નાટકચન્દ્રિકા · શ્લોક 128-147

માયા ચ સંવૃતિર્ ભ્રાન્તિર્ દૂત્યં હેત્વ્-અવધારણમ્ ।
સ્વપ્ન-લેખૌ મદશ્ ચિત્રમ્ એષાં લક્ષણમ્ ઉચ્યતે

તત્ર સામ -
ભવેત્ સામ પ્રિયં વાક્યં સ્વાનુવૃત્તિ-પ્રકાશનમ્

યથા લલિત-માધવે દશમેઽઙ્કે -
કૃષ્ણઃ - પ્રિયે મૈવં બ્રવીઃ -
સન્તુ ભ્રામ્યદ્-અપાડ્ગ-ભઙ્ગિ-ખુરલી-ખેલાભુવઃ સુભ્રુવઃ
સ્વસ્તિ સ્યાન્ મદિરેક્ષણે ક્ષણમ્ અપિ ત્વામ્ અન્તરા મે કુતઃ ।
તારાણાં નિકુરુમ્બકેન વૃતયા શ્લિષ્ટેઽપિ સોમાભયા
નાકાશે વૃષભાનુજાં શ્રિયમ્ ઋતે નિષ્પદ્યતે સ્વશ્-છટા ॥ (10.10)
અથ દાનં -
દાનં તુ કથિતં ધીરૈઃ પ્રિઅયવસ્તુ-સમર્પણમ્

યથા તત્રૈવ અષ્ટમે -
માધવી - ભટ્ટિ-દારિએ સહત્થેણ તુએ ગંઠિદા એસા સૂરસોઅંધિઅ-માલા ।
[ભર્તૃ-દારિકે, સ્વહસ્તેન ત્વયા ગ્રથિતૈષા સૂર-સૌગન્ધિક-માલા ।] 21
ચન્દ્રાવલી (માલામ્ આદાય) અજ્જ-ઉત્ત, એસા કૌત્થુહસ્સ સહબાસિણી હોદુ ।
[આર્ય-પુત્ર, એષા કૌસ્તુભસ્ય સહ-વાસિની ભવતુ ।] (ઇતિ વક્ષસિ વિન્યસ્યતિ ।) 22
અથ ભેદઃ -
ભેદસ્ તુ કપટાલાપૈઃ સુહૃદાં ભેદ-કલ્પના

યથા ચતુર્થે -
જટિલા - (અપવાર્ય, સાલીક-સ્નેહમ્) અયિ બચ્છે, સદા મં પલોહિઅ લલિદા અહિસારેદિ ત્તિ
મહ પુત્તસ્સ પુરદો બહૂડિઆ અલિઅં જેબ્બ તુમં સન્દૂસેદિ । તા કિત્તિ લાહવં સહેસિ ।
[અયિ વત્સે, સદા માં પ્રલોભ્ય લલિતા અભિસારયતિ ઇતિ મમ પુત્રસ્ય પુરતો
વધૂટિકાલીકમ્ એવ ત્વાં દૂષયતિ । તત્ કિમ્ ઇતિ લાઘવં સહસે? ।] 105
અત્ર જટિલયા કપટેન લલિતાયા ભેદઃ કૃતઃ ।
અથ દણ્ડઃ -
દણ્ડસ્ ત્વ્ અવિનયાદીનાં દૃષ્ટ્યા શ્રુત્યા ચ તર્જનમ્

યથા દ્વિતીયે -
કૃષ્ણઃ (સાટોપમ્) રે રે દુષ્ટ!
રાધાપરાધિનિ મુહુસ્ ત્વયિ યન્ ન શસ્તં
શક્ષ્યામિ કર્તુમ્ અખિલાં ગુરુર્ એષ ખેદઃ ।
સર્વાઙ્ગિલેયમ્ અભિધાવતિ લુપ્ત-ધર્મા
ત્વાં મુક્તિ-કાલ-રજની બત કિં કરિષ્યે ॥ 2.28 ॥
અત્ર શઙ્ખ-ચૂડ-તર્જનં દણ્ડઃ ।
અથ પ્રત્યુત્પન્ન-મતિઃ -
તાત્-કાલિકી ચ પ્રતિભા પ્રત્યુત્પન્ન-મતિર્ મતા

