Narada Smriti · Chapter v11

setukedāramaryādā vikṛṣṭākṛṣṭaniścayāḥ /
kṣetrādhikārā yatra syur vivādaḥ kṣetrajas tu saḥ //

kṣetrasīmāvirodheṣu sāmantebhyo viniścayaḥ /
nagaragrāmagaṇino ye ca vṛddhatamā narāḥ //

grāmasīmāsu ca bahir ye syus tatkṛṣijīvinaḥ /
gopaśākunikavyādhā ye cānye vanagocarāḥ //

samunnayeyus te sīmāṃ lakṣaṇair upalakṣitām /
tuṣāṅgārakapālaiś ca kumbhair āyatanair drumaiḥ //

abhijñātaiś ca valmīka sthalanimnonnatādibhiḥ /
kedārārāmamārgaiś ca purāṇaiḥ setubhis tathā //

nimnagāpahṛtotsṛṣṭa naṣṭacihnāsu bhūmiṣu /
tatpradeśānumānāc ca pramāṇair bhogadarśanaiḥ //

atha ced anṛtaṃ brūyuḥ sāmantās tadviniścaye /
sarve pṛthak pṛthag daṇḍyā rājñā madhyamasāhasam //

gaṇavṛddhādayas tv anye daṇḍaṃ dāpyāḥ pṛthak pṛthak /
vineyāḥ prathamena syuḥ sāhasenānṛte sthitāḥ //

naikaḥ samunnayet sīmāṃ naraḥ pratyayavān api /
gurutvād asya dharmasya kriyaiṣā bahuṣu sthitā //

ekaś ced unnayet sīmāṃ sopavāsaḥ samāhitaḥ /
raktamālyāmbaradharaḥ kṣitim āropya mūrdhani //

yadā ca na syur jñātāraḥ sīmāyā na ca lakṣaṇam /
tadā rājā dvayoḥ sīmām uddhared iṣṭataḥ svayam //

etenaiva gṛhodyāna nipānāyatanādiṣu /
vivādavidhir ākhyātas tathā grāmāntareṣu ca //

avaskarasthalaśvabhra bhramasyandanikādibhiḥ /
catuṣpathasurasthāna rathyāmārgān na rodhayet //

parakṣetrasya madhye tu setur na pratiṣidhyate /
mahāguṇo 'lpabādhaś ca vṛddhir iṣṭā kṣaye sati //

setus tu dvididho jñeyaḥ kheyo bandhyas tathaiva ca /
toyapravartanān kheyo bandhyaḥ syāt tannivartanāt //

nāntareṇodakaṃ sasyaṃ naśyed abhyudakena tu /
ya evānudake doṣaḥ sa evābhyudake smṛtaḥ //

pūrvapravṛttam utsannam apṛṣṭvā svāminaṃ tu yaḥ /
setuṃ pravartayet kaścin na sa tatphalabhāg bhavet //

mṛte tu svāmini punas tadvaṃśye vāpi mānave /
rājānam āmantrya tataḥ prakuryāt setukarma tat //

ato 'nyathā kleśabhāk syān mṛgavyādhānudarśanāt /
iṣavas tasya naśyanti yo viddham anuvidhyati //

aśaktapretanaṣṭeṣu kṣetrikeṣv anivāritaḥ /
kṣetraṃ ced vikṛṣet kaścid aśnuvīta sa tatphalam //

vikṛṣyamāṇe kṣetre cet kṣetrikaḥ punar āvrajet /
khilopacāraṃ tat sarvaṃ dattvā svakṣetram āpnuyāt //

tadaṣṭabhāgāpacayād yāvat sapta gatāḥ samāḥ /
saṃprāpte tv aṣṭame varṣe bhuktaṃ kṣetraṃ labheta saḥ //

saṃvatsareṇārdhakhilaṃ khilaṃ tad vatsarais tribhiḥ /
pañcavarṣāvasannaṃ tu syāt kṣetram aṭavīsamam //

kṣetraṃ tripuruṣaṃ yat syād gṛhaṃ vā syāt kramāgatam /
rājaprasādād anyatra na tadbhogaḥ paraṃ nayet //

utkramya tu vṛtiṃ yatra sasyaghāto gavādibhiḥ /
pālaḥ śāsyo bhavet tatra na cec chaktyā nivārayet //

samūlasasyanāśe tu tatsvāmī samam āpnuyāt /
vadhena pālo mucyeta daṇḍaṃ svāmini pātayet //

gauḥ prasūtā daśāhāt ca mahokṣājāvikuñjarāḥ /
nivāryās tu prayatnena teṣāṃ svāmī na daṇḍabhāk //

māṣaṃ gāṃ dāpayed daṇḍaṃ dvau māṣau mahiṣīṃ tathā /
ajāvike savatse tu daṇḍaḥ syād ardhamāṣakaḥ //

adaṇḍyā hastino 'śvāś ca prajāpālā hi te smṛtāḥ /
adaṇḍyā garbhiṇī gauś ca sūtikā cābhisāriṇī //

proktas tu dvir niṣaṇṇānāṃ vasantyāṃ tu caturguṇam /
pratyakṣacārakāṇāṃ tu cauradaṇḍaḥ smṛṭas tathā //

yā naṣṭāḥ pāladoṣeṇa gāvaḥ kṣetraṃ samāśritāḥ /
na tatra gomino daṇḍaḥ pālas taṃ daṇḍam arhati //

rājagrāhagṛhīto vā vajrāśanihato 'pi vā /
atha sarpeṇa daṣṭo vā giry agrāt patito 'pi vā //

siṃhavyāghrahato vāpi vyādhibhiḥ caiva pātitaḥ /
na tatra doṣaḥ pālasya na ca doṣo 'sti gominām //

gobhis tu bhakṣitaṃ dhānyaṃ yo naraḥ pratimārgati /
sāmantasya śado deyo dhānyaṃ yat tatra vāpitam /
gavatraṃ gomine deyaṃ dhānyaṃ tatkarṣikasya tu //

grāmopānte ca yat kṣetraṃ vivītānte mahāpathe /
anāvṛte cet tannāśe na pālasya vyatikramaḥ //

pathi kṣetre vṛtiḥ kāryā yām uṣṭro nāvalokayet /
na laṅghayet paśur nāśvo na bhidyād yāṃ ca sūkaraḥ //

gṛhaṃ kṣetraṃ ca vijñeyaṃ vāsahetuḥ kuṭumbinām /
tasmāt tan nākṣiped rājā tad dhi mūlaṃ kuṭumbinām //

vṛddhe janapade rājño dharmaḥ kośaś ca vardhate /
hīyate hīyamāne ca vṛddhihetum ataḥ śrayet //