નારાયણીય · અધ્યાય 12.337

સાંખ્યં યોગં પઞ્ચરાત્રં વેદારણ્યકમ્ એવ ચ
જ્ઞાનાન્ય્ એતાનિ બ્રહ્મર્1ષે લોકેષુ પ્રચરન્તિ હ ॥

કિમ્ એતાન્ય્ એકનિષ્ઠાનિ પૃથઙ્નિષ્ઠાનિ વા મુને
પ્રબ્રૂહિ વૈ મયા પૃષ્ટઃ પ્રવૃત્તિં ચ યથાક્રમમ્ ॥

જજ્ઞે બહુજ્ઞં પરમ્ અત્યુદારં
યં દ્વીપમધ્યે સુતમ્ આત્મવન્તમ્
પરાશરાદ્ ગન્ધવતી મહર્2ષિં
તસ્મૈ નમો ઽજ્ઞાનતમોનુદાય

પિતામહાદ્યં પ્રવદન્તિ ષષ્ઠં
મહર્2ષિમ્ આર્ષેયવિભૂતિયુક્તમ્
નારાયણસ્યાંશજમ્ એકપુત્રં
દ્વૈપાયનં વેદમહાનિધાનમ્

તમ્ આદિકાલેષુ મહાવિભૂતિર્
નારાયણો બ્રહ્મમહાનિધાનમ્
સસર્જ પુત્રાર્થમ્ ઉદારતેજા
વ્યાસં મહાત્માનમ્ અજઃ પુરાણઃ

ત્વયૈવ કથિતઃ પૂર્વં સંભવો દ્વિજસત્તમ
વસિષ્ઠસ્ય સુતઃ શક્તિઃ શક્તેઃ પુત્રઃ પરાશરઃ ॥

પરાશરસ્ય દાયાદઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ
ભૂયો નારાયણસુતં ત્વમ્ એવૈનં પ્રભાષસે ॥

કિમ્ અતઃ પૂર્વજં જન્મ વ્યાસસ્યા-મિતતેજસઃ_1
કથયસ્વોત્તમમતે_2 જન્મ નારાયણોદ્ભવમ્ ॥

વેદાર્થાન્ વેત્તુકામસ્ય ધર્મિષ્ઠસ્ય તપોનિધેઃ
ગુરોર્ મે જ્ઞાનનિષ્ઠસ્ય હિમવત્પાદએ આસતઃ ॥

કૃત્વા ભારતમ્ આખ્યાનં તપઃશ્રાન્તસ્ય ધીમતઃ
શુશ્રૂષાં તત્પરા રાજન્ કૃતવન્તો વયં તદા ॥

સુમન્તુર્ જૈમિનિશ્ ચૈવ પૈલશ્ ચ સુદૃઢવ્રતઃ
અહં ચતુર્થઃ શિષ્યો વૈ શુકો વ્યાસાત્મજસ્ તથા ॥

એભિઃ પરિવૃતો વ્યાસઃ શિષ્યૈઃ પઞ્ચભિર્ ઉત્તમૈઃ
શુશુભે હિમવત્પાદે ભૂતૈર્ ભૂતપતિર્ યથા ॥

વેદાન્ આવર્તયન્ સાઙ્ગાન્ ભારતાર્થાંશ્ ચ સર્વશઃ
તમ્ એકમનસં દાન્તં યુક્તા વયમ્ ઉપાસ્મહે ॥

કથાન્તરે ઽથ કસ્મિંશ્ચિત્ પૃષ્ટો ઽસ્માભિર્ દ્વિજોત્તમઃ
વેદાર્થાન્ ભારતાર્થાંશ્ ચ જન્મ નારાયણાત્ તથા ॥

સ પૂર્વમ્ ઉક્ત્વા વેદાર્થાન્ ભારતાર્થાંશ્ ચ તત્ત્વવિત્
નારાયણાદ્ ઇદં જન્મ વ્યાહર્તુમ્ ઉપચક્રમે ॥

શૃણુધ્વમ્ આખ્યાનવરમ્ એતદ્ આર્ષેયમ્ ઉત્તમમ્
આદિકાલોદ્ભવં વિપ્રાસ્ તપસાધિગતં મયા ॥

પ્રાપ્તે પ્રજાવિસર્ગે વૈ સપ્તમે પદ્મસંભવે
નારાયણો મહાયોગી શુભા-શુભવિવર્જિતઃ ॥

સસૃજે નાભિતઃ પુત્રં બ્રહ્માણમ્ અમિતપ્રભમ્
તતઃ સ પ્રાદુર્ અભવદ્ અથૈનં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ॥

