Narada Smriti · Chapter v12

vivāhādividhiḥ strīṇāṃ yatra puṃsāṃ ca kīrtyate /
strīpuṃsayoganāmaitad vivādapadam ucyate //

strīpuṃsayos tu saṃbandhād varaṇaṃ prāg vidhīyate /
varaṇād grahaṇaṃ pāṇeḥ saṃskāro 'tha dvilakṣaṇaḥ //

tayor aniyataṃ proktaṃ varaṇaṃ doṣadarśanāt /
pāṇigrahaṇamantrābhyāṃ niyataṃ dāralakṣaṇam //

brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca parigrahe /
svajātyā śreyasī bhāryā svajātyaś ca patiḥ striyāḥ //

brāhmaṇasyānulomyena striyo 'nyās tisra eva tu /
śūdrāyāḥ prātilomyena tathānye patayas trayaḥ //

dve bhārye kṣatriyasyānye vaiśyasyaikā prakīrtitā /
vaiśyāyā dvau patī jñeyāv eko 'nyaḥ kṣatriyāpatiḥ //

ā saptamāt pañcamād vā bandhubhyaḥ pitṛmātṛtāḥ /
avivāhyāḥ sagotrāḥ syuḥ samānapravarās tathā //

parīkṣyaḥ puruṣaḥ puṃstve nijair evāṅgalakṣaṇaiḥ /
pumāṃś ced avikalpena sa kanyāṃ labdhum arhati //

subaddhajatrujānvasthiḥ subaddhāṃsaśirodharaḥ /
sthūlaghāṭas tanūrutvag avilagnagatisvaraḥ //

viṭ cāsya plavate nāpsu hlādi mūtraṃ ca phenilam /
pumān syāṃl lakṣaṇair etair viparītais tu paṇḍakaḥ //

caturdaśavidhaḥ śāstre sa tu dṛṣṭo manīṣibhiḥ /
cikitsyaś cācikitsyaś ca teṣām ukto vidhiḥ kramāt //

nisargapaṇḍo vadhriś ca pakṣapaṇḍas tathaiva ca /
abhiśāpād guro rogād devakrodhāt tathaiva ca //

īrṣyāpaṇḍaś ca sevyaś ca vātaretā mukhebhagaḥ /
ākṣipto moghabījaś ca śālīno 'nyapatis tathā //

tatrādyāv apratīkarau pakṣākhyo māsam ācaret /
anukramāt trayasyāsya kālaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ //

īrṣyāpaṇḍādayo ye 'nye catvāraḥ samudāhṛtāḥ /
saṃtyaktavyāḥ patitavat kṣatayonyā api striyāḥ //

ākṣiptamoghabījābhyām patyāv apratikarmaṇi /
patir anyaḥ smṛto nāryā vatsaraṃ saṃpratīkṣya tu //

śālīnasyāpi dhṛṣṭastrī saṃyogād bhajyate dhvajaḥ /
taṃ hīnavegam anyastrī bālādyābhir upakramet //

anyasyām yo manuṣyaḥ syād amanuṣyaḥ svayoṣiti /
labheta sānyaṃ bhartāram etat kāryaṃ prajāpateḥ //

apatyārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ strī kṣetraṃ bījinaḥ prajāḥ /
kṣetraṃ bījavate deyaṃ nābījī kṣetram arhati //

pitā dadyāt svayaṃ kanyām bhrātā vānumate pituḥ /
mātāmaho mātulaś ca sakulyā bāndhavās tathā //

mātābhāve tu sarveṣāṃ prakṛtau yadi vartate /
tasyām aprakṛtisthāyāṃ dadyuḥ kanyāṃ svajātayaḥ //

yadā tu naiva kaścit syāt kanyā rājānam āvrajet /
anujñayā tasya varaṃ pratītya varayet svayam //

savarṇam anurūpaṃ ca kularūpavayaḥśrutaiḥ /
saha dharmaṃ caret tena putrāṃś cotpādayet tataḥ //

