Language

ENहिગુ
Scripture Library

Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 2.7

2.7.933

mūrdhābhiṣikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ | atha kṣatriyavargaḥ

2.7.934

rājā rāṭ pārthivakṣmābhṛnnṛpabhūpamahīkṣitaḥ

2.7.935

rājā tu praṇatāśaṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ

2.7.936

cakravartī sārvabhaumo nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ

2.7.937

yeneṣṭaṃ rājasūyena maṇḍalasyeśvaraśca yaḥ

2.7.938

śāsti yaścājñayā rājñaḥ sa samrāḍatha rājakam

2.7.939

rājanyakaṃ ca nṛpatikṣatriyāṇāṃ gaṇe kramāt

2.7.940

mantrī dhīsacivo 'mātyo 'nye karmasacivāstataḥ

2.7.941

mahāmātrā pradhānāni purodhāstu purohitaḥ

2.7.942

draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau

2.7.943

pratīhāro dvārapāladvāsthadvāsthitadarśakāḥ

2.7.944

rakṣivargastvanīkastho 'thādhyakṣādhikṛtau samau

2.7.945

sthāyuko 'dhikṛto grāme gopo grāmeṣu bhūriṣu

2.7.946

bhaurikaḥ kanakādhyakṣo rūpyādhyakṣastu naiṣkikaḥ

2.7.947

antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ

2.7.948

sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāśca te

2.7.949

śaṇḍho varṣavarastulyau sevakārthyanujīvinaḥ

2.7.950

viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ param

2.7.951

udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ

2.7.952

ripau vairisapatnāridviṣaddveṣaṇadurhṛdaḥ

2.7.953

dviḍ vipakṣāhitāmitradasyuśātravaśatravaḥ

2.7.954

abhighātiparārātipratyarthiparipanthinaḥ

2.7.955

vayasyaḥ snigdhaḥ savayā atha mitraṃ sakhā suhṛt

2.7.956

sakhyaṃ sāptapadīnaṃ syādanurodho 'nuvartanam

2.7.957

yathārhavarṇaḥ praṇidhirapasarpaścaraḥ spaśaḥ

2.7.958

cāraśca gūḍhapuruṣaścāptapratyayitau samau

2.7.959

sāṃvatsaro jyautiṣiko daivajñagaṇakāvapi

2.7.960

syurmauhūrtikamauhūrtajñānikārtāntikā api

2.7.961

tāntriko jñātasiddhāntaḥ satrī gṛhapatiḥ samau

2.7.962

lipikāro 'kṣaracaraṇo 'kṣaracuñcuśca lekhake

2.7.963

likhitākṣaravinyāse (saṃsthāne) lipirlib(bh)irubhe striyau

2.7.964

syātsandeśaharo dūto dūtyaṃ tadbhāvakarmaṇī

2.7.965

adhvanīno 'dhvago 'dhvanyaḥ pānthaḥ pathika ityapi

2.7.966

svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca

2.7.967

rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śrenayo 'pi ca

2.7.968

sandhirnā vigraho yānamāsanaṃ dvaidhamāśrayaḥ

2.7.969

ṣaḍguṇā: śaktayastisraḥ prabhāvotsāhamantrajāḥ

2.7.970

kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargo nītivedinām

2.7.971

sa pratāpaḥ prabhāvaśca yattejaḥ kośadaṇḍajam

2.7.972

bhedo daṇḍaḥ sāma dānamityupāyacatuṣṭayam

2.7.973

sāhasaṃ tu samo (damo) daṇḍaḥ sāma sāntvamatho samau

2.7.974

bhedopajāpāvupadhā dharmādyairyatparīkṣaṇam

2.7.975

