Language

ENहिગુ
Scripture Library

Narada Purana · Chapter 1.63

1.63.1

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bṛhadupākhyāne mokṣadharṃmanirūpaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ
samāptaścāyaṃ dvitīyaḥ pādaḥ /
śaunaka uvāca
sūta sādho ciraṃ jīva sarvaśāstraviśāradaḥ /
yattvayā pāyitā vidvanvayaṃ kṛṣṇakathāmṛtam

1.63.2

śrutvā tu mokṣadharmānvai nārado bhagavatpriyaḥ /
sanandanamukhodgītānkiṃ papracchaṃ tataḥ param

1.63.3

mānasā brahmaṇaḥ putrāḥ sanakādyā munīśvarāḥ /
caranti lokānantasiddhā lokoddharaṇatatparāḥ

1.63.4

nārado 'pi mahābhāga nityaṃ kṛṣṇaparāyaṇaḥ /
teṣāṃ samāgame bhadrā kā kathā lokapāvanī

1.63.5

sūta uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāga tvayā lokopakāriṇā /
kathayiṣyāmi tatsarvaṃ yatpṛṣṭa nāradarṣiṇā

1.63.6

śrutvā sanandanaproktānmokṣadharmānsanātanān /
nārado bhārgavaśreṣṭha punaḥ papraccha tānmunīn

1.63.7

nārada uvāca
sarvadeveśvaro viṣṇurvede tantre ca kīrtitaḥ /
samārādhyaḥ sa evātra sarvaiḥ sarvārthakāṅkṣibhiḥ

1.63.8

kairmantrairbhagavānviṣṇuḥ samārādhyo munīśvarāḥ /
ke devāḥ pūjanīyāśca viṣṇupādaparāyaṇaiḥ

1.63.9

tantraṃ bhāgavataṃ viprā guruśiṣyaprayojakam /
dīkṣaṇaṃ prātarādyaṃ ca kṛtyaṃ syādyattaducyatām

1.63.10

yairmāsaiḥ karmabhiryairvā japyairhemādibhistathā /
prīyeta paramātmā vai tadbrūta mama mānadāḥ

1.63.11

sūta uvāca
etacchrutvā vacastasya nāradasya mahātmanaḥ /
sanatkumāro bhagavānuvācārkasamadyutiḥ

1.63.12

sanatkumāra uvāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi tantraṃ bhāgavataṃ tava /
yajjñātvāmalayā bhaktyā sādhayedviṣṇumavyayam

1.63.13

tripadārthaṃ catuṣpādaṃ mahātantraṃ pracakṣate /
bhogamokṣakriyācaryāhvayā pādāḥ prakīrtitāḥ

1.63.14

pādārthāstu paśupatiḥ paśupāśāstraya eva hi /
patistatra śivohyeko jīvāstu paśavaḥ smṛtāḥ

1.63.15

yāvanmohādisaṃyogāḥ svarūpābodhalakṣaṇāḥ /
tāvatpaśutvameteṣāṃ dvaitavatpaśya nārada

1.63.16

pāśāḥ pañcavidhāstveṣāṃ pratyekaṃ teṣu lakṣaṇam /
paśavastrividhāścāpi vijñātāḥ kalasaṃjñikāḥ

1.63.17

talapākalasaṃjñaśca sakalaśceti nāmataḥ /
tatrādyo malasaṃyukto malakarmayutaḥ paraḥ

1.63.18

malamāyākarmayutastṛtīyaḥ parikīrtitaḥ /
ādyastu dvividhastatra samāsakaluṣastathā

1.63.19

asamāsamalaśceti dvitīyo 'pi punastathā /
pakvāpakvamalenaiva dvividhaḥ parikīrtitaḥ

1.63.20

śuddhe 'dhvani gatāvetau vijñānapralayākalau /
kalāditattvaniyataḥ sakalaḥ paryaṭatyayam

1.63.21

karmānugaśarīreṣu tattadbhuvanageṣu ca /
pāśāḥ pañca tathā tatra prathamau malakarmajau

1.63.22

māyeyaśca tirodhānaśaktijo bindujaḥ paraḥ /
eko 'pyanekaśaktirdṛkkriyācchādanakomalaḥ

1.63.23

tuṣakañcukavaddehanimittaṃ cātmanāmiha /
dharmādharmātmakaṃ karma vicitraphalabhogadam

1.63.24

pravāhanityaṃ tadbījāṅkuranyāyena saṃsthitam /
ityetau prathamau cātha māyeyādyān śṛṇudvija