મમ ત્વં નાભિતો જાતઃ પ્રજાસર્ગકરઃ પ્રભુઃ
સૃજ પ્રજાસ્ ત્વં વિવિધા બ્રહ્મન્ સજડપણ્ડિતાઃ ॥

સ એવમ્ ઉક્તો વિમુખશ્ ચિન્તાવ્યાકુલમાનસઃ
પ્રણમ્ય વરદં દેવમ્ ઉવાચ હરિમ્ ઈશ્વરમ્ ॥

કા શક્તિર્ મમ દેવેશ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું નમો ઽસ્તુ તે
અપ્રજ્ઞાવાન્ અહં દેવ વિધત્સ્વ યદ્ અનન્તરમ્ ॥

સ એવમ્ ઉક્તો ભગવાન્ ભૂત્વાથાન્તર્હિતસ્ તતઃ
ચિન્તયામ્ આસ દેવેશો બુદ્ધિં બુદ્ધિમતાં વરઃ ॥

સ્વરૂપિણી તતો બુદ્ધિર્ ઉપતસ્થે હરિં પ્રભુમ્
યોગેન ચૈનાં નિર્યોગઃ સ્વયં નિયુયુજે તદા ॥

સ તામ્ ઐશ્વર્યયોગસ્થાં બુદ્ધિં શક્તિમતીં સતીમ્
ઉવાચ વચનં દેવો બુદ્ધિં વૈ પ્રભુર્ અવ્યયઃ ॥

બ્રહ્માણં પ્રવિશસ્વેતિ લોકસૃષ્ટ્યર્થસિદ્ધયે
તતસ્ તમ્ ઈશ્વરાદિષ્ટા બુદ્ધિઃ ક્ષિપ્રં વિવેશ સા ॥

અથૈનં બુદ્ધિસંયુક્તં પુનઃ સ દદૃશે હરિઃ
ભૂયશ્ ચૈનં વચઃ પ્રાહ સૃજેમા વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા સ ભગવાંસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત
પ્રાપ ચૈવ મુહૂર્તેન સ્વસ્થાનં દેવસંજ્ઞિતમ્ ॥

તાં ચૈવ પ્રકૃતિં પ્રાપ્ય એકીભાવગતો ઽભવત્
અથાસ્ય બુદ્ધિર્ અભવત્ પુનર્ અન્યા તદા કિલ ॥

સૃષ્ટા ઇમાઃ પ્રજાઃ સર્વા બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના
દૈત્યદાનવગન્ધર્વ રક્ષોગણસમાકુલાઃ
જાતા હીયં વસુમતી ભારાક્રાન્તા તપસ્વિની ॥

બહવો બલિનઃ પૃથ્વ્યાં દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ
ભવિષ્યન્તિ તપોયુક્તા વરાન્ પ્રાપ્સ્યન્તિ ચોત્તમાન્ ॥

અવશ્યમ્ એવ તૈઃ સર્વૈર્ વરદાનેન દર્પિતૈઃ
બાધિતવ્યાઃ સુરગણા ઋષયશ્ ચ તપોધનાઃ
તત્ર ન્યાય્યમ્ ઇદં કર્તું ભારાવતરણં મયા ॥

અથ નાનાસમુદ્ભૂતૈર્ વસુધાયાં યથાક્રમમ્
નિગ્રહેણ ચ પાપાનાં સાધૂનાં પ્રગ્રહેણ ચ ॥

ઇમાં તપસ્વિનીં સત્યાં ધારયિષ્યામિ મેદિનીમ્
મયા હ્ય્ એષા હિ ધ્રિયતે પાતાલસ્થેન ભોગિના ॥

મયા ધૃતા ધારયતિ જગદ્ ધિ સચરા-ચરમ્
તસ્માત્ પૃથ્વ્યાઃ પરિત્રાણં કરિષ્યે સંભવં ગતઃ ॥

એવં સ ચિન્તયિત્વા તુ ભગવાન્ મધુસૂદનઃ
રૂપાણ્ય્ અનેકાન્ય્ અસૃજત્ પ્રાદુર્ભાવભવાય સઃ ॥

