Nāṭakacandrikā · Verses 128-147
māyā ca saṃvṛtir bhrāntir dūtyaṃ hetv-avadhāraṇam |
svapna-lekhau madaś citram eṣāṃ lakṣaṇam ucyate
tatra sāma -
bhavet sāma priyaṃ vākyaṃ svānuvṛtti-prakāśanam
yathā lalita-mādhave daśame'ṅke -
kṛṣṇaḥ - priye maivaṃ bravīḥ -
santu bhrāmyad-apāḍga-bhaṅgi-khuralī-khelābhuvaḥ subhruvaḥ
svasti syān madirekṣaṇe kṣaṇam api tvām antarā me kutaḥ |
tārāṇāṃ nikurumbakena vṛtayā śliṣṭe'pi somābhayā
nākāśe vṛṣabhānujāṃ śriyam ṛte niṣpadyate svaś-chaṭā || (10.10)
atha dānaṃ -
dānaṃ tu kathitaṃ dhīraiḥ priayavastu-samarpaṇam
yathā tatraiva aṣṭame -
mādhavī - bhaṭṭi-dārie sahattheṇa tue gaṃṭhidā esā sūrasoaṃdhia-mālā |
[bhartṛ-dārike, svahastena tvayā grathitaiṣā sūra-saugandhika-mālā |] 21
candrāvalī (mālām ādāya) ajja-utta, esā kautthuhassa sahabāsiṇī hodu |
[ārya-putra, eṣā kaustubhasya saha-vāsinī bhavatu |] (iti vakṣasi vinyasyati |) 22
atha bhedaḥ -
bhedas tu kapaṭālāpaiḥ suhṛdāṃ bheda-kalpanā
yathā caturthe -
jaṭilā - (apavārya, sālīka-sneham) ayi bacche, sadā maṃ palohia lalidā ahisāredi tti
maha puttassa purado bahūḍiā aliaṃ jebba tumaṃ sandūsedi | tā kitti lāhavaṃ sahesi |
[ayi vatse, sadā māṃ pralobhya lalitā abhisārayati iti mama putrasya purato
vadhūṭikālīkam eva tvāṃ dūṣayati | tat kim iti lāghavaṃ sahase? |] 105
atra jaṭilayā kapaṭena lalitāyā bhedaḥ kṛtaḥ |
atha daṇḍaḥ -
daṇḍas tv avinayādīnāṃ dṛṣṭyā śrutyā ca tarjanam
yathā dvitīye -
kṛṣṇaḥ (sāṭopam) re re duṣṭa!
rādhāparādhini muhus tvayi yan na śastaṃ
śakṣyāmi kartum akhilāṃ gurur eṣa khedaḥ |
sarvāṅgileyam abhidhāvati lupta-dharmā
tvāṃ mukti-kāla-rajanī bata kiṃ kariṣye || 2.28 ||
atra śaṅkha-cūḍa-tarjanaṃ daṇḍaḥ |
atha pratyutpanna-matiḥ -
tāt-kālikī ca pratibhā pratyutpanna-matir matā
yathā tatraiva dvitīye -
lalitā - kundalade, assudapubbā esā kīrisī ricā bahueṇa paḍijjai | [kundalate,
aśruta-pūrvaiṣā kīdṛśī ṛg baḍukena paṭhyate |]
madhumaṅgalaḥ (sāṭṭahāsam) buṭṭie, āhīrīmuddhiā tumaṃ rī rī gīdaṃ ccea
jāṇāsi | amhaa vedassa tumaṃ kāsi | tā suṇāhi kosum esvaīe sāhāe taia vaggassa
lalaṇāsuhaarī ricā esā | [vṛddhe, ābhīrī-mugdhikā tvam, rī rī gītam eva jānāsi |
asmad-vedasya tvaṃ kāsi | tat śṛṇu kausumeṣavyāḥ śākhāyās tṛtīya-vargasya
lalanāśubhakarī ṛg eṣā |]
atra madhumaṅgalasya pratibhā |
atha vadhaḥ -
vadhas tu jīvita-droha-kriyā syād ātatāyinaḥ
yathā dvitīye - (nepathye)
muṣṭinā jhaṭiti puṇajano'yaṃ
hanta pāpa-viniveśita-cetāḥ |
puṇḍarīka-nayanena sakhelaṃ
daṇḍitaḥ sakala-jīvita-vittam || (2.30)
atha gotra-skhalitam -
tad-gotra-skhalitaṃ yat tu nāma-vyatyaya-bhāṣaṇam
yathā saptame -
candrāvalī - kaṇha (ity ardhokte salajjam) ajjautta!