યથા તત્રૈવ દ્વિતીયે -
લલિતા - કુન્દલદે, અસ્સુદપુબ્બા એસા કીરિસી રિચા બહુએણ પડિજ્જૈ । [કુન્દલતે,
અશ્રુત-પૂર્વૈષા કીદૃશી ઋગ્ બડુકેન પઠ્યતે ।]
મધુમઙ્ગલઃ (સાટ્ટહાસમ્) બુટ્ટિએ, આહીરીમુદ્ધિઆ તુમં રી રી ગીદં ચ્ચેઅ
જાણાસિ । અમ્હઅ વેદસ્સ તુમં કાસિ । તા સુણાહિ કોસુમ્ એસ્વઈએ સાહાએ તૈઅ વગ્ગસ્સ
લલણાસુહઅરી રિચા એસા । [વૃદ્ધે, આભીરી-મુગ્ધિકા ત્વમ્, રી રી ગીતમ્ એવ જાનાસિ ।
અસ્મદ્-વેદસ્ય ત્વં કાસિ । તત્ શૃણુ કૌસુમેષવ્યાઃ શાખાયાસ્ તૃતીય-વર્ગસ્ય
લલનાશુભકરી ઋગ્ એષા ।]
અત્ર મધુમઙ્ગલસ્ય પ્રતિભા ।
અથ વધઃ -
વધસ્ તુ જીવિત-દ્રોહ-ક્રિયા સ્યાદ્ આતતાયિનઃ

યથા દ્વિતીયે - (નેપથ્યે)
મુષ્ટિના ઝટિતિ પુણજનોઽયં
હન્ત પાપ-વિનિવેશિત-ચેતાઃ ।
પુણ્ડરીક-નયનેન સખેલં
દણ્ડિતઃ સકલ-જીવિત-વિત્તમ્ ॥ (2.30)
અથ ગોત્ર-સ્ખલિતમ્ -
તદ્-ગોત્ર-સ્ખલિતં યત્ તુ નામ-વ્યત્યય-ભાષણમ્

યથા સપ્તમે -
ચન્દ્રાવલી - કણ્હ (ઇત્ય્ અર્ધોક્તે સલજ્જમ્) અજ્જૌત્ત!
કૃષ્ણઃ (સાનન્દ-સ્મિતમ્) પ્રિયે! દિષ્ટ્યા સુધાધારાં પાયિતોઽસ્મિ । તદ્ અલમ્
આર્યપુત્રેતિ કૂપામ્બુના ।
અત્ર ચન્દ્રાવલ્યાઃ સમયોલ્લઙ્ઘનાદ્ ગોત્ર-સ્ખલિતમ્ ।
અથૌજઃ -
ઓજસ્ તુ વાગ્-ઉપન્યાસો નિજ-શક્તિ-પ્રકાશકઃ

યથા પઞ્ચમે -
સુપર્ણઃ - દેવ બાઢમ્ આતપત્ર-ફણાપટલીલ-ધીયસઃ કિઙ્કરસ્યાસ્ય
ગરુત્મતઃ સકૃત્-પક્ષ-વિક્ષેપ-કેલયેઽપિ ન પર્યાપ્તિમ્ એષ્યતિ, દૂરે વિશ્રામ્યતુ
સખા મે સુદર્શનઃ કલ્પાન્ત-કુશલઃ ।
અત્ર ગરુડેન સ્વ-શક્તિ-પ્રકાશનાદ્ ઓજઃ ।
અથ ધીઃ -
ઇષ્ટાર્થ-સિદ્ધિ-પર્યન્તા ચિન્તા ધીર્ ઇતિ કથ્યતે

