નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 148-167

યથા નવમે -
નવ-વૃન્દા (પ્રવિશ્ય) સમીક્ષ્યતાં વિચિત્રમ્ ઇદં ચિત્રમ્ ।
અત્ર માથુર-ચરિત્રં ચિત્ર-લિખિતમ્ ।
સન્ધ્યન્તરાણાં વિજ્ઞેયઃ પ્રયોગસ્ ત્વ્ અવિભાગતઃ ।
તથૈવ દર્શનાદ્ એષામ્ અનૈયત્યેન સન્ધિષુ

અથ વિભૂષણાનિ -
એવમ્ અઙ્ગૈર્ ઉપાઙ્ગૈશ્ ચ સુશ્લિષ્ટં રૂપક-શ્રિયઃ ।
શરીરં વસ્ ત્વ્ અલઙ્કુર્યાત્ ષડ્-ત્રિંશદ્ ભૂષણૈઃ સ્ફુટમ્

ભૂષણાક્ષર-સઙ્ઘાતૌ હેતુઃ પ્રાપ્તિર્ ઉદાહૃતિઃ ।
શોભા-સંશય-દૃષ્ટાન્તાવ્ અભિપ્રાયો નિદર્શનમ્

સિદ્ધિ-પ્રસિદ્ધિર્ દાક્ષિણ્યમ્ અર્થાપત્તિર્ વિભૂષણમ્ ।
પદોચ્ચયસ્ તુલ્યતર્કો વિચારસ્ તદ્-વિપર્યયઃ

ગુણાતિપાતોઽતિશયો નિરુક્તં ગુણ-કીર્તનમ્ ।
ગર્હણાનુનયૌ ભ્રંશો લેશઃ ક્ષોભો મનોરથઃ

અનુક્તિ-સિદ્ધિઃ સારૂપ્યં માલા મધુર-ભાષણમ્ ।
પૃચ્છોપદિષ્ટ-દૃષ્ટાનિ ષડ્-ત્રિંશદ્-ભૂષણાનિ હિ

તત્ર ભૂષણમ્ -
ગુણાલઙ્કાર-બહુલં ભાષણં ભૂષણં સ્મૃતમ્

યથા નવમે -
કૃષ્ણઃ (સમન્તાદ્ અવલોક્ય)
લક્ષ્મીઃ કૈરવ-કાનનેષુ પરિતઃ શુદ્ધેષુ વિદ્યોતતે
સન્-માર્ગ-દ્રુહિ સર્વ-શાર્વર-કુલે પ્રોન્મીલતિ ક્ષીણતા ।
નક્ષત્રેષુ કિલોદ્ભવત્ય્ અપચિતિઃ ક્ષુદ્રાત્મસુ પ્રાયિકી
શઙ્કે શઙ્કર-મૌલિર્ અભ્યુદયતે રાજા પુરસ્તાદ્ દિશિ ॥9.10॥
અત્ર પ્રસાદ-માધુર્યાદિ-ગુણાનામ્ અનુપ્રાસ-શ્લેષાનુમાનાદ્ય્-અલઙ્કારાણાં ચ
સત્તયા ભૂષણમ્ ।
અથાક્ષર-સઙ્ઘાતઃ -
વાક્યમ્ અક્ષર-સઙ્ઘાતો ભિન્નાર્થં શ્લિષ્ટ-શબ્દકમ્

યથા પઞ્ચમે -
સુપર્ણઃ - દેવ! પશ્ય પશ્ય -
વક્ત્રાણિ ભાન્તિ પરિતો હરિણેક્ષણાનામ્
આરુઢ-હર્મ્ય-શિરસાં ભવદ્-ઈક્ષણાય ।
યૈર્ નિર્મિતાનિ તરસા સરસીરુહાક્ષ
ચન્દ્રાવલી-પરિચિતાનિ નભસ્-તલાનિ ॥ (5.32)
અત્ર ચન્દ્રાણામ્ આવલ્યા પરિચિતાનીત્ય્ અત્ર ચન્દ્રાવલી નામ પ્રતિભાનાદ્
અક્ષર-સઙ્ઘાતઃ ।
અથ હેતુઃ -
સ હેતુર્ ઇતિ નિર્દિષ્ટો યત્ સાધ્યાર્થ-પ્રસાધકમ્

