નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v12

વિવાહાદિવિધિઃ સ્ત્રીણાં યત્ર પુંસાં ચ કીર્ત્યતે ।
સ્ત્રીપુંસયોગનામૈતદ્ વિવાદપદમ્ ઉચ્યતે ॥

સ્ત્રીપુંસયોસ્ તુ સંબન્ધાદ્ વરણં પ્રાગ્ વિધીયતે ।
વરણાદ્ ગ્રહણં પાણેઃ સંસ્કારો ઽથ દ્વિલક્ષણઃ ॥

તયોર્ અનિયતં પ્રોક્તં વરણં દોષદર્શનાત્ ।
પાણિગ્રહણમન્ત્રાભ્યાં નિયતં દારલક્ષણમ્ ॥

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચ પરિગ્રહે ।
સ્વજાત્યા શ્રેયસી ભાર્યા સ્વજાત્યશ્ ચ પતિઃ સ્ત્રિયાઃ ॥

બ્રાહ્મણસ્યાનુલોમ્યેન સ્ત્રિયો ઽન્યાસ્ તિસ્ર એવ તુ ।
શૂદ્રાયાઃ પ્રાતિલોમ્યેન તથાન્યે પતયસ્ ત્રયઃ ॥

દ્વે ભાર્યે ક્ષત્રિયસ્યાન્યે વૈશ્યસ્યૈકા પ્રકીર્તિતા ।
વૈશ્યાયા દ્વૌ પતી જ્ઞેયાવ્ એકો ઽન્યઃ ક્ષત્રિયાપતિઃ ॥

આ સપ્તમાત્ પઞ્ચમાદ્ વા બન્ધુભ્યઃ પિતૃમાતૃતાઃ ।
અવિવાહ્યાઃ સગોત્રાઃ સ્યુઃ સમાનપ્રવરાસ્ તથા ॥

પરીક્ષ્યઃ પુરુષઃ પુંસ્ત્વે નિજૈર્ એવાઙ્ગલક્ષણૈઃ ।
પુમાંશ્ ચેદ્ અવિકલ્પેન સ કન્યાં લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

સુબદ્ધજત્રુજાન્વસ્થિઃ સુબદ્ધાંસશિરોધરઃ ।
સ્થૂલઘાટસ્ તનૂરુત્વગ્ અવિલગ્નગતિસ્વરઃ ॥

વિટ્ ચાસ્ય પ્લવતે નાપ્સુ હ્લાદિ મૂત્રં ચ ફેનિલમ્ ।
પુમાન્ સ્યાંલ્ લક્ષણૈર્ એતૈર્ વિપરીતૈસ્ તુ પણ્ડકઃ ॥

ચતુર્દશવિધઃ શાસ્ત્રે સ તુ દૃષ્ટો મનીષિભિઃ ।
ચિકિત્સ્યશ્ ચાચિકિત્સ્યશ્ ચ તેષામ્ ઉક્તો વિધિઃ ક્રમાત્ ॥

નિસર્ગપણ્ડો વધ્રિશ્ ચ પક્ષપણ્ડસ્ તથૈવ ચ ।
અભિશાપાદ્ ગુરો રોગાદ્ દેવક્રોધાત્ તથૈવ ચ ॥

ઈર્ષ્યાપણ્ડશ્ ચ સેવ્યશ્ ચ વાતરેતા મુખેભગઃ ।
આક્ષિપ્તો મોઘબીજશ્ ચ શાલીનો ઽન્યપતિસ્ તથા ॥

તત્રાદ્યાવ્ અપ્રતીકરૌ પક્ષાખ્યો માસમ્ આચરેત્ ।
અનુક્રમાત્ ત્રયસ્યાસ્ય કાલઃ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ॥

ઈર્ષ્યાપણ્ડાદયો યે ઽન્યે ચત્વારઃ સમુદાહૃતાઃ ।
સંત્યક્તવ્યાઃ પતિતવત્ ક્ષતયોન્યા અપિ સ્ત્રિયાઃ ॥

આક્ષિપ્તમોઘબીજાભ્યામ્ પત્યાવ્ અપ્રતિકર્મણિ ।
પતિર્ અન્યઃ સ્મૃતો નાર્યા વત્સરં સંપ્રતીક્ષ્ય તુ ॥