1.63.25

sañcidānandavibhavaḥ paramātmā sanātanaḥ /
patirjayati sarveṣāmeko bījaṃ vibhuḥ param

1.63.26

manasyati na codeti nivṛttiṃ ca prayacchati /
varvarti dṛkkriyārūpaṃ tattejaḥ śāṃbhavaṃ param

1.63.27

śakto mayā harau bhukto paśugaṇasya hi /
tacchaktimādyāmekāntāṃ vidrūpākhyāṃ vadanti hi

1.63.28

tayā cojjṛṃbhito bindurdikkriyātmā śivābhidhaḥ /
aśeṣatattvajātasya kāraṇaṃ vibhuravyayam

1.63.29

asminnilīnā nikhilā icchāyāḥ śaktayaḥ svakam /
kṛtyaṃ kurvanti tenedaṃ sarvānugrāhakaṃ mune

1.63.30

cijjaḍānugrahārthāya yasya viśvaṃ sisṛkṣataḥ /
ādyonmeṣo 'sya nādātmā śāntyādibhuvanātmakaḥ

1.63.31

tacchaktitattvaṃ viprendra proktaṃ sāvayavaṃ param /
tato jñānakriyāśaktyostathotkarṣāpakarṣayoḥ

1.63.32

prasaraścāpyabhāvena tattvaṃ caitatsadāśivam /
dṛkśaktiryatra nyagbhūtā kriyāśaktirviśiṣyate

1.63.33

īśvarākhyaṃ tu tattattvaṃ proktaṃ sarvārthakartṛkam /
yatra kriyā hi nyagbhūtā jñānākhyodrekamaśnute

1.63.34

tattattvaṃ caiva vidyākhyaṃ jñānarūpaṃ prakāśakam /
nādo binduśca sakalaḥ sadākhyaṃ tattvamāśritau

1.63.35

vidyeśāḥ punaraiśaṃ tu mantrā vidyābhidhaṃ punaḥ /
imāni caiva tattvāni śuddhādhveti prakīrtitam

1.63.36

sākṣānnimittamīśo 'tretyupādānasabindurāṭ /
pañcānāṃ kālarāhityākramo nāstīti niścitam

1.63.37

vyāpāravasato hyeṣāṃ vihitā khalu kalpanā /
tattvaṃ vastuta ekaṃ tu śivākhyaṃ citraśaktikam

1.63.38

śaktaṃ yāṃ vṛttibhedāttuvihitāḥ khalu kalpanāḥ /
cijjaḍānugrahārthāya kṛtvā rūpāṇi vai prabhuḥ

1.63.39

anādimalaruddhānāṃ kurute 'nugrahaṃ citām /
muktiṃ ca viśveṣāṃ svavyāpāre samarthetām

1.63.40

vidhatte jaḍavargasya sarvānugrāhakaḥ śivaḥ /
śivasāmānyarūpo hi mokṣastu cidanugrahaḥ

1.63.41

so 'nāditvātkarmaṇo hi tattadbhogaṃ vinā bhavet /
tenānugrāhakaḥ śambhustadbhuktyai prabhurvyayaḥ

1.63.42

kurute sūkṣmakaraṇabhuvanotpattimañjasā /
karttopādānakaraṇairvinā kārye na dṛśyate

1.63.43

śaktayaḥ karaṇaṃ cātra māyopādānamiṣyate /
nityaikā ca śivā śaktyā hyanādinidhanā satī

1.63.44

sādhāraṇī narāṇāṃ vai bhuvanānāṃ ca kāraṇam /
svabhāvānmohajananī svacitājanakarmabhiḥ

1.63.45

viśvī sūkṣmā parā māyā vikṛtaiḥ parattu sā /
karmāṇyāvekṣya vidyeśo māyāṃ vikṣobhya śaktibhiḥ

1.63.46

vidhatte jīvabhogārthaṃ vapūṃṣi karaṇāni ca /
sṛjatyādo kālatattvaṃ nānāśaktimayī ca sā

1.63.47

bhāvi bhūtaṃ mavañcedaṃ jagatkalayate layam /
sūte hyanantaraṃ māyā śaktiṃ niyamanātmikām

1.63.48

sarvaṃ niyamayatyeṣā teneyaṃ niyatiḥ smṛtā /
anantaraṃ ca sā māyā nityā viśvavimohinī

1.63.49

anādinidhanā tattvaṃ kalākhyaṃ janayatyapi /
ekatastu nṛṇāṃ yena kalayitvā malaṃ tataḥ

