ।
સાદૃશ્યં યત્ર સઙ્ક્ષોભાત્ તત્ સારૂપ્યં નિરૂપ્યતે

યથા ચતુર્થે -
જટિલા - અરે આહિણ્ડિઆ કીસ મુખં ઢકેસિ? જં દે બિજ્જા ન બિક્કાઇદા । [અરે આહિણ્ડિક"
કસ્માન્ મુખમ્ આચ્છાદયસિ? યત્ તે વિદ્યા ન વિક્રીતા ।] (ઇતિ પ્રસહ્ય
સમ્મુખયતિ) 126
અભિમન્યુઃ - (સ્વગતમ્) હદ્ધી હદ્ધી બાઉલિઅઆએ અમ્માએ લજ્જાપજ્જાઉલો કિદમ્હિ ।
તા ઇદો અબક્કમિસ્સમ્ । [હા ધિક્, હા ધિક્! બાતૂલિકયા અમ્બયા લજ્જા-પર્યાકુલઃ
કૃતોઽસ્મિ । તદ્ ઇતોઽપક્રમિષ્યામિ ।] 127
અત્ર સારિકા-મુખ-શ્રુત-કૃષ્ણ-પ્રવેશ-સઙ્ક્ષોભાજ્ જટિલાયાઃ સ્વ-પુત્રે
કૃષ્ણ-બુદ્ધિ-કથનાત્ સારૂપ્યમ્ ।
અથ માલા -
બહૂનિ કારણાન્ય્ એવ સા માલેત્ય્ અભિધીયતે

યથા દ્વિતીયે -
રાધા - લલિદે પ્પસીદ પ્પસીદ સુઠ્ઠુ સંકૌલમ્હિ । [લલિતે પ્રસીદ પ્રસીદ
સુષ્ઠુ શઙ્કાકુલાસ્મિ ।] (પુનઃ સંસ્કૃતેન)
ગત-પ્રાયં સાયં ચરિત-પરિશઙ્કી ગુરુજનઃ
પરીવાદસ્ તુઙ્ગો જગતિ સરલાહં કુલવતી ।
વયસ્યસ્ તે લોલઃ સકલ-પશુપાલી-સુહૃદ્ અસૌ
તદા નમ્રં યાચે સખિ રહસિ સઙ્ચારય ન મામ્ ॥ 2.19
અત્ર સાયં ગમનાદિ-બહુ-કારણાનાં સ્વેષ્ટ-સઞ્ચારણાભાવાય કથિતત્વાત્ માલા ।
અથ મધુર-ભાષણમ્ -
યત્ પ્રસન્નેન મનસા પૂજ્યં પૂજયિતુર્ વચઃ ।
સ્તુતિ-પ્રકાશનં તત્ તુ જ્ઞેયં મધુર-ભાષણમ્

યથા પઞ્ચમે -
નૃપૌ (સપ્રશ્રયમ્) -
એકસ્મિન્ન્ ઇહ રોમ-કૂપ-કુહરે બ્રહ્માણ્ડ-ભાણ્ડાવલી
યસ્ય પ્રેક્ષયતે ગવાક્ષ-પદવી-ઘૂર્ણત્-પરાણૂપમા ।
કેયં તસ્ય સમૃદ્ધયે તવ વિભો રાજેન્દ્રતા-ગ્રામટી
શૌટીર્યેણ ચમત્કૃતિં તદ્ અપિ નઃ કામ્ અપ્ય્ અસૌ પુષ્યતિ ॥(5.17)
અત્ર પ્રકટમ્ એવ મધુ-ભાષણમ્ ।
અથ પૃચ્છા -
પ્રશ્ન એવોત્તરે યત્ર સા પૃચ્છા પરિકીર્તિતા ॥
યથા નવમે -
કૃષ્ણઃ (પુરો દાડિમીમ્ ઉપેત્ય)
કાન્તિં પીતાંશુક-સ્ફીતાં બિભ્રતી વિક્ષિતા વને ।
મયાદ્ય મૃગ્યમાણા સા ત્વયા મૃગ-વિલોચના ॥ (9.18)
અત્ર હે શુક, પીતાં કાન્તિં બિભ્રતી મયા મૃગ્યમાણા સા દૃષ્ટેતિ પ્રશ્ચ્ને, હે
પીતાંશુક, ત્વયા મૃગ્યમાણા સા મયા દૃષ્ટેત્ય્ ઉત્તરેણ પૃચ્છા ।
અથોપદિષ્ટમ્ -
શાસ્ત્રાનુસારિ યદ્ વાક્યમ્ ઉપદિષ્ટં તદ્ ઉચ્યતે

યથા ષષ્ઠે - નારદઃ -
પ્રેયસ્યઃ પશુપાલિકા વિહરતો યાસ્ તત્ર વૃન્દાવને
લક્ષ્મી-દુર્લભ-ચિત્ર-કેલિ-કલિકા કાન્તસ્ય કંસ-દ્વિષઃ ।
રાધા તત્ર વરીયસીતિ નગરીં તામ્ આશ્રિતાયાં ક્ષિતૌ
સેવાં દેવિ સમસ્ત-મઙ્ગલ-કરી યસ્યાસ્ ત્વમ્ અઙ્ગીકુરુ ॥ (6.19)
અત્ર હરિ-પ્રિય-જન-સેવા સમસ્ત-મઙ્ગલ-કરીતિ શાસ્ત્રાનુસારિત્વમ્ ।
અથ દૃષ્ટમ્ -
જાત્યાદિ-વર્ણનં ધીરૈર્ દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે

યથા દ્વિતીયે -
વૃન્દા (પુરો દૃષ્ટિં ક્ષિપન્તી) -
કરોતિ દધિ-મન્થનં સ્ફુટ-વિસર્પિ-ફેન-ચ્છટા
વિચિત્રિત-ગૃહાઙ્ગણં ગહન-ગર્ગરી-ગર્જિતમ્ ।
મુહુર્ ગુણ-વિકર્ષણ-પ્રવણતા-ક્રમાકુઞ્ચિત-
પ્રસારિત-કર-દ્વયી-ક્વણિત-કઙ્કણં માલતી ॥ (2.3)
અત્ર દધિ-મથન-ક્રિયા-સ્વભાવ-વર્ણનં દૃષ્ટમ્ ॥
સન્ધ્ય્-અન્તરાણ્ય્ અનુક્ત્વૈવ ભૂષણં લક્ષણાખ્યયા ।
પ્રોચ્યતેઽન્યત્ ત્રય્સ્ત્રિંશત્ સઙ્ખ્યા કશ્ચિદ્ વિભૂષણમ્

મુનેર્ અસમ્મત્તત્વેન તત્ તુ સર્વમ્ ઉપેક્ષિતમ્ ।
કેષાઞ્ચિદ્ અત્ર સન્ધ્ય્-અઙ્ગ-ગુણાલઙ્કાર-લક્ષ્મણામ્

અન્તર્ભાવેઽપિ યત્નેન કર્તવ્યત્વાય કીર્તિતમ્ ।
અથ પતાકા-સ્થાનાનિ -
અર્થસ્ય તુ પ્રધાનસ્ય ભાવ્યવસ્થસ્ય સૂચકમ્

યદ્-આગન્તુક-ભાવેન પતાકા-સ્થાનકં હિ તત્ ।
એતદ્ દ્વિધા તુલ્ય-સંવિધાનં તુલ્ય-વિશેષણમ્