kṛṣṇaḥ (sānanda-smitam) priye! diṣṭyā sudhādhārāṃ pāyito'smi | tad alam
āryaputreti kūpāmbunā |
atra candrāvalyāḥ samayollaṅghanād gotra-skhalitam |
athaujaḥ -
ojas tu vāg-upanyāso nija-śakti-prakāśakaḥ
yathā pañcame -
suparṇaḥ - deva bāḍham ātapatra-phaṇāpaṭalīla-dhīyasaḥ kiṅkarasyāsya
garutmataḥ sakṛt-pakṣa-vikṣepa-kelaye'pi na paryāptim eṣyati, dūre viśrāmyatu
sakhā me sudarśanaḥ kalpānta-kuśalaḥ |
atra garuḍena sva-śakti-prakāśanād ojaḥ |
atha dhīḥ -
iṣṭārtha-siddhi-paryantā cintā dhīr iti kathyate
yathā dvitīye --
rādhikā - kundalade! ppasīda anukampehi | ajja sā kkhu sāmalā komudī jeṇa
pīdā | tā jebba puṇṇavantaṃ appaṇo vāmaloaṇaṃcalaṃ ettha khiṇṇe manda-bhāiṇi
jaṇe khaṇaṃ appehi | [kundalate! prasīda anukampaya | adya sā khalu śyāmalā
kaumudī yena pītā | tam eva puṇyavantam ātmano vāmalocanāñcalam etasmin
khinne manda-bhāgini jane kṣaṇam arpaya |] 38
kundalatā - (sāsūyam ivālokya) alaṃ para-purise giñcantīhiṃ tumhehiṃ
saṃbhāsaṇeṇa (iti dhāvantī jaṭilām upetya) ajje! kahaṃ paḍhamaṃ brahmaṇaṃ ṇa
maggesi, jo kkhu suraṃ puābaissadi | [alaṃ para-puruṣe gṛdhyantībhir yuṣmābhiḥ
sambhāṣaṇena | ārye kathaṃ prathamaṃ brāhmaṇaṃ na mṛgayase, yaḥ khalu sūryaṃ
pūjāpayiṣyati |] 39
jaṭilā - bacche, saccaṃ kahesi | tā pasīda | āṇehi ekkaṃ biakkhaṇaṃ bamhaṇam |
[vatse, satyaṃ kathayasi | tasmāt prasīda | ānayaikaṃ vicakṣaṇaṃ brāhmaṇam |] 40
atra rādhikotkaṇṭhātiśaya-darśanena jaṭilā-samaksam eva vipraveśena
kṛṣṇa-praveśa-cintanaṃ kundalatāyāḥ dhīḥ |
atha krodhaḥ -
krodhas tu manaso dīptir aparādhādi-darśanāt
yathā dvitīye (nepathye) -
phullaty ārān nava-vicakile keli-kuñjeṣu phullā
śephālīnāṃ skhalati kusume hanta caskhāla bālā |
mīlaty uccaiḥ kuvalaya-vane mīlitākṣī kilāsīt
vācyaṃ kiṃ vā param upahasīr mā praṇāma-cchalena || (2.7)
atra padmā-sakhīnāṃ haraye roṣaḥ |
atha sāhasam -
svajīvita-nirākāṅkṣo vyāpāraḥ sāhasaṃ bhavet
yathā daśame -
rādhikā (sakhedam ātmagatam) sāhu re kīra sāhu | bāṭṭhaṃ aṇuggahidamhi, tā
dāṇiṃ dullahā-hiṭṭhadāṇadacchiṇaṃ titthavaraṃ kāliadehaṃ ppavisiya appāṇaṃ
sappāṇaṃ turiaṃ ubahirassam | [sādhu re kīra sādhu | bāḍhaṃ anugṛhītāsmi, tad
idānīṃ durlabhābhīṣṭha-dāna-dakṣiṇaṃ tīrtha-varaṃ kāliya-hradaṃ praviśya
ātmānaṃ sarpebhyas tvaritam upahariṣyāmi |] 98
atra rādhāyāḥ kāliya-hrada-praveśaḥ sāhasam |
atha bhayam -
bhayaṃ tv ākasmika-trāsaḥ...