pratigṛhya ca yaḥ kanyāṃ naro deśāntaraṃ vrajet /
trīn ṛtūn samatikramya kanyānyaṃ varayed varam //

kanyā nartum upekṣeta bāndhavebhyo nivedayet /
te cen na dadyus tāṃ bhartre te syur bhrūṇahabhiḥ samāḥ //

yāvantaś ca rtavas tasyāḥ samatītā patiṃ vinā /
tāvatyo bhrūṇahatyāḥ syus tasya yo na dadāti tām //

ato 'pravṛtte rajasi kanyāṃ dadyāt pitā sakṛt /
mahad enaḥ spṛśed enam anyathaiṣa vidhiḥ satām //

sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate /
sakṛd āha dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt //

brāhmādiṣu vivāheṣu pañcasv eṣu vidhiḥ smṛtaḥ /
guṇāpekṣaṃ bhaved dānam āsurādiṣu ca triṣu //

kanyāyām prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃś ced vara āvrajet /
dharmārthakāmasaṃyuktaṃ vācyaṃ tatrānṛtaṃ bhavet //

nāduṣṭāṃ dūṣayet kanyāṃ nāduṣṭaṃ dūṣayed varam /
doṣe tu sati nāgaḥ syād anyonyaṃ tyajatos tayoḥ //

dattvā nyāyena yaḥ kanyāṃ varāya na dadāti tām /
aduṣṭaś ced varo rājñā sa daṇḍyas tatra coravat //

yas tu doṣavatīṃ kanyām anākhyāya prayacchati /
tasya kuryān nṛpo daṇḍaṃ pūrvasāhasacoditam //

akanyeti tu yaḥ kanyāṃ brūyād dveṣeṇa mānavaḥ /
sa śataṃ prāpnuyād daṇḍaṃ tasyā doṣam adarśayan //

pratigṛhya tu yaḥ kanyām aduṣṭām utsṛjed varaḥ /
vineyaḥ so 'py akāmo 'pi kanyāṃ tām eva codvahet //

dīrghakutsitarogārtā vyaṅgā saṃsṛṣṭamaithunā /
dhṛṣṭānyagatabhāvā ca kanyādoṣāḥ prakīrtitāḥ //

unmattaḥ patitaḥ klībo durbhagas tyaktabāndhavaḥ /
kanyādoṣau ca yau pūrvau eṣa doṣagaṇo vare //

aṣṭau vivāhā varṇānāṃ saṃskārārthaṃ prakīrtitāḥ /
brāhmas tu prathamas teṣāṃ prājāpatyas tathaiva ca //

ārṣaś caivātha daivaś ca gāndharvaś cāsuras tathā /
rākṣaso 'nantaras tasmāt paiśācas tv aṣṭamaḥ smṛtaḥ //

satkṛtyāhūya kanyāṃ tu brāhme dadyād tv alaṃkṛtām /
saha dharmaṃ carety uktvā prājāpatyo vidhīyate //

vastragomithune dattvā vivāhas tv ārṣa ucyate /
antarvedyāṃ tu daivaḥ syād ṛtvije karma kurvate //

icchantīm icchate prāhur gāndharvo nāma pañcamam /
vivāhas tv āsuro jñeyaḥ śulkasaṃvyavahārataḥ //

prasahya haraṇād ukto vivāho rākṣasas tathā /
suptamattopagamanāt paiśācas tv aṣṭamo 'dhamaḥ //

eṣāṃ tu dharmyās catvāro brāhmādyāḥ samudāhṛtāḥ /
sādhāraṇaḥ syād gāndharvas trayo 'dharmyās tv ataḥ pare //

parapūrvāḥ striyas tv anyāḥ sapta proktā yathākramam /
punarbhūs trividhā tāsāṃ svairiṇī tu caturvidhā //

kanyaivākṣatayonir yā pāṇigrahaṇadūṣitā /
punarbhūḥ prathamā soktā punaḥ saṃskāram arhati //

kaumāraṃ patim utsṛjya yānyaṃ puruṣam āśritā /
punaḥ patyur gṛham yāyāt sā dvitīyā prakīrtitā //