શાલીનસ્યાપિ ધૃષ્ટસ્ત્રી સંયોગાદ્ ભજ્યતે ધ્વજઃ ।
તં હીનવેગમ્ અન્યસ્ત્રી બાલાદ્યાભિર્ ઉપક્રમેત્ ॥

અન્યસ્યામ્ યો મનુષ્યઃ સ્યાદ્ અમનુષ્યઃ સ્વયોષિતિ ।
લભેત સાન્યં ભર્તારમ્ એતત્ કાર્યં પ્રજાપતેઃ ॥

અપત્યાર્થં સ્ત્રિયઃ સૃષ્ટાઃ સ્ત્રી ક્ષેત્રં બીજિનઃ પ્રજાઃ ।
ક્ષેત્રં બીજવતે દેયં નાબીજી ક્ષેત્રમ્ અર્હતિ ॥

પિતા દદ્યાત્ સ્વયં કન્યામ્ ભ્રાતા વાનુમતે પિતુઃ ।
માતામહો માતુલશ્ ચ સકુલ્યા બાન્ધવાસ્ તથા ॥

માતાભાવે તુ સર્વેષાં પ્રકૃતૌ યદિ વર્તતે ।
તસ્યામ્ અપ્રકૃતિસ્થાયાં દદ્યુઃ કન્યાં સ્વજાતયઃ ॥

યદા તુ નૈવ કશ્ચિત્ સ્યાત્ કન્યા રાજાનમ્ આવ્રજેત્ ।
અનુજ્ઞયા તસ્ય વરં પ્રતીત્ય વરયેત્ સ્વયમ્ ॥

સવર્ણમ્ અનુરૂપં ચ કુલરૂપવયઃશ્રુતૈઃ ।
સહ ધર્મં ચરેત્ તેન પુત્રાંશ્ ચોત્પાદયેત્ તતઃ ॥

પ્રતિગૃહ્ય ચ યઃ કન્યાં નરો દેશાન્તરં વ્રજેત્ ।
ત્રીન્ ઋતૂન્ સમતિક્રમ્ય કન્યાન્યં વરયેદ્ વરમ્ ॥

કન્યા નર્તુમ્ ઉપેક્ષેત બાન્ધવેભ્યો નિવેદયેત્ ।
તે ચેન્ ન દદ્યુસ્ તાં ભર્ત્રે તે સ્યુર્ ભ્રૂણહભિઃ સમાઃ ॥

યાવન્તશ્ ચ ર્તવસ્ તસ્યાઃ સમતીતા પતિં વિના ।
તાવત્યો ભ્રૂણહત્યાઃ સ્યુસ્ તસ્ય યો ન દદાતિ તામ્ ॥

અતો ઽપ્રવૃત્તે રજસિ કન્યાં દદ્યાત્ પિતા સકૃત્ ।
મહદ્ એનઃ સ્પૃશેદ્ એનમ્ અન્યથૈષ વિધિઃ સતામ્ ॥

સકૃદ્ અંશો નિપતતિ સકૃત્ કન્યા પ્રદીયતે ।
સકૃદ્ આહ દદાનીતિ ત્રીણ્ય્ એતાનિ સકૃત્ સકૃત્ ॥

બ્રાહ્માદિષુ વિવાહેષુ પઞ્ચસ્વ્ એષુ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
ગુણાપેક્ષં ભવેદ્ દાનમ્ આસુરાદિષુ ચ ત્રિષુ ॥

કન્યાયામ્ પ્રાપ્તશુલ્કાયાં જ્યાયાંશ્ ચેદ્ વર આવ્રજેત્ ।
ધર્માર્થકામસંયુક્તં વાચ્યં તત્રાનૃતં ભવેત્ ॥

નાદુષ્ટાં દૂષયેત્ કન્યાં નાદુષ્ટં દૂષયેદ્ વરમ્ ।
દોષે તુ સતિ નાગઃ સ્યાદ્ અન્યોન્યં ત્યજતોસ્ તયોઃ ॥

દત્ત્વા ન્યાયેન યઃ કન્યાં વરાય ન દદાતિ તામ્ ।
અદુષ્ટશ્ ચેદ્ વરો રાજ્ઞા સ દણ્ડ્યસ્ તત્ર ચોરવત્ ॥

યસ્ તુ દોષવતીં કન્યામ્ અનાખ્યાય પ્રયચ્છતિ ।
તસ્ય કુર્યાન્ નૃપો દણ્ડં પૂર્વસાહસચોદિતમ્ ॥