યથા સપ્તમે -
મધુમઙ્ગલઃ (નિરીક્ષ્ય) પિઅબઅસ્સ! પેક્ખ કાએ બિ અણુરાઇણીએ સેવા કિદત્થિ ।
[પ્રિય-વયસ્ય, પશ્ય કયાપ્ય્ અનુરાગિણ્યા સેવા કૃતાસ્તિ ।]
કૃષ્ણઃ - સખે! સાધુ લક્ષિતમ્ ।
અસૌ વ્યસ્તન્યાસા વિશદયતિ માલા વિવશતાં
વિભક્તેયં ચર્ચા નયન-જલ-વૃષ્ટિં કથયતિ ।
કરોત્કમ્પં તસ્યા વદતિ તિલકં કુઞ્ચિતમ્ ઇદં
કૃશાઙ્ગ્યાઃ પ્રેમાણં વરિવસિતમ્ એવ પ્રથયતિ ॥ (7.32)
અત્રાનુરાગ-સાધનાય વિવશત્વાદિ-હેથેતૂનાં કથનાદ્ અયં હેતુઃ ।
અથ પ્રાપ્તિઃ -
એક-દેશ-વિલોકેન પ્રાપ્તિઃ શેષાભિયોજનમ્

યથા નવમે -
કૃષ્ણઃ (પરિક્રમ્ય)
લબ્ધા કુરઙ્ગિ નવ-જઙ્ગમ-હેમ-વલ્લી
રમ્યા સ્ફુટં વિપિનસીમનિ રાધિકાત્ર ।
અસ્યાસ્ ત્વયા સખિ ગુરોર્ યદ્ ઇયં ગૃહીતા
માધુર્ય-વલ્લિત-વિલોચન-કેલિ-દીક્ષા ॥ 9.17 ॥
અત્ર લોચનસૌન્દર્ય-દીક્ષા-લાલસસ્ય એકદેશસ્ય ત્વયિ વિલોકનેન સાલં ત્વયા
લબ્ધેતિ વિશેષાર્થસ્ય યોજનાત્ પ્રાપ્તિઃ ।
અથોદાહરણમ્ -
વાક્યં યદ્-ગૂઢ-તુલ્યાર્થં તદ્ ઉદાહરણં મતમ્

યથા દ્વિતીયે -
કુન્દલતા (સસ્મિતમ્) રાહિ, દેહિ મે પારિતોસિઅં, યં સુટ્ઠુ દુલ્લહં દે
અબ્ભત્થિદં મએ ણિબ્બાહિદમ્ । [રાધે, દેહિ મે પારિતોષિકમ્ । યત્ સુષ્ઠુ દુર્લભં
તેઽભ્યર્થિતં મયા નિર્વાહિતમ્ ।] 80
રાધિકા (વક્રમ્ અવેક્ષ્ય) કુન્દલદિએ, કિં મે અબ્ભત્થિદં? [કુન્દલતે, કિં
મેઽભ્યર્થિતમ્?] 81
કુન્દલતા - અઈ, કીસ ભુઅં ભંગુરેસિ, જઅ સૂરારાહણં ભણામિ । [અયિ, કસ્માદ્
ભ્રુવં ભઙ્ગુરયસિ, યત્ સૂર્યારાધનં ભણામિ ।] 82
અત્ર કુન્દલતા ભણિતસ્ય સાભિપ્રાય-ગૂઢાર્થતયા ઉદાહરણમ્ ।
યત્ર તુલ્યાર્થ-યુક્તેન વાક્યેનાભિપ્રદર્શનાત્ ।
સાધ્યતેઽભિમતશ્ ચાર્થસ્ તદ્-ઉદાહરણં મતમ્ ॥ ઇતિ (સાહ્દ્ 6.117)
તદ્ યથા, ષષ્ઠે -
નારદઃ - તતસ્ તેનોક્તમ્ -
જ્વલિતો જનઃ કૃશાનૌ શામ્યતિ તપ્તઃ કૃશાનુનૈવાયમ્ ।
ભગવતિ કૃતાગસો મે ભગવાન્ એવાધુના શરણમ્ ॥ (6.17)
અથ શોભા -
શોભા સ્વભાવ-પ્રાકટ્યં યૂનોર્ અન્યોન્યમ્ ઉચ્યતે ।
યથા ચતુર્થે -
રાધિકા (માધવમ્ અવલોક્ય, સાનન્દમ્ આત્મગતમ્) ભો ભઅવં,
આણન્દ-પજ્જણ્ણ, ણ ક્ખુ રુન્ધીઐ જલાસારેણ ઉક્કંઠિદા તવસ્સિણીહિ મે
દિટ્ઠીચૌરી । ક્ખણં પિબેદુ એસા દુલ્લહં ઇમસ્સ મુહચન્દસ્સ જોણ્હમ્ । [ભો
ભગવન્, આનન્દ-પર્જન્ય, ન ખલુ રુન્ધ્યતાં જલાસારેણોત્કણ્ઠિતા તપસ્વિની મે
દૃષ્ટ્-ચકોરી । ક્ષણં પિબત્વ્ એષા દુર્લભામ્ અસ્ય મુખ-ચન્દ્રસ્ય જ્યોત્સ્નમ્ ।] 99
કૃષ્ણઃ (રાધામ્ અવેક્ષ્ય, સહર્ષમ્) -
ધાવત્ય્ આક્રમિતું મુહુઃ શ્રવણયોઃ સીમાનમ્ અક્ષ્ણોર્ દ્વયી
પૌષ્કલ્યં હરતઃ કુચૌ બલિ-ગુણૈર્ આરબ્ધમાનં તતઃ ।
મુષ્ણીતશ્ ચલતાં ભ્રુવૌ ચરણયોર્ ઉદ્યદ્-ધનુર્ બિભ્રમે
રાધાયાઃ તનુ-પત્તને નરપતૌ બાલ્યાભિધે શીર્યતિ ॥ (4.27) 101
અત્ર પરસ્પર-ભાવ-પ્રાકટ્યાચ્ છોભા । કૈશ્ચિત્ તુ -
સિદ્ધૈર્ અર્થૈઃ સમં યત્રાપ્રસિદ્ધોઽર્થઃ પ્રકાશતે ।
શ્લિષ્ટ-લક્ષણ-ચિત્રાર્થા સા શોભેત્ય્ અભિધીયતે ॥ ઇત્ય્ આહ । (સાહ્દ્ 6.176)
યથા નવમે -
નવવૃન્દા - (પુરોઽવલોક્ય, સહર્ષમ્)
નિર્મિત-ભુવન-વિશુદ્ધિર્ વિધુર્ મધુરાલોક-સાધને નિપુણા ।
ઉલ્લસિત-પરમહંસા ભક્તિર્ ઇવેયં શરન્ મિલિઅતિ ॥ 9.1 ॥
અથ સંશયઃ -
અનિશ્ચયાત્ તુ યદ્ વાક્યં સન્દેહસ્ય નિગદ્યતે