yathā navame citra-darśane -
madhumaṅgalaḥ - eso saṃkhaūḍo | [eṣa śaṅkhacūḍaḥ |]
rādhā (sabhayam) - parittāhi parittāhi (iti kṛṣṇam āliṅgati) |
atra śaṅkhacūḍa-prasaṅgena rādhā-trāso bhayam |
atha māyā -
... māyā kaitava-kalpanā
yathā caturthe -
vṛndā (sānandam) kiṃ nāma rādhā-sakhīnāṃ dhiyām akṣuṇṇaṃ paśya paśya |
mandā sāndhya-payoda-sodara-ruciḥ saivābhimanyos tanur
vaktraṃ hanta tad eva kharvaṭa-ghaṭī-ghoṇaṃ vigāḍhekṣaṇam |
vyastā saiva gatiḥ karīra-kusuma-cchāyaṃ tad evāmbaraṃ
mudrā kāpi tathāpy asau piśunayaty asya svarūpa-cchaṭām || (4.33)
atra saṃvṛttiḥ -
saṃvṛttiḥ svayam uktasya svayam ācchādanā bhavet
yathā navame -
kṛṣṇaḥ (vṛndām avalokya) satyabhāmā, mayi katham (ity ardhokteḥ | navavṛndā
dṛśaṃ kūṇayati |)
candrāvalī (sakhedaṃ nīcaiḥ) viṇṇādaṃ pemma-goravam | [vijñātaṃ
prema-gauravam |]
kṛṣṇaḥ (vibhāvya, svagatam) hanta, katham asau devī | bhavatu saṃvarītuṃ
prayatiṣye | (prakāśam)
satī katham asau bhāmā devī nādya prasīdati |
nidānam avidaṃ sadyaḥ khidyate hṛdayaṃ mama || (9.59)
atra svayam uktasya satyabhāmety asya śabdasya satī katham abhāmā ity
arthāntareṇa saṃvaraṇāt saṃvṛttiḥ |
atha bhrāntiḥ -
bhrāntir viparyaya-jñānaṃ prasaṅgasyāpi niścayāt
yathā navame kṛṣṇaḥ -
atra bhāvi nirātaṅka-māro me ramaṇaṃ mama |
duratyante kuśasthalyā yadi darbhāṅgabhūr iyam || (9.58)
candrāvalī - māhavi, ṇūṇaṃ diṭṭhahmi jaṃ vidabbhaṃgabhutti bāharīadi |
[mādhavi nūnaṃ dṛṣṭāsmi, yad vidarbhaāṅga-bhūr iti vyāhriyate |]
atra vidarbhāṅgabhūr ity asya vigata-darbha-bhūmitvājñānaṃ devyāḥ bhrāntiḥ |
bhrāntis tu kecid icchanti bhṛṅga-bādhā-viceṣṭitam |
atha dūtyam -
dūtyaṃ tu sahakāritvaṃ durghaṭe kārya-vastuni
yathā prathame, kundalatā -
tihṇāulā caūrī pañjariā-sañjadā ciraṃ jalai |
pāaṃ baṃjula-kuñje tārāhī sappadhārehi || (1.58)
[tṛṣṇākulā cakorī pañjarikā-saṃyatā ciraṃ jvalati |
pādaṃ bañjula-kuñje tārādhīśa prasāraya ||]
atra jaṭilā-prātikūlyena kundalatāyā durghaṭe rādhā-saṅgama-kārye sahakāritvaṃ
dūtyam |
atha hetv-avadhāraṇam -
niścayo hetunārthasya mataṃ hetv-avadhāraṇam
yathā dvitīye -
vṛndā - sthāne khalv iyaṃ tava cintā | tathyam eṣā duṣṭenākrāntā trilokīm eva
santāpayet | yataḥ -
vidyotante guṇa-parimalair yāḥ samastopariṣṭāt
tāḥ kasyārtaṃ dadhati na khal-sparśa-dagdhās taruṇyaḥ |
bhūyo bhūyaḥ svayam anupamāṃ klāntim āsādayantī
mandākrāntā bhavati jagataḥ kleśa-dātrī hi cintā || (2.9)
atra citra-nidarśanopabṛṃhitena sarva-guṇottama-strī-duḥkha-rūpeṇa hetunā
sarva-jana-duḥkhasya niścayād dhetv-avadhāraṇam |
atha svapnaḥ -
svapno nidrāntare kiñcij jalpitaṃ paricakṣate
yathā saptame -
nava-vṛndā -
śvāphalkeḥ saphalībabhūva lalite hṛl-lālasā-vallarī
hā dhik paśya murāntako'yam urarīcakre rathārohaṇam |
itthaṃ te karuṇa-svara-stavakitaṃ svapnāyitaṃ śṛṇvatī
manye tanvi patat tuṣāra-kapaṭāc cakranda yāminy api || (7.10)
atra rādhāyāḥ svapnāyitam |
atha lekhaḥ -
vivakṣitārtha-kalitā patrikā lekha īritaḥ
yathā pañcame -
paurṇamāsī -
aciraṃ nirasya rasitaiḥ pratipakṣaṃ rājahaṃsa-nikurambam |
kṛṣṇa-ghanas tvām amṛtais tṛṣitāṃ candrakavatīṃ siñca || (5.7)
ity asau candrāvalī-patrikā-lekhaḥ |
atha madaḥ -
madas tu madyajaḥ...
yathā pañcame -
bhīṣmaḥ (punar avadhāya, sasmitam)
bile kva nu vililyire nṛpa-pipīlikāḥ pīḍitāḥ
pinasmi jagadaṇḍakaṃ nanu hariḥ krudhaṃ dhāsyati |
śacī-gṛha-kuraṅga re hasasi kiṃ tvam ity unnadann
udeti mad-aḍambara-skhalita-cūḍam agre halī ||(5.41)||
atra baladevasya madaḥ |
atha citram -
citraṃ tv ākārāṇāṃ vilokanam
Original text: Nāṭakacandrikā · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0