અકન્યેતિ તુ યઃ કન્યાં બ્રૂયાદ્ દ્વેષેણ માનવઃ ।
સ શતં પ્રાપ્નુયાદ્ દણ્ડં તસ્યા દોષમ્ અદર્શયન્ ॥

પ્રતિગૃહ્ય તુ યઃ કન્યામ્ અદુષ્ટામ્ ઉત્સૃજેદ્ વરઃ ।
વિનેયઃ સો ઽપ્ય્ અકામો ઽપિ કન્યાં તામ્ એવ ચોદ્વહેત્ ॥

દીર્ઘકુત્સિતરોગાર્તા વ્યઙ્ગા સંસૃષ્ટમૈથુના ।
ધૃષ્ટાન્યગતભાવા ચ કન્યાદોષાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

ઉન્મત્તઃ પતિતઃ ક્લીબો દુર્ભગસ્ ત્યક્તબાન્ધવઃ ।
કન્યાદોષૌ ચ યૌ પૂર્વૌ એષ દોષગણો વરે ॥

અષ્ટૌ વિવાહા વર્ણાનાં સંસ્કારાર્થં પ્રકીર્તિતાઃ ।
બ્રાહ્મસ્ તુ પ્રથમસ્ તેષાં પ્રાજાપત્યસ્ તથૈવ ચ ॥

આર્ષશ્ ચૈવાથ દૈવશ્ ચ ગાન્ધર્વશ્ ચાસુરસ્ તથા ।
રાક્ષસો ઽનન્તરસ્ તસ્માત્ પૈશાચસ્ ત્વ્ અષ્ટમઃ સ્મૃતઃ ॥

સત્કૃત્યાહૂય કન્યાં તુ બ્રાહ્મે દદ્યાદ્ ત્વ્ અલંકૃતામ્ ।
સહ ધર્મં ચરેત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રાજાપત્યો વિધીયતે ॥

વસ્ત્રગોમિથુને દત્ત્વા વિવાહસ્ ત્વ્ આર્ષ ઉચ્યતે ।
અન્તર્વેદ્યાં તુ દૈવઃ સ્યાદ્ ઋત્વિજે કર્મ કુર્વતે ॥

ઇચ્છન્તીમ્ ઇચ્છતે પ્રાહુર્ ગાન્ધર્વો નામ પઞ્ચમમ્ ।
વિવાહસ્ ત્વ્ આસુરો જ્ઞેયઃ શુલ્કસંવ્યવહારતઃ ॥

પ્રસહ્ય હરણાદ્ ઉક્તો વિવાહો રાક્ષસસ્ તથા ।
સુપ્તમત્તોપગમનાત્ પૈશાચસ્ ત્વ્ અષ્ટમો ઽધમઃ ॥

એષાં તુ ધર્મ્યાસ્ ચત્વારો બ્રાહ્માદ્યાઃ સમુદાહૃતાઃ ।
સાધારણઃ સ્યાદ્ ગાન્ધર્વસ્ ત્રયો ઽધર્મ્યાસ્ ત્વ્ અતઃ પરે ॥

પરપૂર્વાઃ સ્ત્રિયસ્ ત્વ્ અન્યાઃ સપ્ત પ્રોક્તા યથાક્રમમ્ ।
પુનર્ભૂસ્ ત્રિવિધા તાસાં સ્વૈરિણી તુ ચતુર્વિધા ॥

કન્યૈવાક્ષતયોનિર્ યા પાણિગ્રહણદૂષિતા ।
પુનર્ભૂઃ પ્રથમા સોક્તા પુનઃ સંસ્કારમ્ અર્હતિ ॥

કૌમારં પતિમ્ ઉત્સૃજ્ય યાન્યં પુરુષમ્ આશ્રિતા ।
પુનઃ પત્યુર્ ગૃહમ્ યાયાત્ સા દ્વિતીયા પ્રકીર્તિતા ॥

અસત્સુ દેવરેષુ સ્ત્રી બાન્ધવૈર્ યા પ્રદીયતે ।
સવર્ણાયાસપિણ્ડાય સા તૃતીયા પ્રકીર્તિતા ॥

સ્ત્રી પ્રસૂતાપ્રસૂતા વા પત્યાવ્ એવ તુ જીવતિ ।
કામાત્ સમાશ્રયેદ્ અન્યં પ્રથમા સ્વૈરિણી તુ સા ॥