asatsu devareṣu strī bāndhavair yā pradīyate /
savarṇāyāsapiṇḍāya sā tṛtīyā prakīrtitā //

strī prasūtāprasūtā vā patyāv eva tu jīvati /
kāmāt samāśrayed anyaṃ prathamā svairiṇī tu sā //

mṛte bhartari yā prāptān devarān apy apāsya tu /
upagacchet paraṃ kāmāt sā dvitīyā prakīrtitā //

prāptā deśād dhanakrītā kṣutpipāsāturā ca yā /
tavāham ity upagatā sā tṛtīyā prakīrtitā //

deśadharmān apekṣya strī gurubhir yā pradīyate /
utpannasāhasānyasmai sāntyā vai svairiṇī smṛtā //

punarbhuvāṃ eṣa vidhiḥ svairiṇīnāṃ ca kīrtitaḥ /
pūrvā pūrvājaghanyāsāṃ śreyasī tūttarottarā //

apatyam utpādayitus tāsāṃ yā śulkato hṛtā /
aśulkopanatāyāṃ tu kṣetrikasyaiva tat phalam //

kṣetrikasya yad ajñātaṃ kṣetre bījaṃ pradīyate /
na tatra bījino bhāgaḥ kṣetrikasyaiva tad bhavet //

oghavātāhṛtaṃ bījaṃ kṣetre yasya prarohati /
phalabhug yasya tat kṣetraṃ na bījī phalabhāg bhavet //

mahokṣo janayed vatsān yasya goṣu vraje caran /
tasya te yasya tā gāvo moghaṃ syanditam ārṣabham //

kṣetrikānumataṃ bījaṃ yasya kṣetre pramucyate /
tadapatyaṃ dvayor eva bījikṣetrikayor matam //

narte kṣetraṃ bhavet sasyaṃ na ca bījaṃ vināsti tat /
ato 'patyaṃ dvayor iṣṭaṃ pitur mātuś ca dharmataḥ //

nāthavatyā paragṛhe saṃyuktasya striyā saha /
dṛṣṭaṃ saṃgrahaṇaṃ tajjñair nāgatāyāḥ svayaṃ gṛhe //

praduṣṭatyaktadārasya klībasya kṣamakasya ca /
svecchayopeyuṣo dārān na doṣaḥ sāhaso bhavet //

parastriyā sahākāle 'deśe vā bhavato mithaḥ /
sthānasaṃbhāṣaṇāmodās trayaḥ saṃgrahaṇakramāḥ //

nadīnāṃ saṃgame tīrtheṣv ārāmeṣu vaneṣu ca /
strī pumāṃś ca sameyātāṃ grāhyaṃ saṃgrahaṇaṃ bhavet //

dūtīprasthāpanaiś caiva lekhāsaṃpreṣaṇair api /
anyair api vyabhicāraiḥ sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam //

striyaṃ spṛśed adeśe yaḥ spṛṣṭo vā marśayet tathā /
parasparasyānumate tac ca saṃgrahaṇaṃ bhavet //

bhakṣair vā yadi vā bhojyair vastrair mālyais tathaiva ca /
saṃpreṣyamānair gandhaiś ca sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam //

darpād vā yadi vā mohāc chlāghayā vā svayaṃ vadet /
mameyaṃ bhuktapūrveti sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam //

pāṇau yaś ca nigṛhṇīyad veṇyāṃ vastrāntare 'pi vā /
tiṣṭha tiṣṭheti vā bruyāt sarvaṃ saṃgrahaṇaṃ smṛtam //

svajātyatikrame puṃsāṃ uktam uttamasāhasam /
viparyaye madhyamas tu prātilome pramāpaṇam //

kanyāyām asakāmāyāṃ dvyāṅgulasyāvakartanam /
uttamāyāṃ vadhas tv eva sarvasvaharaṇaṃ tathā //

sakāmāyāṃ tu kanyāyāṃ savarṇe nāsty atikramaḥ /
kiṃtv alaṃkṛtya satkṛtya sa evaināṃ samudvahet //

mātā mātṛṣvasā śvaśrūr mātulānī pitṛṣvasā /
pitṛvyasakhiśiṣyastrī bhaginī tatsakhī snuṣā //

duhitācāryabhāryā ca sagotrā śaraṇāgatā /
rājñī pravrajitā dhātrī sādhvī varṇottamā ca yā //