વારાહં નારસિંહં ચ વામનં માનુષં તથા
એભિર્ મયા નિહન્તવ્યા દુર્વિનીતાઃ સુરારયઃ ॥

અથ ભૂયો જગત્સ્રષ્ટા ભોઃશબ્દેનાનુનાદયન્
સરસ્વતીમ્ ઉચ્ચચાર તત્ર સારસ્વતો ઽભવત્ ॥

અપાન્તરતમા નામ સુતો વાક્સંભવો વિભોઃ
ભૂતભવ્યભવિષ્યજ્ઞઃ સત્યવાદી દૃઢવ્રતઃ ॥

તમ્ ઉવાચ નતં મૂર્ધ્ના દેવાનામ્ આદિર્ અવ્યયઃ
વેદાખ્યાને શ્રુતિઃ કાર્યા ત્વયા મતિમતાં વર
તસ્માત્ કુરુ યથાજ્ઞપ્તં મયૈતદ્ વચનં મુને ॥

તેન ભિન્નાસ્ તદા વેદા મનોઃ સ્વાયંભુવે ઽન્તરે
તતસ્ તુતોષ ભગવાન્ હરિસ્ તેનાસ્ય કર્મણા
તપસા ચ સુતપ્તેન યમેન નિયમેન ચ ॥

મન્વન્તરેષુ પુત્ર ત્વમ્ એવં લોકપ્રવર્તકઃ
ભવિષ્યસ્ય્ અચલો બ્રહ્મન્ન્ અપ્રધૃષ્યશ્ ચ નિત્યશઃ ॥

પુનસ્ તિષ્યે ચ સંપ્રાપ્તે કુરવો નામ ભારતાઃ
ભવિષ્યન્તિ મહાત્માનો રાજાનઃ પ્રથિતા ભુવિ ॥

તેષાં ત્વત્તઃ પ્રસૂતાનાં કુલભેદો ભવિષ્યતિ
પરસ્પરવિનાશાર્થં ત્વામ્ ઋતે દ્વિજસત્તમ ॥

તત્રાપ્ય્ અનેકધા વેદાન્ ભેત્સ્યસે તપસાન્વિતઃ
કૃષ્ણે યુગે ચ સંપ્રાપ્તે કૃષ્ણવર્ણો ભવિષ્યસિ ॥

ધર્માણાં વિવિધાનાં ચ કર્તા જ્ઞાનકરસ્ તથા
ભવિષ્યસિ તપોયુક્તો ન ચ રાગાદ્ વિમોક્ષ્યસે ॥

વીતરાગશ્ ચ પુત્રસ્ તે પરમાત્મા ભવિષ્યતિ
મહેશ્વરપ્રસાદેન નૈતદ્ વચનમ્ અન્યથા ॥

યં માનસં વૈ પ્રવદન્તિ પુત્રં
પિતામહસ્યોત્તમબુદ્ધિયુક્તમ્
વસિષ્ઠમ્ અગ્ર્યં તપસો નિધાનં
યશ્ ચાપિ સૂર્યં વ્યતિરિચ્ય ભાતિ

તસ્યાન્વયે ચાપિ તતો મહર્2ષિઃ
પરાશરો નામ મહાપ્રભાવઃ
પિતા સ તે વેદનિધિર્ વરિષ્ઠો
મહાતપા વૈ તપસો નિવાસઃ
કાનીનગર્ભઃ પિતૃકન્યકાયાં
તસ્માદ્ ઋષેસ્ ત્વં ભવિતા ચ પુત્રઃ

ભૂતભવ્યભવિષ્યાણાં છિન્નસર્વાર્થસંશયઃ
યે હ્ય્ અતિક્રાન્તકાઃ પૂર્વં સહસ્રયુગપર્યયાઃ ॥

તાંશ્ ચ સર્વાન્ મયોદ્દિષ્ટાન્ દ્રક્ષ્યસે તપસાન્વિતઃ
પુનર્ દ્રક્ષ્યસિ ચાનેક સહસ્રયુગપર્યયાન્ ॥

અનાદિનિધનં લોકે ચક્રહસ્તં ચ માં મુને
અનુધ્યાનાન્ મમ મુને નૈતદ્ વચનમ્ અન્યથા ॥

શનૈશ્ચરઃ સૂર્યપુત્રો ભવિષ્યતિ મનુર્ મહાન્
તસ્મિન્ મન્વન્તરે ચૈવ સપ્તર્1ષિગણપૂર્વકઃ
ત્વમ્ એવ ભવિતા વત્સ મત્પ્રસાદાન્ ન સંશયઃ ॥