મૃતે ભર્તરિ યા પ્રાપ્તાન્ દેવરાન્ અપ્ય્ અપાસ્ય તુ ।
ઉપગચ્છેત્ પરં કામાત્ સા દ્વિતીયા પ્રકીર્તિતા ॥

પ્રાપ્તા દેશાદ્ ધનક્રીતા ક્ષુત્પિપાસાતુરા ચ યા ।
તવાહમ્ ઇત્ય્ ઉપગતા સા તૃતીયા પ્રકીર્તિતા ॥

દેશધર્માન્ અપેક્ષ્ય સ્ત્રી ગુરુભિર્ યા પ્રદીયતે ।
ઉત્પન્નસાહસાન્યસ્મૈ સાન્ત્યા વૈ સ્વૈરિણી સ્મૃતા ॥

પુનર્ભુવાં એષ વિધિઃ સ્વૈરિણીનાં ચ કીર્તિતઃ ।
પૂર્વા પૂર્વાજઘન્યાસાં શ્રેયસી તૂત્તરોત્તરા ॥

અપત્યમ્ ઉત્પાદયિતુસ્ તાસાં યા શુલ્કતો હૃતા ।
અશુલ્કોપનતાયાં તુ ક્ષેત્રિકસ્યૈવ તત્ ફલમ્ ॥

ક્ષેત્રિકસ્ય યદ્ અજ્ઞાતં ક્ષેત્રે બીજં પ્રદીયતે ।
ન તત્ર બીજિનો ભાગઃ ક્ષેત્રિકસ્યૈવ તદ્ ભવેત્ ॥

ઓઘવાતાહૃતં બીજં ક્ષેત્રે યસ્ય પ્રરોહતિ ।
ફલભુગ્ યસ્ય તત્ ક્ષેત્રં ન બીજી ફલભાગ્ ભવેત્ ॥

મહોક્ષો જનયેદ્ વત્સાન્ યસ્ય ગોષુ વ્રજે ચરન્ ।
તસ્ય તે યસ્ય તા ગાવો મોઘં સ્યન્દિતમ્ આર્ષભમ્ ॥

ક્ષેત્રિકાનુમતં બીજં યસ્ય ક્ષેત્રે પ્રમુચ્યતે ।
તદપત્યં દ્વયોર્ એવ બીજિક્ષેત્રિકયોર્ મતમ્ ॥

નર્તે ક્ષેત્રં ભવેત્ સસ્યં ન ચ બીજં વિનાસ્તિ તત્ ।
અતો ઽપત્યં દ્વયોર્ ઇષ્ટં પિતુર્ માતુશ્ ચ ધર્મતઃ ॥

નાથવત્યા પરગૃહે સંયુક્તસ્ય સ્ત્રિયા સહ ।
દૃષ્ટં સંગ્રહણં તજ્જ્ઞૈર્ નાગતાયાઃ સ્વયં ગૃહે ॥

પ્રદુષ્ટત્યક્તદારસ્ય ક્લીબસ્ય ક્ષમકસ્ય ચ ।
સ્વેચ્છયોપેયુષો દારાન્ ન દોષઃ સાહસો ભવેત્ ॥

પરસ્ત્રિયા સહાકાલે ઽદેશે વા ભવતો મિથઃ ।
સ્થાનસંભાષણામોદાસ્ ત્રયઃ સંગ્રહણક્રમાઃ ॥

નદીનાં સંગમે તીર્થેષ્વ્ આરામેષુ વનેષુ ચ ।
સ્ત્રી પુમાંશ્ ચ સમેયાતાં ગ્રાહ્યં સંગ્રહણં ભવેત્ ॥

દૂતીપ્રસ્થાપનૈશ્ ચૈવ લેખાસંપ્રેષણૈર્ અપિ ।
અન્યૈર્ અપિ વ્યભિચારૈઃ સર્વં સંગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

સ્ત્રિયં સ્પૃશેદ્ અદેશે યઃ સ્પૃષ્ટો વા મર્શયેત્ તથા ।
પરસ્પરસ્યાનુમતે તચ્ ચ સંગ્રહણં ભવેત્ ॥

ભક્ષૈર્ વા યદિ વા ભોજ્યૈર્ વસ્ત્રૈર્ માલ્યૈસ્ તથૈવ ચ ।
સંપ્રેષ્યમાનૈર્ ગન્ધૈશ્ ચ સર્વં સંગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