āsām anyatamāṃ gatvā gurutalpaga ucyate /
śiśnasyotkartanaṃ daṇḍo nānyas tatra vidhīyate //

paśuyonyām atikrāman vineyaḥ sa damaṃ śatam /
madhyamaṃ sāhasaṃ goṣu tad evāntyāvasāyiṣu //

agamyāgāminaḥ śāsti daṇḍo rājñā pracoditaḥ /
prāyaścittavidhāv atra prāyaścittaṃ viśodhanam //

svairiṇy abrāhmaṇī veśyā dāsī niṣkāsinī ca yā /
gamyāḥ syur ānulomyena striyo na pratilomataḥ //

āsv eva tu bhujiṣyāsu doṣaḥ syāt paradāravat /
gamyā api hi nopeyās tāś ced anyaparigrahāḥ //

anutpannaprajāyās tu patiḥ preyād yadi striyāḥ /
niyuktā gurubhir gacched devaraṃ putrakāmyayā //

sa ca tāṃ pratipadyeta tathaivā putrajanmataḥ /
putre jāte nivarteta viplavaḥ syād ato 'nyathā //

ghṛtenābhyajya gātrāṇi tailenāvikṛtena vā /
mukhān mukhaṃ pariharan gātrair gātrāṇy asaṃspṛśan //

striyaṃ putravatīṃ vandhyāṃ nīrajaskām anicchantīm /
na gacched garbhiṇīṃ nindyām aniyuktāṃ ca bandhubhiḥ //

aniyuktā tu yā nārī devarāj janayet sutam /
jārajātam arikthīyaṃ tam āhur dharmavādinaḥ //

tathāniyukto bhāryāyāṃ yavīyāñ jyāyaso vrajet /
yavīyaso vā yo jyāyān ubhau tau gurutalpagau //

kule tadavaśeṣe tu saṃtānārthaṃ na kāmataḥ /
niyukto gurubhir gacched bhrātṛbhāryāṃ yavīyasaḥ //

avidyamāne tu gurau rājño vācyaḥ kulakṣayaḥ /
tatas tadvacanād gacched anuśiṣya striyā saha //

pūrvoktenaiva vidhinā snātāṃ puṃsavane śuciḥ /
sakṛd ā garbhādhānād vā kṛte garbhe snuṣaiva sā //

ato 'nyathā vartamānaḥ pumān strī vāpi kāmataḥ /
vineyau subhṛśaṃ rājñā kilbiṣī syād anigrahāt //

īrṣyāsūyasamutthe tu saṃrambhe rāgahetuke /
dampatī vivadeyātāṃ na jñātiṣu na rājani //

anyonyaṃ tyajator nāgaḥ syād anyonyaviruddhayoḥ /
strīpuṃsayor nigūḍhāyā vyabhicārād ṛte striyāḥ //

vyabhicāre striyā mauṇḍyam adhaḥśayanam eva ca /
kadannaṃ vā kuvāsaś ca karma cāvaskaroñjhanam //

strīdhanabhraṣṭasarvasvāṃ garbhavisraṃsinīṃ tathā /
bhartuś ca vadham icchantīṃ striyaṃ nirvāsayed gṛhāt //

anarthaśīlāṃ satataṃ tathaivāpriyavādinīm /
pūrvāśinīṃ ca yā bhartuḥ striyaṃ nirvāsayed budhaḥ //

vandhyāṃ strījananīṃ nindyāṃ pratikulāṃ ca sarvadā /
kāmato nābhinandeta kurvann evaṃ sa doṣabhāk //