1.63.50

kartṛśaktiṃ vyañjayati tenedaṃ tu kalābhidham /
kālena ca niyatyopasargatāṃ samupetayā

1.63.51

vyāpāraṃ vidadhātyeṣā bhūparyantaṃ svakīyakam /
pradarśanātha vai puṃso viṣayāṇāṃ ca sā punaḥ

1.63.52

prakāśarūpaṃ vidyākhyaṃ tattvaṃ sūte kalaiva hi /
vidyā tvāvaraṇaṃ bhitvā jñānaśakteḥ svakarmaṇā

1.63.53

viṣayāndarśayatyeṣātmanāṃśākāraṇaṃ hyataḥ /
karoti bhogyaṃ yānāsau karaṇena pareṇa vai

1.63.54

udbuddhaśaktiḥ puruṣaḥ pracodya mahadādikān /
bhogye bhogaṃ ca bhoktāraṃ tatparaṃ karaṇaṃ tu sā

1.63.55

bhogyesya bhogyatirmāsāñcidvyaktirbhoga ucyate /
sukhādirūpo viṣayākārā buddhiḥ samāsataḥ

1.63.56

bhogyaṃ bhoktuśca svenaiva vidyākhyaṃ karaṇaṃ tu tat /
yadyarkavatprakāśā dhīḥ karmatvāñca tathāpi hi

1.63.57

karaṇāntarasāpekṣā śaktā grāhayituṃ ca tam /
saṃbandhātkāraṇādyaistadbhogautsukyena codanāt

1.63.58

tañcaṣṭāphalayogāñca saṃsiddhā kartṛtāsya tu /
akartṛtvābhyupagame bhoktṛtvākhyā vṛthāsya tu

1.63.59

kiṃ ca pradhānacaritaṃ vyarthaṃ sarvaṃ bhavettataḥ /
kartṛtvarahite puṃsi karaṇādyaprayojake

1.63.60

bhogasyāsaṃbhavastasmātsa evātra pravartakaḥ /
karaṇādiprayoktṛātvaṃ vidyayaivāsya saṃmatam

1.63.61

anantaraṃ kalārāgaṃ sūte bhidyaṅgarūpakam /
yena bhogyāya janitā bhidyaṅge puruṣe punaḥ

1.63.62

kriyāpravṛttirbhavati tenedaṃ rāgasaṃjñikam /
ebhistattvaiśca bhoktṛtvadaśāyāṃ kalito yadā

1.63.63

nityastadāyamātmā tu labhate puruṣābhidhām /
kalaiva praścādavyaktaṃ sūte bhogyāya cāsya tu

1.63.64

saptagranthividhānasya yattadgauṇasyakāraṇam /
guṇānāmavibhāgo 'tra hyādhāre kṣmādibhāgavat

1.63.65

ādhāro 'pi ca yasteṣāṃ tadavyaktaṃ ca gīyate /
traya eva guṇā hyaṣāmavyaktādeva saṃbhavaḥ

1.63.66

sattvaṃ rajastamaḥprakhyā vyāpāraniyamātmikā /
guṇato dhīśca viṣayādhyavasāyasvarūpiṇī

1.63.67

guṇatastrividhā sāpi proktā karmānusārataḥ /
mahattattavādahṝṅkāro jātaḥ saṃraṃbhavṛttimān

1.63.68

saṃbhodādasya viṣayaḥ prāpnoti vyavahāryatām /
sattvā dviguṇabhedena sa punastrividho bhavet

1.63.69

taijaso rājasaścaiva tāmasaśceti nāmataḥ /
tatra taijasato jñānendriyāṇi manasā saha

1.63.70

prakāśānva yatastasmādvodhakāni bhavanti hi /
rājasāñca kriyāhetostathā karmendriyāṇi tu

1.63.71

tāmasāñcaiva jāyante tanmātrā bhūtayonayaḥ /
icchārūpaṃ ca saṃkalpavyāpāraṃ tatra vai manaḥ

1.63.72

dvidhādhikāri tañcittaṃ bhoktṛbhogopapādakam /
bahiḥ karaṇabhāvena svocitena yataḥ sadā

1.63.73

indriyāṇāñca sāmarthyaṃ saṃkalpenātmavṛttinā /
karotyantaḥsthitaṃ bhūyastato 'ntaḥ karaṇaṃ manaḥ

1.63.74

mano 'hṝṅkārabuddhyākhyamastyantaḥ kāraṇaṃ tridhā /
icchāsaṃraṃbhabodhākhyā vṛttayaḥ kramato 'sya tu