દર્પાદ્ વા યદિ વા મોહાચ્ છ્લાઘયા વા સ્વયં વદેત્ ।
મમેયં ભુક્તપૂર્વેતિ સર્વં સંગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

પાણૌ યશ્ ચ નિગૃહ્ણીયદ્ વેણ્યાં વસ્ત્રાન્તરે ઽપિ વા ।
તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ વા બ્રુયાત્ સર્વં સંગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

સ્વજાત્યતિક્રમે પુંસાં ઉક્તમ્ ઉત્તમસાહસમ્ ।
વિપર્યયે મધ્યમસ્ તુ પ્રાતિલોમે પ્રમાપણમ્ ॥

કન્યાયામ્ અસકામાયાં દ્વ્યાઙ્ગુલસ્યાવકર્તનમ્ ।
ઉત્તમાયાં વધસ્ ત્વ્ એવ સર્વસ્વહરણં તથા ॥

સકામાયાં તુ કન્યાયાં સવર્ણે નાસ્ત્ય્ અતિક્રમઃ ।
કિંત્વ્ અલંકૃત્ય સત્કૃત્ય સ એવૈનાં સમુદ્વહેત્ ॥

માતા માતૃષ્વસા શ્વશ્રૂર્ માતુલાની પિતૃષ્વસા ।
પિતૃવ્યસખિશિષ્યસ્ત્રી ભગિની તત્સખી સ્નુષા ॥

દુહિતાચાર્યભાર્યા ચ સગોત્રા શરણાગતા ।
રાજ્ઞી પ્રવ્રજિતા ધાત્રી સાધ્વી વર્ણોત્તમા ચ યા ॥

આસામ્ અન્યતમાં ગત્વા ગુરુતલ્પગ ઉચ્યતે ।
શિશ્નસ્યોત્કર્તનં દણ્ડો નાન્યસ્ તત્ર વિધીયતે ॥

પશુયોન્યામ્ અતિક્રામન્ વિનેયઃ સ દમં શતમ્ ।
મધ્યમં સાહસં ગોષુ તદ્ એવાન્ત્યાવસાયિષુ ॥

અગમ્યાગામિનઃ શાસ્તિ દણ્ડો રાજ્ઞા પ્રચોદિતઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તવિધાવ્ અત્ર પ્રાયશ્ચિત્તં વિશોધનમ્ ॥

સ્વૈરિણ્ય્ અબ્રાહ્મણી વેશ્યા દાસી નિષ્કાસિની ચ યા ।
ગમ્યાઃ સ્યુર્ આનુલોમ્યેન સ્ત્રિયો ન પ્રતિલોમતઃ ॥

આસ્વ્ એવ તુ ભુજિષ્યાસુ દોષઃ સ્યાત્ પરદારવત્ ।
ગમ્યા અપિ હિ નોપેયાસ્ તાશ્ ચેદ્ અન્યપરિગ્રહાઃ ॥

અનુત્પન્નપ્રજાયાસ્ તુ પતિઃ પ્રેયાદ્ યદિ સ્ત્રિયાઃ ।
નિયુક્તા ગુરુભિર્ ગચ્છેદ્ દેવરં પુત્રકામ્યયા ॥

સ ચ તાં પ્રતિપદ્યેત તથૈવા પુત્રજન્મતઃ ।
પુત્રે જાતે નિવર્તેત વિપ્લવઃ સ્યાદ્ અતો ઽન્યથા ॥

ઘૃતેનાભ્યજ્ય ગાત્રાણિ તૈલેનાવિકૃતેન વા ।
મુખાન્ મુખં પરિહરન્ ગાત્રૈર્ ગાત્રાણ્ય્ અસંસ્પૃશન્ ॥

સ્ત્રિયં પુત્રવતીં વન્ધ્યાં નીરજસ્કામ્ અનિચ્છન્તીમ્ ।
ન ગચ્છેદ્ ગર્ભિણીં નિન્દ્યામ્ અનિયુક્તાં ચ બન્ધુભિઃ ॥

અનિયુક્તા તુ યા નારી દેવરાજ્ જનયેત્ સુતમ્ ।
જારજાતમ્ અરિક્થીયં તમ્ આહુર્ ધર્મવાદિનઃ ॥

તથાનિયુક્તો ભાર્યાયાં યવીયાઞ્ જ્યાયસો વ્રજેત્ ।
યવીયસો વા યો જ્યાયાન્ ઉભૌ તૌ ગુરુતલ્પગૌ ॥