યથા દ્વિતીયે --
રાધિકા - કુન્દલદે! પ્પસીદ અનુકમ્પેહિ । અજ્જ સા ક્ખુ સામલા કોમુદી જેણ
પીદા । તા જેબ્બ પુણ્ણવન્તં અપ્પણો વામલોઅણંચલં એત્થ ખિણ્ણે મન્દ-ભાઇણિ
જણે ખણં અપ્પેહિ । [કુન્દલતે! પ્રસીદ અનુકમ્પય । અદ્ય સા ખલુ શ્યામલા
કૌમુદી યેન પીતા । તમ્ એવ પુણ્યવન્તમ્ આત્મનો વામલોચનાઞ્ચલમ્ એતસ્મિન્
ખિન્ને મન્દ-ભાગિનિ જને ક્ષણમ્ અર્પય ।] 38
કુન્દલતા - (સાસૂયમ્ ઇવાલોક્ય) અલં પર-પુરિસે ગિઞ્ચન્તીહિં તુમ્હેહિં
સંભાસણેણ (ઇતિ ધાવન્તી જટિલામ્ ઉપેત્ય) અજ્જે! કહં પઢમં બ્રહ્મણં ણ
મગ્ગેસિ, જો ક્ખુ સુરં પુઆબૈસ્સદિ । [અલં પર-પુરુષે ગૃધ્યન્તીભિર્ યુષ્માભિઃ
સમ્ભાષણેન । આર્યે કથં પ્રથમં બ્રાહ્મણં ન મૃગયસે, યઃ ખલુ સૂર્યં
પૂજાપયિષ્યતિ ।] 39
જટિલા - બચ્છે, સચ્ચં કહેસિ । તા પસીદ । આણેહિ એક્કં બિઅક્ખણં બમ્હણમ્ ।
[વત્સે, સત્યં કથયસિ । તસ્માત્ પ્રસીદ । આનયૈકં વિચક્ષણં બ્રાહ્મણમ્ ।] 40
અત્ર રાધિકોત્કણ્ઠાતિશય-દર્શનેન જટિલા-સમક્સમ્ એવ વિપ્રવેશેન
કૃષ્ણ-પ્રવેશ-ચિન્તનં કુન્દલતાયાઃ ધીઃ ।
અથ ક્રોધઃ -
ક્રોધસ્ તુ મનસો દીપ્તિર્ અપરાધાદિ-દર્શનાત્

યથા દ્વિતીયે (નેપથ્યે) -
ફુલ્લત્ય્ આરાન્ નવ-વિચકિલે કેલિ-કુઞ્જેષુ ફુલ્લા
શેફાલીનાં સ્ખલતિ કુસુમે હન્ત ચસ્ખાલ બાલા ।
મીલત્ય્ ઉચ્ચૈઃ કુવલય-વને મીલિતાક્ષી કિલાસીત્
વાચ્યં કિં વા પરમ્ ઉપહસીર્ મા પ્રણામ-ચ્છલેન ॥ (2.7)
અત્ર પદ્મા-સખીનાં હરયે રોષઃ ।
અથ સાહસમ્ -
સ્વજીવિત-નિરાકાઙ્ક્ષો વ્યાપારઃ સાહસં ભવેત્

યથા દશમે -
રાધિકા (સખેદમ્ આત્મગતમ્) સાહુ રે કીર સાહુ । બાટ્ઠં અણુગ્ગહિદમ્હિ, તા
દાણિં દુલ્લહા-હિટ્ઠદાણદચ્છિણં તિત્થવરં કાલિઅદેહં પ્પવિસિય અપ્પાણં
સપ્પાણં તુરિઅં ઉબહિરસ્સમ્ । [સાધુ રે કીર સાધુ । બાઢં અનુગૃહીતાસ્મિ, તદ્
ઇદાનીં દુર્લભાભીષ્ઠ-દાન-દક્ષિણં તીર્થ-વરં કાલિય-હ્રદં પ્રવિશ્ય
આત્માનં સર્પેભ્યસ્ ત્વરિતમ્ ઉપહરિષ્યામિ ।] 98
અત્ર રાધાયાઃ કાલિય-હ્રદ-પ્રવેશઃ સાહસમ્ ।
અથ ભયમ્ -
ભયં ત્વ્ આકસ્મિક-ત્રાસઃ...
યથા નવમે ચિત્ર-દર્શને -
મધુમઙ્ગલઃ - એસો સંખઊડો । [એષ શઙ્ખચૂડઃ ।]
રાધા (સભયમ્) - પરિત્તાહિ પરિત્તાહિ (ઇતિ કૃષ્ણમ્ આલિઙ્ગતિ) ।
અત્ર શઙ્ખચૂડ-પ્રસઙ્ગેન રાધા-ત્રાસો ભયમ્ ।
અથ માયા -
... માયા કૈતવ-કલ્પના