pañca triṣvaṣaḍakṣīṇo yastṛtīyādyagocaraḥ

2.7.976

viviktavijanacchannaniḥśalākāstathā rahaḥ

2.7.977

rahaścopāṃśu cāliṅge rahasyaṃ tadbhave triṣu

2.7.978

samau visrambhaviśvāsau bhreṣo bhraṃśo yathocitāt

2.7.979

abhreṣānyāyakalpāstu deśarūpaṃ samañjasam

2.7.980

yuktamaupayikaṃ labhyaṃ bhajamānābhinītavat

2.7.981

nyāyyaṃ ca triṣu ṣaṭ saṃpradhāraṇā tu samarthanam

2.7.982

avavādastu nirdeśo nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ

2.7.983

śiṣṭiścājñā ca saṃsthā tu maryādā dhāraṇā sthitiḥ

2.7.984

sudharaṇā sudhārā strī susthitiḥ sudaśonnatiḥ

2.7.985

āgo 'parādho mantuśca same tūddānabandhane

2.7.986

dvipādyo dviguṇo daṇḍo bhāgadheyaḥ karo baliḥ

2.7.987

ghaṭṭādideyaṃ śulko 'strī prābhṛtaṃ tu pradeśanam

2.7.988

upāyanamupagrāhyamupahārastathopadā

2.7.989

yautakādi tu yaddeyaṃ sudāyo haraṇaṃ ca tat

2.7.990

tatkālastu tadātvaṃ syāduttaraḥ kāla āyatiḥ

2.7.991

sāndṛṣṭikaṃ phalaṃ sadyaḥ udarkaḥ phalamuttaram

2.7.992

adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam

2.7.993

mahībhujāmahibhayaṃ svapakṣaprabhavaṃ bhayam

2.7.994

prakriyā tvadhikāraḥ syāccāmaraṃ tu prakīrṇakam

2.7.995

nṛpāsanaṃ yattadbhadrāsanaṃ siṃhāsanaṃ tu tat

2.7.996

haimaṃ chatraṃ tvātapatraṃ rājñastu nṛpalakṣma tat

2.7.997

bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālukā

2.7.998

niveśaḥ śibiraṃ ṣaṇḍhe sajjanaṃ tūparakṣaṇam

2.7.999

hastyaśvarathapādātaṃ senāṅgaṃ syāccatuṣṭayam

2.7.1000

dantī dantāvalo hastī dvirado 'nekapo dvipaḥ

2.7.1001

mataṅgajo gajo nāgaḥ kuñjaro vāraṇaḥ karī

2.7.1002

ibhaḥ stamberabhaḥ padmī yūthanāthastu yūthapaḥ

2.7.1003

madotkaṭo madakalaḥ kalabhaḥ kariśāvakaḥ

2.7.1004

prabhinno garjito mattaḥ samāvudvāntanirmadau

2.7.1005

hāstikaṃ gajatā vṛnde kariṇī dhenukā vaśā

2.7.1006

gaṇḍaḥ kaṭo mado dānaṃ vamathuḥ karaśīkaraḥ

2.7.1007

kumbhau tu piṇḍau śirasastayormadhye viduḥ pumān

2.7.1008

avagraho lalāṭaṃ syādīṣikā tvakṣikūṭakam

2.7.1009

apāṅgadeśo niryāṇaṃ karṇamūlaṃ tu cūlikā

2.7.1010

adhaḥ kumbhasya vāhitthaṃ pratimānamadho 'sya yat

2.7.1011

āsanaṃ skandhadeśaḥ syātpadmakaṃ bindujālakam

2.7.1012

pārśvabhāgaḥ pakṣabhāgo dantabhāgastu yo 'grataḥ

2.7.1013

dvau pūrvapaścājjaṅghādideśau gātrāvare kramāt

2.7.1014

totraṃ veṇukamālānaṃ bandhastambhe 'tha śṛṅkhale

2.7.1015

anduko nigaḍo 'strī syādaṅkuśo 'strī sṛṇiḥ striyām

2.7.1016

dūṣyā (cūṣā) kakṣyā varatrā syātkalpanā sajjanā same

2.7.1017

praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ

2.7.1018

vītaṃ tvasāraṃ hastyaśvaṃ vārī tu gajabandhanī

2.7.1019

ghoṭake vīti (pīti)turagaturaṅgāśvaturaṅgamāḥ

2.7.1020

vājivāhārvagandharvahayasaindhavasaptayaḥ

2.7.1021

ājāneyāḥ kulīnāḥ syurvinītāḥ sādhuvāhinaḥ

2.7.1022

vanāyujāḥ pārasīkāḥ kāmbojāḥ bāhlikā hayāḥ

2.7.1023

yayuraśvo 'śvamedhīyo javanastu javādhikaḥ

2.7.1024

pṛṣṭhyaḥ sthaurī sitaḥ karko rathyo voḍhā rathasya yaḥ

2.7.1025

bālaḥ kiśoro vāmyaśvā vaḍavā vāḍavaṃ gaṇe

2.7.1026

triṣvāśvīnaṃ yadaśvena dinenaikena gamyate

2.7.1027

kaśyaṃ tu madhyamaśvānāṃ heṣā hreṣā ca nisvanaḥ

2.7.1028

nigālastu galoddeśo vṛnde tvaśvīyamāśvavat

2.7.1029

āskanditaṃ dhauritakaṃ recitam valgitaṃ plutam

2.7.1030

gatayo 'mūḥ pañca dhārā ghoṇā tu prothamastriyām

2.7.1031

kavikā tu khalīno 'strī śaphaṃ klībe khuraḥ pumān

2.7.1032

puccho 'strī lūmalāṅgūle vālahastaśca vāladhiḥ

2.7.1033

triṣūpāvṛttaluṭhitau parāvṛtte muhurbhuvi

2.7.1034

yāne cakriṇi yuddhārthe śatāṅgaḥ syandano rathaḥ

2.7.1035

asau puṣparathaścakrayānaṃ na samarāya yat

2.7.1036

karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ ḍayanaṃ ca samaṃ trayam

2.7.1037

klībe 'naḥ śakaṭo 'strī syādgantrī kambalivāhyakam

2.7.1038

śibikā yāpyayānaṃ syāddolā preṅkhāadikāḥ striyām

2.7.1039

ubhau tu dvaipavaiyāghrau dvīpicarmāvṛte rathe

2.7.1040

pāṇḍukambalasaṃvītaḥ syandanaḥ pāṇḍukambalī

2.7.1041

rathe kāmbalavāstrādyāḥ kambalādibhirāvṛte

2.7.1042

triṣu dvaipādayo rathyā rathakaḍyā rathavraje

2.7.1043

dhūḥ strī klībe yānamukhaṃ syādrathāṅgamapaskaraḥ

2.7.1044

cakraṃ rathāṅgaṃ tasyānte nemiḥ strī syātpradhiḥ pumān

2.7.1045

piṇḍikā nābhirakṣāgrakīlake tu dvayoraṇiḥ

2.7.1046

rathaguptirvarūtho nā kūbarastu yugandharaḥ

2.7.1047

anukarṣī dārvadhaḥsthaṃ prāsaṅgo nā yugādyugaḥ

2.7.1048

sarvaṃ syādvāhanaṃ yānaṃ yugyaṃ patraṃ ca dhoraṇam

2.7.1049

paramparāvāhanaṃ yattadvainītakamastriyām

2.7.1050

ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ

2.7.1051

niyantā prājitā yantā sūtaḥ kṣattā ca sārathiḥ

2.7.1052

savyeṣṭhadakṣiṇasthau ca saṃjñā rathakuṭumbinaḥ

2.7.1053

rathinaḥ syandanārohā aśvārohāstu sādinaḥ

2.7.1054

bhaṭā yodhāśca yoddhāraḥ senārakṣāstu sainikāḥ

2.7.1055

senāyāṃ samavetā ye sainyāste sainikāśca te

2.7.1056

balino ye sahasreṇa sāhasrāste sahasriṇaḥ

2.7.1057

paridhisthaḥ paricaraḥ senānīrvāhinīpatiḥ

2.7.1058

kañcuko vārabāṇo 'strī yattu madhye sakañcukāḥ

2.7.1059

badhnanti tatsārasanamadhikāṅgo 'tha śīrṣakam

2.7.1060

śīrṣaṇyaṃ ca śirastre 'tha tanutraṃ varma daṃśanam

2.7.1061

uraśchadaḥ kaṅkaṭako jāgaraḥ kavaco 'striyām

2.7.1062

āmuktaḥ pratimuktaśca pinaddhaścāpinaddhavat

2.7.1063

saṃnaddho varmitaḥ sajjo daṃśito vyuḍhakaṅkaṭaḥ

2.7.1064

triṣvāmuktādayo varmabhṛtāṃ kāvacikaṃ gaṇe

2.7.1065

padātipattipadagapādātikapadātayaḥ

2.7.1066

padgaśca padikaścātha pādātaṃ pattisaṃhatiḥ

2.7.1067

śastrājīve kāṇḍapṛṣṭhāyudhīyāyudhikāḥ samāḥ

2.7.1068

kṛtahastaḥ suprayogaviśikhaḥ kṛtapuṅkhavat

2.7.1069

aparāddhapṛṣatko 'sau lakṣyādyaścyutasāyakaḥ

2.7.1070

dhanvī dhanuṣmāndhānuṣko niṣaṅgyastrī dhanurdharaḥ

2.7.1071

syātkāṇḍavāṃstu kāṇḍīraḥ śāktīkaḥ śaktihetikaḥ

2.7.1072

yāṣṭīkapāraśvathikau yaṣṭiparśvathahetikau

2.7.1073

naistriṃśiko 'sihetiḥ syātsamau prāsikakauntikau

2.7.1074

carmī phalakapāṇiḥ syātpatākī vaijayantikaḥ

2.7.1075

anuplavaḥ sahāyaścānucaro 'nucaro 'bhicaraḥ samāḥ

2.7.1076

purogāgresarapraṣṭhāgrataḥsarapuraḥsarāḥ

2.7.1077

purogamaḥ purogāmī mandagāmī tu mantharaḥ

2.7.1078

jaṅghālo 'tijavastulyau jaṅghākarikajāṅghikau

2.7.1079

tarasvī tvarito vegī prajasvī javano javaḥ

2.7.1080

jayyo yaḥ śakyate jetuṃ jeyo jetavyamātrake

2.7.1081

jaitrastu jetā yo gacchatyalaṃ vidviṣataḥ prati

2.7.1082

so 'bhyamitro 'bhyamitrīyo 'pyabhyamitrīṇa ityapi

2.7.1083

ūrjasvalaḥ syādūrjasvī ya ūrjo 'tiśayānvitaḥ

2.7.1084

svādurasvānurasilo rathiko rathiro rathī

2.7.1085

kāmagāmyanukāmīno hyatyantīnastathā bhṛśam

2.7.1086

śūro vīraśca vikrānto jetā jiṣṇuśca jitvaraḥ

2.7.1087

sāṃyugīno raṇe sādhuḥ śastrajīvādayastriṣu

2.7.1088

dhvajinī vāhinī senā pṛtanānīkinī camūḥ

2.7.1089

varūthinī balaṃ sainyaṃ cakraṃ cānīkamastriyām

2.7.1090

vyūhastu balavinyāso bhedādaṇḍādayo yudhi

2.7.1091

pratyāsāro vyūhapārṣṇiḥ sainyapṛṣṭhe pratigrahaḥ

2.7.1092

ekebhaikarathā tryaśvā pattiḥ pañcapadātikā

2.7.1093

pattyaṅgaistriguṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottaram

2.7.1094

senāmukhaṃ gulmagaṇau vāhinī pṛtanā camūḥ

2.7.1095

anīkinī daśānīkinyakṣauhiṇyatha saṃpadi

2.7.1096

saṃpattiḥ śrīśca lakṣmīśca vipattyāṃ vipadāpadau

2.7.1097

āyudhaṃ tu praharaṇaṃ śastramastramathāstriyau

2.7.1098

dhanuścāpau dhanvaśarāsanakodaṇḍakārmukam

2.7.1099

iṣvāso 'pyatha karṇasya kālapṛṣṭhaṃ śarāsanam

2.7.1100

kapidhvajasya gāṇḍīvagāṇḍivau puṃnapuṃsakau

2.7.1101

koṭirasyāṭanī godhātale jyāghātavāraṇe

2.7.1102

lastakastu dhanurmadhyaṃ morvī jyā śiñjinī guṇaḥ

2.7.1103

syātpratyālīḍhamālīḍhamityādi sthānapañcakam

2.7.1104

lakṣyaṃ lakṣaṃ śaravyaṃ ca śarābhyāsa upāsanam

2.7.1105

pṛṣatkabāṇaviśikhā ajihmagakhagāśugāḥ

2.7.1106

kalambamārgaṇaśarāḥ patrī ropa iṣurdvayoḥ

2.7.1107

prakṣveḍanāstu nārācāḥ pakṣo vājastriṣūttare

2.7.1108

nirastaḥ prahite bāṇe viṣākte digdhaliptakau

2.7.1109

tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ

2.7.1110

tūṇyāṃ khadge tu nistriṃśacandrahāsāsiriṣṭayaḥ

2.7.1111

kaukṣeyako maṇḍalāgraḥ karavālaḥ kṛpāṇavat

2.7.1112

tsaruḥ khaḍgādimuṣṭau syānmekhalā tannibandhanam

2.7.1113

phalako 'strī phalaṃ carma saṃgrāho muṣṭirasya yaḥ

2.7.1114

drughaṇo mudgaraghanau syādīlī karavālikā

2.7.1115

bhindipālaḥ sṛgastulyau parighaḥ parighātinaḥ

2.7.1116