કુલે તદવશેષે તુ સંતાનાર્થં ન કામતઃ ।
નિયુક્તો ગુરુભિર્ ગચ્છેદ્ ભ્રાતૃભાર્યાં યવીયસઃ ॥

અવિદ્યમાને તુ ગુરૌ રાજ્ઞો વાચ્યઃ કુલક્ષયઃ ।
તતસ્ તદ્વચનાદ્ ગચ્છેદ્ અનુશિષ્ય સ્ત્રિયા સહ ॥

પૂર્વોક્તેનૈવ વિધિના સ્નાતાં પુંસવને શુચિઃ ।
સકૃદ્ આ ગર્ભાધાનાદ્ વા કૃતે ગર્ભે સ્નુષૈવ સા ॥

અતો ઽન્યથા વર્તમાનઃ પુમાન્ સ્ત્રી વાપિ કામતઃ ।
વિનેયૌ સુભૃશં રાજ્ઞા કિલ્બિષી સ્યાદ્ અનિગ્રહાત્ ॥

ઈર્ષ્યાસૂયસમુત્થે તુ સંરમ્ભે રાગહેતુકે ।
દમ્પતી વિવદેયાતાં ન જ્ઞાતિષુ ન રાજનિ ॥

અન્યોન્યં ત્યજતોર્ નાગઃ સ્યાદ્ અન્યોન્યવિરુદ્ધયોઃ ।
સ્ત્રીપુંસયોર્ નિગૂઢાયા વ્યભિચારાદ્ ઋતે સ્ત્રિયાઃ ॥

વ્યભિચારે સ્ત્રિયા મૌણ્ડ્યમ્ અધઃશયનમ્ એવ ચ ।
કદન્નં વા કુવાસશ્ ચ કર્મ ચાવસ્કરોઞ્ઝનમ્ ॥

સ્ત્રીધનભ્રષ્ટસર્વસ્વાં ગર્ભવિસ્રંસિનીં તથા ।
ભર્તુશ્ ચ વધમ્ ઇચ્છન્તીં સ્ત્રિયં નિર્વાસયેદ્ ગૃહાત્ ॥

અનર્થશીલાં સતતં તથૈવાપ્રિયવાદિનીમ્ ।
પૂર્વાશિનીં ચ યા ભર્તુઃ સ્ત્રિયં નિર્વાસયેદ્ બુધઃ ॥

વન્ધ્યાં સ્ત્રીજનનીં નિન્દ્યાં પ્રતિકુલાં ચ સર્વદા ।
કામતો નાભિનન્દેત કુર્વન્ન્ એવં સ દોષભાક્ ॥

અનુકૂલામ્ અવાગ્દુષ્ટાં દક્ષાં સાધ્વીં પ્રજાવતીમ્ ।
ત્યજન્ ભાર્યામ્ અવસ્થાપ્યો રાજ્ઞા દણ્ડેન ભૂયસા ॥

અજ્ઞાતદોષેણોઢા યા નિર્ગતા નાન્યમ્ આશ્રિતા ।
બન્ધુભિઃ સા નિયોક્તવ્યા નિર્બન્ધુઃ સ્વયમ્ આશ્રયેત્ ॥

નષ્ટે મૃતે પ્રવ્રજિતે ક્લીબે ચ પતિતે પતૌ ।
પઞ્ચસ્વ્ આપત્સુ નારીણાં પતિર્ અન્યો વિધીયતે ॥

અષ્ટૌ વર્ષાણ્ય્ ઉદીક્ષેત બ્રાહ્મણી પ્રોષિતં પતિમ્ ।
અપ્રસૂતા તુ ચત્વારિ પરતો ઽન્યં સમાશ્રયેત્ ॥

ક્ષત્રિયા ષટ્ સમાસ્ તિષ્ઠેદ્ અપ્રસૂતા સમાત્રયમ્ ।
વૈશ્યા પ્રસૂતા ચત્વારિ દ્વે સમે ત્વ્ ઇતરા વસેત્ ॥

ન શૂદ્રાયાઃ સ્મૃતઃ કાલો ન ચ ધર્મવ્યતિક્રમઃ ।
વિશેષતો ઽપ્રસૂતાયાઃ સંવત્સરપરા સ્થિતિઃ ॥

અપ્રવૃત્તૌ સ્મૃતઃ ધર્મ એષ પ્રોષિતયોષિતામ્ ।
જીવતિ શ્રૂયમાણે તુ સ્યાદ્ એષ દ્વિગુણો વિધિઃ ॥