anukūlām avāgduṣṭāṃ dakṣāṃ sādhvīṃ prajāvatīm /
tyajan bhāryām avasthāpyo rājñā daṇḍena bhūyasā //

ajñātadoṣeṇoḍhā yā nirgatā nānyam āśritā /
bandhubhiḥ sā niyoktavyā nirbandhuḥ svayam āśrayet //

naṣṭe mṛte pravrajite klībe ca patite patau /
pañcasv āpatsu nārīṇāṃ patir anyo vidhīyate //

aṣṭau varṣāṇy udīkṣeta brāhmaṇī proṣitaṃ patim /
aprasūtā tu catvāri parato 'nyaṃ samāśrayet //

kṣatriyā ṣaṭ samās tiṣṭhed aprasūtā samātrayam /
vaiśyā prasūtā catvāri dve same tv itarā vaset //

na śūdrāyāḥ smṛtaḥ kālo na ca dharmavyatikramaḥ /
viśeṣato 'prasūtāyāḥ saṃvatsaraparā sthitiḥ //

apravṛttau smṛtaḥ dharma eṣa proṣitayoṣitām /
jīvati śrūyamāṇe tu syād eṣa dviguṇo vidhiḥ //

prajāpravṛttau bhūtānāṃ sṛṣṭir eṣā prajāpateḥ /
ato 'nyagamane strīṇām evaṃ doṣo na vidyate //

ānulomyena varṇānāṃ yaj janma sa vidhiḥ smṛtaḥ /
prātilomyena yaj janma sa jñeyo varṇasaṃkaraḥ //

anantaraḥ smṛtaḥ putraḥ putra ekāntaras tathā /
dvyantaraś cānulomyena tathaiva pratilomataḥ //

ugraḥ pāraśavaś caiva niṣādaś cānulomataḥ /
uttamebhyas trayas tribhyaḥ śūdrāputrāḥ prakīrtitāḥ //

brāhmaṇyā api cāṇḍāla sūtavaidehakā api /
aparebhyas trayas tribhyā vijñeyaḥ pratilomataḥ //

ambaṣṭho māgadhaś caiva kṣattā ca kṣatriyāsutāḥ /
ānulomyena tatraiko dvau jñeyau pratilomataḥ //

vaiśyāputrās tu dauṣṣanta yavanāyogavā api /
prātilomyena yatraiko dvau jñeyau cānulomajau //

sūtādyāḥ pratilomās tu ye jātipratilomajāḥ /
te saṃkarāḥ śvapākādyās teṣāṃ triḥ saptako gaṇaḥ //

savarṇo brāhmaṇīputraḥ kṣatriyāyām anantaraḥ /
ambaṣṭhograu tathā putrāv evaṃ kṣatriyavaiśyayoḥ //

ekāntaras tu dauṣṣanto vaiśyāyāṃ brāhmaṇāt sutaḥ /
śūdrāyāṃ kṣatriyāt tadvan niṣādo nāma jāyate //

śūdrā pāraśavaṃ sūte brāhmaṇād uttaraṃ sutam /
ānulomyena varṇānāṃ putrā hy ete prakīrtitāḥ //

sūtaś ca māgadhaś caiva putrāv āyogavas tathā /
prātilomyena varṇānāṃ tadvad ete 'py anantarāḥ //

anantaraḥ smṛtaḥ sūto brāhmaṇyāṃ kṣatriyāt sutaḥ /
māgadhāyogavau tadvad dvī putrau vaiśyaśūdrayoḥ //

brāhmaṇy ekāntaraṃ vaiśyāt sūte vaidehakaṃ sutam /
kṣattāraṃ kṣatriyā śūdrāt putram ekāntaraṃ tathā //

dvyantaraḥ prātilomyena pāpiṣṭhaḥ sati saṃkare /
cāṇḍālo jāyate śūdrād brāhmaṇī yatra muhyati //

rājñā parīkṣyaṃ na yathā jāyate varṇasaṃkaraḥ /
tasmād rājñā viśeṣeṇa trayī rakṣyā tu saṃkarāt //