1.63.75

jñānendriyāṇi śrotraṃ tvak cakṣurjihvā ca nāsikā /
grāhyāśca viṣayā hyeṣāṃ jñeyāḥ śabdādayo mune

1.63.76

śabdasparśarūparasagandhāḥ śabdādayo matāḥ /
vākpāṇipādapāyūpasthāstu karmendriyāṇyapi

1.63.77

vacanādānagamanotsargānandeṣu karmasu /
karaṇāni ca siddhinā na kṛtiḥ karaṇairvinā

1.63.78

daśadhā karaṇaiśceṣṭāṃ kāryamāviśya kāryate /
ceṣṭante kāryamālaṃbya vibhutvātkaraṇāni tu

1.63.79

tanmātrāṇi tu khavāyustejo 'mbhaḥ kṣmeti pañca vai /
tebhyo bhūtānyekaguṇānyākhyātāni bhavanti hi

1.63.80

iti pañcasu śabdo 'yaṃ sparśo bhūtacatuṣṭaye /
rūpaṃ triṣu rasaścaiva dvayorgandhaḥ kṣitau tathā

1.63.81

kāryāṇyeṣāṃ krameṇaivāvakāśo vyūhakalpanam /
pākaśca saṃgrahaścaiva dhāraṇaṃ ceti kathyate

1.63.82

āśītoṣṇau mahā vādyau śītoṣṇau vāritejasoḥ /
bhāsvadagnau jale śuklaṃ kṣitau śuklādyanekadhā

1.63.83

rūpaṃ triṣu rasoṃ'bhaḥ su madhuraḥ ṣaḍidhaḥ kṣitau /
gandhaḥ kṣitāvasurabhiḥ surabhiśca prakīrtitaḥ

1.63.84

tanmātraṃ tadbhūtaguṇaṃ karaṇaṃ poṣaṇaṃ tathā /
bhūtasya tu viśeṣo 'yaṃ viśeṣarahitaṃ tu tat

1.63.85

imāni pañcabhūtāni saṃniviṣṭāni sarvataḥ /
pañcabhūtātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

1.63.86

śarīrasaṃniviṣṭatvameṣāṃ tāvannirūpyate /
dehe 'sthimāṃsakeśatvaṅnakhadantāśca pārthivāḥ

1.63.87

mūtraraktakaphasvedaśukrādiṣu jalasthitiḥ /
hṛdi paṅktau dṛśoḥ pitte tejastaddharmadarśanāt

1.63.88

prāṇādivṛttibhedena vāyuścaivātra saṃsthitaḥ /
viyatsarvāsu nāḍīṣu garbhavṛtyanuṣaṅgataḥ

1.63.89

prayoktyādimahīprāntametadaṇḍārthasādhanam /
pratyātmaniyataṃ bhogabhedato vyavasīyate

1.63.90

tattvānyevaṃ kalādyāni pratipuṃniyatāni hi /
deheṣu karmavaśataḥ sarveṣu vicaranti hi

1.63.91

māyeyaścaiva pāśo 'yaṃ yenāvṛtamidaṃ jagat /
aśuddhādhvāmato hyeṣa dharaṇyādikalāvadhiḥ

1.63.92

tatra bhūmaṇḍalastho 'sau sthāvaro jaṅgamātmakaḥ /
sthāvarā girivṛkṣādyā jaṅgamastrividhaḥ punaḥ

1.63.93

svedajāścāṇḍajāścaiva tathaiva ca jarāyujāḥ /
carācareṣu lakṣāṇāṃ caturāśītiyonayaḥ

1.63.94

bhramamāṇasteṣu jīvaḥ kadācinmānuṣaṃ vapuḥ /
prāpnoti karmavaśataḥ paraṃ sarvārthasādhakam

1.63.95

tatrāpi bhārate khaṇḍe brāhmaṇādikuleṣu ca /
mahāpuṇyavaśenaiva janirbhavati durlabhā

1.63.96

janiśca puṃstriyoryogaḥ śukraśoṇitayogataḥ /
bindurekaḥ praviśati yadā garbhe dvayātmakaḥ

1.63.97

tadā rajo 'dhike nārī bhavedreto 'dhike pumān /
malakarmādipāśena kaścidātmā niyantritaḥ

1.63.98

jīvabhāvaṃ tadā tasminsakalaḥ pratipadyate /
atha tatrāhṛtairmātrā pānānnādyaiśca poṣitaḥ