યથા દ્વિતીયે (નેપથ્યે) -
સ્થૂલસ્ તાલ-ભુજોન્નતિર્ ગિરિ-તટી-વક્ષાઃ ક્વ યક્ષાધમઃ
ક્વાયં બાલ-તમાલ-કન્દલ-મૃદુઃ કન્દર્પ-કાન્તઃ શિશુઃ ।
નાસ્ત્ય્ અન્યઃ સહકારિતા-પટુર્ ઇહ પ્રાણી ન જાનીમહે
હા ગોષ્ઠેશ્વરિ કીદૃગ્ અદ્ય તપસાં પાકસ્ તવોન્મીલતિ ॥ (2.29)
અત્ર સંશયેનૈવ વાક્ય-સમાપ્તેર્ અયં સંશયઃ ।
અથ દૃષ્ટાન્તઃ -
સ્વ-પક્ષે દર્શનં હેતોર્ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્ય-સિદ્ધયે

યથા નવમે -
કૃષ્ણઃ (વિમૃશ્ય) અથવા -
ધીરઃ પ્રકૃત્યાપિ જનઃ કદાચિદ્
ધત્તે વિકારં સમયાનુરોધાત્ ।
ક્ષાન્તિં હિ મુક્ત્વા બલવચ્ ચલન્તી
સર્વંસહા ભૂર્ અપિ ભૂરિ દૃષ્ટા ॥ (9.20)
અત્ર ધીરેઽપિ જને વિકાર-સદ્-ભાવે સાધ્યે તત્-સાધકસ્ય ચલન-રૂપ-વિકારસ્ય
હેતોઃ સર્વંસહાયાં ભુવિ દર્શિતત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તઃ ।
અથાભિપ્રાયઃ -
અભિપ્રાયસ્ ત્વ્ અભૂતાર્થો હૃદ્યઃ સામ્યેન કલ્પિતઃ ।
અભિપ્રાયં પરે પ્રાહુર્ મમતાં હૃદ્ય્ અવસ્તુનિ

યથા ચતુર્થે -
કૃષ્ણઃ (સોત્સુકં રોમાઞ્ચમ્ ઉન્મીલ્ય)
ઉદ્ગીર્ણાદ્ભુત-માધુરી-પરિમલસ્યાભીર-લીલસ્ય મે
દ્વૈતં હન્ત સમક્ષયન્ મુહુર્ અસૌ ચિત્રીયતે ચારણઃ ।
ચેતઃ કેલિ-કુતૂહલોત્તરલિતાં સદ્યઃ સખે મામકં
યસ્ય પ્રેક્ષ્ય સુરૂપતાં વ્રજ-વધૂ-સારૂપ્યમ્ અન્વિષ્યતિ ॥ (4.19)
અત્રાભૂતાર્થ-રૂપસ્ય ભગવદ્-દ્વિતીયત્વસ્ય નટે કલ્પનમ્ અભિપ્રાયઃ । હૃદ્ય્
અવસ્તુનિ સ્વ-સૌન્દર્યે ભોગેચ્છયા મમતા વા ।
અથ નિદર્શનં-
યથાર્થાનાં પ્રસિદ્ધાનાં ક્રિયતે પરિકીર્તનમ્ ।
પરોપેક્ષાવ્યુદાસાર્થં તન્ નિદર્શનમ્ ઉચ્યતે

યથા ચતુર્થે -
ગાર્ગી (સંસ્કૃતેન) -
કામં સર્વાભીષ્ટ-કન્દં મુકુન્દં
યા નિર્બન્ધાત્ પ્રાહિણોદ્ ઇન્ધનાય ।
આચાર્યાની સા કરોતિ સ્મ પણ્યં
પિણ્યાકાર્થં હન્ત ચિન્તામણીન્દ્રમ્ ॥ (4.6)
અત્ર બિમ્બાનુબિમ્બ-વસ્તુ-બોધનાત્ નિદર્શનમ્ ।
અથ સિદ્ધિઃ -
અતર્કિતોપપન્નઃ સ્યાત્ સિદ્ધિર્ ઇષ્ટાર્થ-સઙ્ગમઃ ।
યથા ષષ્ઠે -
કૃષ્ણઃ (યથા કૃત્વા સગદ્ગદમ્)
ઉપતરુ લલિતાં તાં પ્રત્યભિક્ષાય સદ્યઃ
પ્રકૃતિ-મધુર-રૂપાં વીક્ષ્ય રાધાકૃતિં ચ ।
મણિમ્ અપિ પરિચિન્વન્ શઙ્ખ-ચૂડાવતંસં
મુહુર્ અહમ્ ઉદ્ઘૂર્ણં ભૂરિણા સમ્ભ્રમેણ ॥ (6.40)
અત્ર ઇષ્ટસ્ય લલિતા-દર્શનસ્યાતર્કિતોપપન્નત્વાત્ સિદ્ધિઃ । કશ્ચિત્ તુ બહૂનાં
કીર્તનં સિદ્ધિર્ અભિપ્રેતાર્થ-સિદ્ધયે ઇત્ય્ (સાહ્દ્ 6.186) આહ । તદ્ યથા દશમે
કૃષ્ણઃ - પ્રિયે ત્વદ્-આસ્યં પશ્યતો મે નોપમાન-વસ્તૂનિ હૃદયમ્ આરોહન્તિ નઃ ।
યતઃ -
ધત્તે ન સ્થિતિ-યોગ્યતાં ચરણયોર્ અઙ્કેઽપિ પઙ્કેરુહં
નાપ્ય્ અઙ્ગુષ્ઠ-નખસ્ય રત્ન-મુકુરઃ કક્ષાસુ દક્ષાયતે ।
ચણ્ડિ ત્વન્-મુખ-મણ્ડલસ્ય પરિતો નિર્મઞ્છનેઽપ્ય્ અઞ્જસા
નૌચિત્યં ભજને સમુજ્જ્વલ-કલા સાન્દ્રાપિ ચન્દ્રાવલી ॥ (10.11)
અત્ર સ્પષ્ટં ગુણ-કીર્તનમ્ ।
અથ પ્રસિદ્ધિઃ -
પ્રસિદ્ધિર્ લોક-વિખ્યાતૈર્ અર્થૈઃ સ્વાર્થ-પ્રસાધનમ્

યથા ષષ્ઠે -
નવ-વૃન્દા (સ્વગતમ્)
વસન્તી શુદ્ધાન્તે મધુરિમ-પરીતા મધુરિપોર્
ઇયં તન્વી સદ્યઃ સ્વયમ્ ઇહ ભવિત્રી કરગતા ।
વૃતાઙ્ગીમ્ ઉત્તુઙ્ગૈર્ અવિકલમધૂલી-પરિમલૈઃ
પ્રફુલ્લાં રોલમ્બે નવ-કમલિનીં કઃ કથયતિ ॥ (6.28)
અત્ર લોક-વિખ્યાતસ્ય પ્રફુલ્લ-કમલિની-રોલમ્બ-સઙ્ગમસ્ય કથનેન સ્વાર્થસ્ય
રાધા-માધવયોઃ સઙ્ગમસ્ય સાધનં પ્રસિદ્ધિઃ ।
અથ દાક્સિણ્યમ્ -
દાક્ષિણ્યં તુ ભવેદ્ વાચા પરચિત્તાનુવર્તનમ્