એવં સારસ્વતમ્ ઋષિમ્ અપાન્તરતમં તદા
ઉક્ત્વા વચનમ્ ઈશાનઃ સાધયસ્વેત્ય્ અથાબ્રવીત્ ॥

સો ઽહં તસ્ય પ્રસાદેન દેવસ્ય હરિમેધસઃ
અપાન્તરતમા નામ તતો જાતો આજ્ઞયા હરેઃ
પુનશ્ ચ જાતો વિખ્યાતો વસિષ્ઠકુલનન્દનઃ ॥

તદ્ એતત્ કથિતં જન્મ મયા પૂર્વકમ્ આત્મનઃ
નારાયણપ્રસાદેન તથા નારાયણાંશજમ્ ॥

મયા હિ સુમહત્ તપ્તં તપઃ પરમદારુણમ્
પુરા મતિમતાં શ્રેષ્ઠાઃ પરમેણ સમાધિના ॥

એતદ્ વઃ કથિતં સર્વં યન્ માં પૃચ્છથ પુત્રકાઃ
પૂર્વજન્મ ભવિષ્યં ચ ભક્તાનાં સ્નેહતો મયા ॥

એષ તે કથિતઃ પૂર્વં સંભવો ઽસ્મદ્ગુરોર્ નૃપ_2
વ્યાસસ્યા-ક્લિષ્ટમનસો યથા પૃષ્ટઃ પુનઃ શૃણુ ॥

સાંખ્યં યોગં પઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા
જ્ઞાનાન્ય્ એતાનિ રાજર્1ષે વિદ્ધિ નાનામતાનિ વૈ ॥

સાંખ્યસ્ય વક્તા કપિલઃ પરમર્1ષિઃ સ ઉચ્યતે
હિરણ્યગર્ભો યોગસ્ય વેત્તા નાન્યઃ પુરાતનઃ ॥

અપાન્તરતમાશ્ ચૈવ વેદાચાર્યઃ સ ઉચ્યતે
પ્રાચીનગર્ભં તમ્ ઋષિં પ્રવદન્તીહ કેચન ॥

ઉમાપતિર્ ભૂતપતિઃ શ્રીકણ્ઠો બ્રહ્મણઃ સુતઃ
ઉક્તવાન્ ઇદમ્ અવ્યગ્રો જ્ઞાનં પાશુપતં શિવઃ ॥

પઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વેત્તા તુ ભગવાન્ સ્વયમ્
સર્વેષુ ચ નૃપ_2-શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનેષ્વ્ એતેષુ દૃશ્યતે ॥

યથાગમં યથાજ્ઞાનં નિષ્ઠા નારાયણઃ પ્રભુઃ
ન ચૈનમ્ એવં જાનાતિ તમોભૂતા વિશાં પતે ॥

તમ્ એવ શાસ્ત્રકર્તારં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
નિષ્ઠાં નારાયણમ્ ઋષિં નાન્યો ઽસ્તીતિ ચ વાદિનઃ ॥

નિઃસંશયેષુ સર્વેષુ નિત્યં વસતિ વૈ હરિઃ
સસંશયાન્ હેતુબલાન્ નાધ્યાવસતિ માધવઃ ॥

પઞ્ચરાત્રવિદો યે તુ યથાક્રમપરા નૃપ_2
એકાન્તભાવોપગતાસ્ તે હરિં પ્રવિશન્તિ વૈ ॥

સાંખ્યં ચ યોગં ચ સનાતને દ્વે
વેદાશ્ ચ સર્વે નિખિલેન રાજન્
સર્વૈઃ સમસ્તૈર્ ઋષિભિર્ નિરુક્તો
નારાયણો વિશ્વમ્ ઇદં પુરાણમ્

શુભા-શુભં કર્મ સમીરિતં યત્
પ્રવર્તતે સર્વલોકેષુ કિંચિત્
તસ્માદ્ ઋષેસ્ તદ્ ભવતીતિ વિદ્યાદ્
દિવ્ય્ અન્તરિક્ષે ભુવિ ચાપ્સુ ચાપિ