1.63.99

pakṣamāsādikālena vardhate vapuratra hi /
duḥkhādyaḥ pīḍitaścaivācchannadeho jarāyuṇā

1.63.100

evaṃ tatra sthito garbhe prāgjanmotthaṃ śubhāśubham /
smaraṃstiṣṭati duḥkhātmāpīḍyamāno muhurmuhuḥ

1.63.101

kālakrameṇa bālo 'sau mātaraṃ pīḍayannapi /
saṃpīḍito niḥsarati yoniyantrādavāṅmukhaḥ

1.63.102

kṣaṇaṃ tiṣṭati niśceṣṭastato roditumicchati /
tataḥ krameṇa sa śiśurvardhamāno dinedine

1.63.103

bālapaugaṇḍabhedena yuvatvaṃ pratipadyate /
evaṃ krameṇa loke 'smindehināṃ dehasaṃbhavaḥ

1.63.104

mānuṣaṃ durlabhaṃ prāpya sarvalokopakārakam /
yastārayati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ

1.63.105

āhāraścaiva nidrā ca bhayaṃ maithunameva ca /
paśvādīnāṃ ca sarveṣāṃ ca sarveṣāṃ sādhāraṇamitīritam

1.63.106

caturṣvevānurakto yaḥ sa mūrkho hyātmadhātakaḥ /
manuṣyāṇāmayaṃ dharmaḥ ravabandhacchedanātmakaḥ

1.63.107

pāśabandhanavicchedo dīkṣayaiva prajāyate /
ato bandhanavicchittyai mantradīkṣāṃ samācaret

1.63.108

dīkṣājñānākhyayā śaktyā hyapadhvaṃsitabandhanaḥ /
śuddhātmatattvanāmāsau nirvāṇapadamaśnute

1.63.109

svaśaktyātmikayā dṛṣṭyā śivaṃ dhyāyati paśyati /
yajate śivaṃ mantraiśca ravapareṣāṃ hitāya saḥ

1.63.110

śivārkaśaktidīdhityā samarthīkṛtacidṛśā /
śivaśaktyādibhiḥ sārddhaṃ paśyatyātmagatāvṛttiḥ

1.63.111

antaḥkaraṇavṛttiryā bodhākhyā sā maheśvaram /
na prakāśayituṃ śaktā pāśatvānnigaḍādivat

1.63.112

dīkṣaiva paramo hetuḥ pāśavicchedane punaḥ /
ataḥ śāstroktavidhinā matradīkṣāṃ samācaret

1.63.113

dīkṣitastantravidhinā svavarṇācāratatparaḥ /
anuṣṭānaṃ prakurvīta nityanamittikātmakam

1.63.114

nijavarṇāśramācārānmanasāpi na laṅghayet /
yo yasminnāśrame tiṣṭandīkṣāṃ prāpnoti mānavaḥ

1.63.115

sa tasminnāśrame tiṣṭhettaddharmānanupālayet /
kṛtānyapi na karmāṇi bandhanāya bhavanti hi

1.63.116

ekaṃ tu phaladaṃ karma mantrānuṣṭhānasaṃbhavam /
dīkṣito 'bhilaṣedbhogānyadyallokagatānasau

1.63.117

mantrārādhanasāmarthyāttadbhuktvā mokṣamaśnute /
nityaṃ naimittikaṃ dīkṣāṃ prāpya yo nācarennaraḥ

1.63.118

kañcitkālaṃ piśācatvaṃ prāpyānte mokṣamaśnute /
tasmāttu dīkṣitaḥ kuryyānnityanaimittikādikam

1.63.119

anuṣṭhānaṃ ca tenāsya dīkṣāṃ prāpyānumīyate /
nityanaimittikācāra pālakasya narasya tu

1.63.120

dīkṣāvaikalyavirahātsadyo muktistu jāyate /
tatrāpi gurubhaktasya gatirbhavati nānyathā

1.63.121

dīkṣayā gurumūrtisthaḥ sarvānugrāhakaḥ śivaḥ /
dṛṣṭādyarthatayā yasya gurubhaktistu kṛtrimā

1.63.122

kṛte 'pi viphalaṃ tasya prāyaścittaṃ pade pade /
kāyena manasā vācā gurubhaktiparasya ca

1.63.123

prāyaścittaṃ bhavennaiva siddhistasya pade pade /
gurubhaktiyute śiṣye sarvasvavinivedake

1.63.124

mithyāprayuktamantrastu prāyāścittī bhavedguruḥ

Original text: Nāradapurāṇa (or Nāradīyapurāṇa) · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc