Nārāyaṇīya · Chapter 12.337

sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāraṇyakam eva ca
jñānāny etāni brahmar1ṣe lokeṣu pracaranti ha //

kim etāny ekaniṣṭhāni pṛthaṅniṣṭhāni vā mune
prabrūhi vai mayā pṛṣṭaḥ pravṛttiṃ ca yathākramam //

jajñe bahujñaṃ param atyudāraṃ
yaṃ dvīpamadhye sutam ātmavantam
parāśarād gandhavatī mahar2ṣiṃ
tasmai namo 'jñānatamonudāya

pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ
mahar2ṣim ārṣeyavibhūtiyuktam
nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ
dvaipāyanaṃ vedamahānidhānam

tam ādikāleṣu mahāvibhūtir
nārāyaṇo brahmamahānidhānam
sasarja putrārtham udāratejā
vyāsaṃ mahātmānam ajaḥ purāṇaḥ

tvayaiva kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo dvijasattama
vasiṣṭhasya sutaḥ śaktiḥ śakteḥ putraḥ parāśaraḥ //

parāśarasya dāyādaḥ kṛṣṇadvaipāyano muniḥ
bhūyo nārāyaṇasutaṃ tvam evainaṃ prabhāṣase //

kim ataḥ pūrvajaṃ janma vyāsasyā-mitatejasaḥ_1
kathayasvottamamate_2 janma nārāyaṇodbhavam //

vedārthān vettukāmasya dharmiṣṭhasya taponidheḥ
guror me jñānaniṣṭhasya himavatpādae āsataḥ //

kṛtvā bhāratam ākhyānaṃ tapaḥśrāntasya dhīmataḥ
śuśrūṣāṃ tatparā rājan kṛtavanto vayaṃ tadā //

sumantur jaiminiś caiva pailaś ca sudṛḍhavrataḥ
ahaṃ caturthaḥ śiṣyo vai śuko vyāsātmajas tathā //

ebhiḥ parivṛto vyāsaḥ śiṣyaiḥ pañcabhir uttamaiḥ
śuśubhe himavatpāde bhūtair bhūtapatir yathā //

vedān āvartayan sāṅgān bhāratārthāṃś ca sarvaśaḥ
tam ekamanasaṃ dāntaṃ yuktā vayam upāsmahe //

kathāntare 'tha kasmiṃścit pṛṣṭo 'smābhir dvijottamaḥ
vedārthān bhāratārthāṃś ca janma nārāyaṇāt tathā //

sa pūrvam uktvā vedārthān bhāratārthāṃś ca tattvavit
nārāyaṇād idaṃ janma vyāhartum upacakrame //

śṛṇudhvam ākhyānavaram etad ārṣeyam uttamam
ādikālodbhavaṃ viprās tapasādhigataṃ mayā //

prāpte prajāvisarge vai saptame padmasaṃbhave
nārāyaṇo mahāyogī śubhā-śubhavivarjitaḥ //

sasṛje nābhitaḥ putraṃ brahmāṇam amitaprabham
tataḥ sa prādur abhavad athainaṃ vākyam abravīt //

mama tvaṃ nābhito jātaḥ prajāsargakaraḥ prabhuḥ
sṛja prajās tvaṃ vividhā brahman sajaḍapaṇḍitāḥ //

sa evam ukto vimukhaś cintāvyākulamānasaḥ
praṇamya varadaṃ devam uvāca harim īśvaram //

kā śaktir mama deveśa prajāḥ sraṣṭuṃ namo 'stu te
aprajñāvān ahaṃ deva vidhatsva yad anantaram //

sa evam ukto bhagavān bhūtvāthāntarhitas tataḥ
cintayām āsa deveśo buddhiṃ buddhimatāṃ varaḥ //

svarūpiṇī tato buddhir upatasthe hariṃ prabhum
yogena caināṃ niryogaḥ svayaṃ niyuyuje tadā //

sa tām aiśvaryayogasthāṃ buddhiṃ śaktimatīṃ satīm
uvāca vacanaṃ devo buddhiṃ vai prabhur avyayaḥ //

brahmāṇaṃ praviśasveti lokasṛṣṭyarthasiddhaye
tatas tam īśvarādiṣṭā buddhiḥ kṣipraṃ viveśa sā //

athainaṃ buddhisaṃyuktaṃ punaḥ sa dadṛśe hariḥ
bhūyaś cainaṃ vacaḥ prāha sṛjemā vividhāḥ prajāḥ //

evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata
prāpa caiva muhūrtena svasthānaṃ devasaṃjñitam //

tāṃ caiva prakṛtiṃ prāpya ekībhāvagato 'bhavat
athāsya buddhir abhavat punar anyā tadā kila //

sṛṣṭā imāḥ prajāḥ sarvā brahmaṇā parameṣṭhinā
daityadānavagandharva rakṣogaṇasamākulāḥ
jātā hīyaṃ vasumatī bhārākrāntā tapasvinī //

bahavo balinaḥ pṛthvyāṃ daityadānavarākṣasāḥ
bhaviṣyanti tapoyuktā varān prāpsyanti cottamān //

avaśyam eva taiḥ sarvair varadānena darpitaiḥ
bādhitavyāḥ suragaṇā ṛṣayaś ca tapodhanāḥ
tatra nyāyyam idaṃ kartuṃ bhārāvataraṇaṃ mayā //

atha nānāsamudbhūtair vasudhāyāṃ yathākramam
nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca //

imāṃ tapasvinīṃ satyāṃ dhārayiṣyāmi medinīm
mayā hy eṣā hi dhriyate pātālasthena bhoginā //

mayā dhṛtā dhārayati jagad dhi sacarā-caram
tasmāt pṛthvyāḥ paritrāṇaṃ kariṣye saṃbhavaṃ gataḥ //

evaṃ sa cintayitvā tu bhagavān madhusūdanaḥ
rūpāṇy anekāny asṛjat prādurbhāvabhavāya saḥ //

vārāhaṃ nārasiṃhaṃ ca vāmanaṃ mānuṣaṃ tathā
ebhir mayā nihantavyā durvinītāḥ surārayaḥ //

atha bhūyo jagatsraṣṭā bhoḥśabdenānunādayan
sarasvatīm uccacāra tatra sārasvato 'bhavat //

apāntaratamā nāma suto vāksaṃbhavo vibhoḥ
bhūtabhavyabhaviṣyajñaḥ satyavādī dṛḍhavrataḥ //

tam uvāca nataṃ mūrdhnā devānām ādir avyayaḥ
vedākhyāne śrutiḥ kāryā tvayā matimatāṃ vara
tasmāt kuru yathājñaptaṃ mayaitad vacanaṃ mune //

tena bhinnās tadā vedā manoḥ svāyaṃbhuve 'ntare
tatas tutoṣa bhagavān haris tenāsya karmaṇā
tapasā ca sutaptena yamena niyamena ca //

manvantareṣu putra tvam evaṃ lokapravartakaḥ
bhaviṣyasy acalo brahmann apradhṛṣyaś ca nityaśaḥ //

punas tiṣye ca saṃprāpte kuravo nāma bhāratāḥ
bhaviṣyanti mahātmāno rājānaḥ prathitā bhuvi //

teṣāṃ tvattaḥ prasūtānāṃ kulabhedo bhaviṣyati
parasparavināśārthaṃ tvām ṛte dvijasattama //

tatrāpy anekadhā vedān bhetsyase tapasānvitaḥ
kṛṣṇe yuge ca saṃprāpte kṛṣṇavarṇo bhaviṣyasi //

dharmāṇāṃ vividhānāṃ ca kartā jñānakaras tathā
bhaviṣyasi tapoyukto na ca rāgād vimokṣyase //

vītarāgaś ca putras te paramātmā bhaviṣyati
maheśvaraprasādena naitad vacanam anyathā //

yaṃ mānasaṃ vai pravadanti putraṃ
pitāmahasyottamabuddhiyuktam
vasiṣṭham agryaṃ tapaso nidhānaṃ
yaś cāpi sūryaṃ vyatiricya bhāti

tasyānvaye cāpi tato mahar2ṣiḥ
parāśaro nāma mahāprabhāvaḥ
pitā sa te vedanidhir variṣṭho
mahātapā vai tapaso nivāsaḥ
kānīnagarbhaḥ pitṛkanyakāyāṃ
tasmād ṛṣes tvaṃ bhavitā ca putraḥ

bhūtabhavyabhaviṣyāṇāṃ chinnasarvārthasaṃśayaḥ
ye hy atikrāntakāḥ pūrvaṃ sahasrayugaparyayāḥ //

tāṃś ca sarvān mayoddiṣṭān drakṣyase tapasānvitaḥ
punar drakṣyasi cāneka sahasrayugaparyayān //

anādinidhanaṃ loke cakrahastaṃ ca māṃ mune
anudhyānān mama mune naitad vacanam anyathā //

śanaiścaraḥ sūryaputro bhaviṣyati manur mahān
tasmin manvantare caiva saptar1ṣigaṇapūrvakaḥ
tvam eva bhavitā vatsa matprasādān na saṃśayaḥ //

evaṃ sārasvatam ṛṣim apāntaratamaṃ tadā
uktvā vacanam īśānaḥ sādhayasvety athābravīt //

so 'haṃ tasya prasādena devasya harimedhasaḥ
apāntaratamā nāma tato jāto ājñayā hareḥ
punaś ca jāto vikhyāto vasiṣṭhakulanandanaḥ //

tad etat kathitaṃ janma mayā pūrvakam ātmanaḥ
nārāyaṇaprasādena tathā nārāyaṇāṃśajam //

mayā hi sumahat taptaṃ tapaḥ paramadāruṇam
purā matimatāṃ śreṣṭhāḥ parameṇa samādhinā //

etad vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yan māṃ pṛcchatha putrakāḥ
pūrvajanma bhaviṣyaṃ ca bhaktānāṃ snehato mayā //

eṣa te kathitaḥ pūrvaṃ saṃbhavo 'smadguror nṛpa_2
vyāsasyā-kliṣṭamanaso yathā pṛṣṭaḥ punaḥ śṛṇu //

sāṃkhyaṃ yogaṃ pañcarātraṃ vedāḥ pāśupataṃ tathā
jñānāny etāni rājar1ṣe viddhi nānāmatāni vai //

sāṃkhyasya vaktā kapilaḥ paramar1ṣiḥ sa ucyate
hiraṇyagarbho yogasya vettā nānyaḥ purātanaḥ //

apāntaratamāś caiva vedācāryaḥ sa ucyate
prācīnagarbhaṃ tam ṛṣiṃ pravadantīha kecana //

umāpatir bhūtapatiḥ śrīkaṇṭho brahmaṇaḥ sutaḥ
uktavān idam avyagro jñānaṃ pāśupataṃ śivaḥ //

pañcarātrasya kṛtsnasya vettā tu bhagavān svayam
sarveṣu ca nṛpa_2-śreṣṭha jñāneṣv eteṣu dṛśyate //

yathāgamaṃ yathājñānaṃ niṣṭhā nārāyaṇaḥ prabhuḥ
na cainam evaṃ jānāti tamobhūtā viśāṃ pate //

tam eva śāstrakartāraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
niṣṭhāṃ nārāyaṇam ṛṣiṃ nānyo 'stīti ca vādinaḥ //

niḥsaṃśayeṣu sarveṣu nityaṃ vasati vai hariḥ
sasaṃśayān hetubalān nādhyāvasati mādhavaḥ //

pañcarātravido ye tu yathākramaparā nṛpa_2
ekāntabhāvopagatās te hariṃ praviśanti vai //

sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca sanātane dve
vedāś ca sarve nikhilena rājan
sarvaiḥ samastair ṛṣibhir nirukto
nārāyaṇo viśvam idaṃ purāṇam

śubhā-śubhaṃ karma samīritaṃ yat
pravartate sarvalokeṣu kiṃcit
tasmād ṛṣes tad bhavatīti vidyād
divy antarikṣe bhuvi cāpsu cāpi