પ્રજાપ્રવૃત્તૌ ભૂતાનાં સૃષ્ટિર્ એષા પ્રજાપતેઃ ।
અતો ઽન્યગમને સ્ત્રીણામ્ એવં દોષો ન વિદ્યતે ॥

આનુલોમ્યેન વર્ણાનાં યજ્ જન્મ સ વિધિઃ સ્મૃતઃ ।
પ્રાતિલોમ્યેન યજ્ જન્મ સ જ્ઞેયો વર્ણસંકરઃ ॥

અનન્તરઃ સ્મૃતઃ પુત્રઃ પુત્ર એકાન્તરસ્ તથા ।
દ્વ્યન્તરશ્ ચાનુલોમ્યેન તથૈવ પ્રતિલોમતઃ ॥

ઉગ્રઃ પારશવશ્ ચૈવ નિષાદશ્ ચાનુલોમતઃ ।
ઉત્તમેભ્યસ્ ત્રયસ્ ત્રિભ્યઃ શૂદ્રાપુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યા અપિ ચાણ્ડાલ સૂતવૈદેહકા અપિ ।
અપરેભ્યસ્ ત્રયસ્ ત્રિભ્યા વિજ્ઞેયઃ પ્રતિલોમતઃ ॥

અમ્બષ્ઠો માગધશ્ ચૈવ ક્ષત્તા ચ ક્ષત્રિયાસુતાઃ ।
આનુલોમ્યેન તત્રૈકો દ્વૌ જ્ઞેયૌ પ્રતિલોમતઃ ॥

વૈશ્યાપુત્રાસ્ તુ દૌષ્ષન્ત યવનાયોગવા અપિ ।
પ્રાતિલોમ્યેન યત્રૈકો દ્વૌ જ્ઞેયૌ ચાનુલોમજૌ ॥

સૂતાદ્યાઃ પ્રતિલોમાસ્ તુ યે જાતિપ્રતિલોમજાઃ ।
તે સંકરાઃ શ્વપાકાદ્યાસ્ તેષાં ત્રિઃ સપ્તકો ગણઃ ॥

સવર્ણો બ્રાહ્મણીપુત્રઃ ક્ષત્રિયાયામ્ અનન્તરઃ ।
અમ્બષ્ઠોગ્રૌ તથા પુત્રાવ્ એવં ક્ષત્રિયવૈશ્યયોઃ ॥

એકાન્તરસ્ તુ દૌષ્ષન્તો વૈશ્યાયાં બ્રાહ્મણાત્ સુતઃ ।
શૂદ્રાયાં ક્ષત્રિયાત્ તદ્વન્ નિષાદો નામ જાયતે ॥

શૂદ્રા પારશવં સૂતે બ્રાહ્મણાદ્ ઉત્તરં સુતમ્ ।
આનુલોમ્યેન વર્ણાનાં પુત્રા હ્ય્ એતે પ્રકીર્તિતાઃ ॥

સૂતશ્ ચ માગધશ્ ચૈવ પુત્રાવ્ આયોગવસ્ તથા ।
પ્રાતિલોમ્યેન વર્ણાનાં તદ્વદ્ એતે ઽપ્ય્ અનન્તરાઃ ॥

અનન્તરઃ સ્મૃતઃ સૂતો બ્રાહ્મણ્યાં ક્ષત્રિયાત્ સુતઃ ।
માગધાયોગવૌ તદ્વદ્ દ્વી પુત્રૌ વૈશ્યશૂદ્રયોઃ ॥

બ્રાહ્મણ્ય્ એકાન્તરં વૈશ્યાત્ સૂતે વૈદેહકં સુતમ્ ।
ક્ષત્તારં ક્ષત્રિયા શૂદ્રાત્ પુત્રમ્ એકાન્તરં તથા ॥

દ્વ્યન્તરઃ પ્રાતિલોમ્યેન પાપિષ્ઠઃ સતિ સંકરે ।
ચાણ્ડાલો જાયતે શૂદ્રાદ્ બ્રાહ્મણી યત્ર મુહ્યતિ ॥

રાજ્ઞા પરીક્ષ્યં ન યથા જાયતે વર્ણસંકરઃ ।
તસ્માદ્ રાજ્ઞા વિશેષેણ ત્રયી રક્ષ્યા તુ સંકરાત્ ॥