યથા ચતુર્થે -
વૃન્દા (સાનન્દમ્) કિં નામ રાધા-સખીનાં ધિયામ્ અક્ષુણ્ણં પશ્ય પશ્ય ।
મન્દા સાન્ધ્ય-પયોદ-સોદર-રુચિઃ સૈવાભિમન્યોસ્ તનુર્
વક્ત્રં હન્ત તદ્ એવ ખર્વટ-ઘટી-ઘોણં વિગાઢેક્ષણમ્ ।
વ્યસ્તા સૈવ ગતિઃ કરીર-કુસુમ-ચ્છાયં તદ્ એવામ્બરં
મુદ્રા કાપિ તથાપ્ય્ અસૌ પિશુનયત્ય્ અસ્ય સ્વરૂપ-ચ્છટામ્ ॥ (4.33)
અત્ર સંવૃત્તિઃ -
સંવૃત્તિઃ સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય સ્વયમ્ આચ્છાદના ભવેત્

યથા નવમે -
કૃષ્ણઃ (વૃન્દામ્ અવલોક્ય) સત્યભામા, મયિ કથમ્ (ઇત્ય્ અર્ધોક્તેઃ । નવવૃન્દા
દૃશં કૂણયતિ ।)
ચન્દ્રાવલી (સખેદં નીચૈઃ) વિણ્ણાદં પેમ્મ-ગોરવમ્ । [વિજ્ઞાતં
પ્રેમ-ગૌરવમ્ ।]
કૃષ્ણઃ (વિભાવ્ય, સ્વગતમ્) હન્ત, કથમ્ અસૌ દેવી । ભવતુ સંવરીતું
પ્રયતિષ્યે । (પ્રકાશમ્)
સતી કથમ્ અસૌ ભામા દેવી નાદ્ય પ્રસીદતિ ।
નિદાનમ્ અવિદં સદ્યઃ ખિદ્યતે હૃદયં મમ ॥ (9.59)
અત્ર સ્વયમ્ ઉક્તસ્ય સત્યભામેત્ય્ અસ્ય શબ્દસ્ય સતી કથમ્ અભામા ઇત્ય્
અર્થાન્તરેણ સંવરણાત્ સંવૃત્તિઃ ।
અથ ભ્રાન્તિઃ -
ભ્રાન્તિર્ વિપર્યય-જ્ઞાનં પ્રસઙ્ગસ્યાપિ નિશ્ચયાત્

યથા નવમે કૃષ્ણઃ -
અત્ર ભાવિ નિરાતઙ્ક-મારો મે રમણં મમ ।
દુરત્યન્તે કુશસ્થલ્યા યદિ દર્ભાઙ્ગભૂર્ ઇયમ્ ॥ (9.58)
ચન્દ્રાવલી - માહવિ, ણૂણં દિટ્ઠહ્મિ જં વિદબ્ભંગભુત્તિ બાહરીઅદિ ।
[માધવિ નૂનં દૃષ્ટાસ્મિ, યદ્ વિદર્ભઆઙ્ગ-ભૂર્ ઇતિ વ્યાહ્રિયતે ।]
અત્ર વિદર્ભાઙ્ગભૂર્ ઇત્ય્ અસ્ય વિગત-દર્ભ-ભૂમિત્વાજ્ઞાનં દેવ્યાઃ ભ્રાન્તિઃ ।
ભ્રાન્તિસ્ તુ કેચિદ્ ઇચ્છન્તિ ભૃઙ્ગ-બાધા-વિચેષ્ટિતમ્ ।
અથ દૂત્યમ્ -
દૂત્યં તુ સહકારિત્વં દુર્ઘટે કાર્ય-વસ્તુનિ

યથા પ્રથમે, કુન્દલતા -
તિહ્ણાઉલા ચઊરી પઞ્જરિઆ-સઞ્જદા ચિરં જલૈ ।
પાઅં બંજુલ-કુઞ્જે તારાહી સપ્પધારેહિ ॥ (1.58)
[તૃષ્ણાકુલા ચકોરી પઞ્જરિકા-સંયતા ચિરં જ્વલતિ ।
પાદં બઞ્જુલ-કુઞ્જે તારાધીશ પ્રસારય ॥]
અત્ર જટિલા-પ્રાતિકૂલ્યેન કુન્દલતાયા દુર્ઘટે રાધા-સઙ્ગમ-કાર્યે સહકારિત્વં
દૂત્યમ્ ।
અથ હેત્વ્-અવધારણમ્ -
નિશ્ચયો હેતુનાર્થસ્ય મતં હેત્વ્-અવધારણમ્

યથા દ્વિતીયે -
વૃન્દા - સ્થાને ખલ્વ્ ઇયં તવ ચિન્તા । તથ્યમ્ એષા દુષ્ટેનાક્રાન્તા ત્રિલોકીમ્ એવ
સન્તાપયેત્ । યતઃ -
વિદ્યોતન્તે ગુણ-પરિમલૈર્ યાઃ સમસ્તોપરિષ્ટાત્
તાઃ કસ્યાર્તં દધતિ ન ખલ્-સ્પર્શ-દગ્ધાસ્ તરુણ્યઃ ।
ભૂયો ભૂયઃ સ્વયમ્ અનુપમાં ક્લાન્તિમ્ આસાદયન્તી
મન્દાક્રાન્તા ભવતિ જગતઃ ક્લેશ-દાત્રી હિ ચિન્તા ॥ (2.9)
અત્ર ચિત્ર-નિદર્શનોપબૃંહિતેન સર્વ-ગુણોત્તમ-સ્ત્રી-દુઃખ-રૂપેણ હેતુના
સર્વ-જન-દુઃખસ્ય નિશ્ચયાદ્ ધેત્વ્-અવધારણમ્ ।
અથ સ્વપ્નઃ -
સ્વપ્નો નિદ્રાન્તરે કિઞ્ચિજ્ જલ્પિતં પરિચક્ષતે

યથા સપ્તમે -
નવ-વૃન્દા -
શ્વાફલ્કેઃ સફલીબભૂવ લલિતે હૃલ્-લાલસા-વલ્લરી
હા ધિક્ પશ્ય મુરાન્તકોઽયમ્ ઉરરીચક્રે રથારોહણમ્ ।
ઇત્થં તે કરુણ-સ્વર-સ્તવકિતં સ્વપ્નાયિતં શૃણ્વતી
મન્યે તન્વિ પતત્ તુષાર-કપટાચ્ ચક્રન્દ યામિન્ય્ અપિ ॥ (7.10)
અત્ર રાધાયાઃ સ્વપ્નાયિતમ્ ।
અથ લેખઃ -
વિવક્ષિતાર્થ-કલિતા પત્રિકા લેખ ઈરિતઃ

યથા પઞ્ચમે -
પૌર્ણમાસી -
અચિરં નિરસ્ય રસિતૈઃ પ્રતિપક્ષં રાજહંસ-નિકુરમ્બમ્ ।
કૃષ્ણ-ઘનસ્ ત્વામ્ અમૃતૈસ્ તૃષિતાં ચન્દ્રકવતીં સિઞ્ચ ॥ (5.7)
ઇત્ય્ અસૌ ચન્દ્રાવલી-પત્રિકા-લેખઃ ।
અથ મદઃ -
મદસ્ તુ મદ્યજઃ...
યથા પઞ્ચમે -
ભીષ્મઃ (પુનર્ અવધાય, સસ્મિતમ્)
બિલે ક્વ નુ વિલિલ્યિરે નૃપ-પિપીલિકાઃ પીડિતાઃ
પિનસ્મિ જગદણ્ડકં નનુ હરિઃ ક્રુધં ધાસ્યતિ ।
શચી-ગૃહ-કુરઙ્ગ રે હસસિ કિં ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉન્નદન્ન્
ઉદેતિ મદ્-અડમ્બર-સ્ખલિત-ચૂડમ્ અગ્રે હલી ॥(5.41)॥
અત્ર બલદેવસ્ય મદઃ ।
અથ ચિત્રમ્ -
ચિત્રં ત્વ્ આકારાણાં વિલોકનમ્