યથા દ્વિતીયે --
લલિતા (સાલીકમ્) અજ્જે, પેક્ખ । એસો કણ્હો મોટ્ટિમં અહ્મ વિડમ્બણં કરેદિ ।
[આર્યે, પશ્ય । એષ કૃષ્ણઃ બલાદ્ અસ્મદ્-વિડમ્બનં કરોતિ ।] 117
અત્ર લલિતયા મુખરાયાઃ ચિત્તાનુવૃત્તિર્ દાક્ષિણ્યમ્ ।
અથાર્થાપત્તિઃ -
ઉક્તાર્થાનુપપત્ત્યાઽન્યો યસ્મિન્ન્ અર્થઃ પ્રકલ્પતે ।
વાક્યાન્ માધુર્ય-સંયુક્તાત્ સાર્થાપત્તિર્ ઉદાહૃતા

યથા નવમે -
નવવૃન્દા -
કુન્દદન્તિ દૃશોર્ દ્વન્દ્વં ચન્દ્રકાન્તમયં તવ ।
ઉદેતિ હરિ-વક્ત્રેન્દૌ સ્યન્દતે કથમ્ અન્યથા ॥ 9.13
અત્ર સ્યન્દનાન્યથાનુપપત્ત્યા નેત્રસ્ય ચન્દ્રકાન્તમયત્વઅ-કલ્પનાદ્ ઇયમ્
અર્થાપત્તિઃ । યથા વા દશમે -
ચન્દ્રાવલી - દેઅ! તુહ્મ વિલાસ સોક્ખાણં બાહાદેણ કિદ મહાપરાહમ્હિ । તા
કારુણ્ણેણ આણબેહિ જધા ગોઠ્ઠબૈણો ગોટ્ઠં ગદુઅ બસંતી તુમં સુહિણં
કરેમિ । [દેવ! તવ વિલાસસૌખ્યાનાં વ્યાઘાતેન કૃત-મહાપરાધાસ્મિ । તત્
કારુણ્યેન આજ્ઞાપય યથા ગોષ્ઠપતેર્ ગોષ્ઠં ગત્વા વસન્તી ત્વાં સુખિનં
કરોમિ । 102
અત્ર ગોષ્ઠ-ગમનાર્થસ્યાનુપપત્ત્યા સત્યા-સઙ્ગમ-નિષેધઃ પ્રકલ્પ્યતે ।
અથ વિશેષણમ્ -
સિદ્ધાન્ બહૂન્ પ્રધાનાર્થાન્ ઉક્ત્વા યત્ર પ્રયુઞ્જતે ।
વિશેષ-યુક્તં વચનં વિજ્ઞેયં તદ્ વિશેષણમ્

યથા ચતુર્થે, કૃષ્ણઃ -
લક્ષ્મીવાન્ ઇહ દક્ષિણાનિલ-સખઃ સાક્ષાન્ મધુર્ મોદતે
માદ્યદ્ ભૃઙ્ગ-વિહઙ્ગ-હારિ-વિહસત્ય્ અત્રાપિ વૃન્દાવનમ્ ।
રાધા યદ્ય્ અભિસારમ્ અત્ર કુરુતે સોઽયં મહાન્ એવ મે
સાન્દ્રાનન્દ-વિલાસ-સિન્ધુ-લહરી-હિન્દોલ-કોલાહલઃ ॥ (4.17)
અત્ર પ્રસિદ્ધાર્થાન્ મધુ-વૃન્દાવનાદીન્ ઉક્ત્વા રાધાભિસારસ્ય
વૈશિષ્ય-કથનાદ્ વિશેષણમ્ । કશ્ચિત્ તુ લેખિષ્યમાણં
નવ-નવ-સુધા-સમ્બન્ધોઽપિ (1.33)
ઇત્ય્ આદિ-પદ્યમ્ અત્રોદાહરતિ ।
[*નોતે: fઉલ્લ્ વેર્સે ગિવેન્ બેલોw, અત્ 171 (અતિશયઃ).]
અથ પદોચ્ચયઃ -
બહૂનાં તુ પ્રયુક્તાનાં પદાનાં બહુભિઃ પદૈઃ ।
ઉચ્ચયઃ સદૃશાર્થો યઃ સ વિજ્ઞેયઃ પદોચ્ચયઃ