dvayoḥ kuṭhāraḥ svadhitiḥ paraśuśca paraśvadhaḥ

2.7.1117

syācchstrī cāsiputrī ca churikā cāsidhenukā

2.7.1118

vā puṃsi śalyaṃ śaṅkurnā sarvalā tomaro 'striyām

2.7.1119

prāsastu kuntaḥ koṇastu striyaḥ pālyaśrikoṭayaḥ

2.7.1120

sarvābhisāraḥ sarvaughaḥ sarvasannahanārthakaḥ

2.7.1121

lohābhisāro 'strabhṛtāṃ rājñānāṃ nīrājanāvidhiḥ

2.7.1122

yatsenayābhigamanamarau tadabhiṣeṇanam

2.7.1123

yātrā vrajyābhiniryāṇaṃ prasthānaṃ gamanaṃ gamaḥ

2.7.1124

syādāsāraḥ prasaraṇaṃ pracakraṃ calitārthakam

2.7.1125

ahitānpratyabhītasya raṇe yānamabhikramaḥ

2.7.1126

vaitālikā bodhakarāścākrikā ghāṇṭikārthakāḥ

2.7.1127

syurmāgadhāstu magadhā bandinaḥ stutipāṭhakāḥ

2.7.1128

saṃśaptakāstu samayāt saṃgrāmādanivartinaḥ

2.7.1129

reṇurdvayoḥ striyāṃ dhūliḥ pāṃsurnā na dvayo rajaḥ

2.7.1130

cūrṇe kṣodaḥ samutpiñjapiñjalau bhṛśamākule

2.7.1131

patākā vaijayantī syātketanaṃ dhvajamastriyām

2.7.1132

sā vīrāśaṃsanaṃ yuddhabhūmiryātibhayapradā

2.7.1133

ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityahaṃpūrvikā striyām

2.7.1134

āhopuruṣikā darpādyā syātsaṃbhāvanātmani

2.7.1135

ahamahamikā tu sā syāt parasparaṃ yo bhavatyahaṅkāraḥ

2.7.1136

draviṇaṃ taraḥ sahobalaśauryāṇi sthāma śuṣmaṃ ca

2.7.1137

śaktiḥ parākramḥ prāṇo vikramastvatiśaktitā

2.7.1138

vīrapāṇaṃ tu yatpānaṃ vṛtte bhāvini vā raṇe

2.7.1139

yuddhamāyodhanaṃ janyaṃ praghanaṃ pravidāraṇam

2.7.1140

mṛdhamāskandanaṃ saṃkhyaṃ samīkaṃ sāṃparāyikam

2.7.1141

astriyāṃ samarānīkaraṇāḥ kalahavigrahau

2.7.1142

saṃprahārābhisaṃpāta kalisaṃsphoṭa saṃyugāḥ

2.7.1143

abhyāmarda samāghaāta saṃgrāmābhyāgamāhavāḥ

2.7.1144

samudāyaḥ striyaḥ saṃyatsamityājisamidyudhaḥ

2.7.1145

niyuddhaṃ bāhuyuddhe 'tha tumulaṃ raṇasaṃkule

2.7.1146

kṣvedā tu siṃhanādaḥ syāt kariṇāṃ ghaṭanā ghaṭā

2.7.1147

krandanaṃ yodhasaṃrāvo bṛṃhitaṃ kariga{ji}ṛtam

2.7.1148

visphāro dhanuṣaḥ svānaḥ patāhādambarao samau

2.7.1149

prasabhaṃ tu balātkāro haṭho 'tha skhalitaṃ chalam

2.7.1150

ajanyaṃ klībamutpāta upasa{ga}ṛḥ samaṃ trayam

2.7.1151

mū{chā}ṛ tu kaśmalaṃ moho.āpyavama{da}ṛs tu pīdanam

2.7.1152

abhyavaskandanaṃ tvabhyāsādanaṃ vijayo jayaḥ

2.7.1153

vairaśuddhiḥ pratīkāro vairani{ya}ṛātanaṃ ca sā

2.7.1154

pradrāvoddrāvasandrāva sandāvā vidravo dravaḥ

2.7.1155

apakramo 'payānaṃ ca raṇe bhaṃgaḥ parājayaḥ

2.7.1156

parājitaparābhūtau triṣu naṣṭatirohitau

2.7.1157

pramāpaṇaṃ niba{ha}ṛṇaṃ nikāraṇaṃ viśāraṇam

2.7.1158

pravāsanaṃ parāsanaṃ niṣūdanaṃ nihiṃsanam

2.7.1159

ni{vā}ṛsanaṃ saṃjñapanaṃ ni{ga}ṛnthanamapāsanam

2.7.1160

nista{ha}ṛṇaṃ nihananaṃ kṣaṇanaṃ pariva{ja}ṛnam

2.7.1161

ni{vā}ṛpaṇaṃ viśasanaṃ māraṇaṃ pratighātanam

2.7.1162

udvāsana pramathana krathanojjāsanāni ca

2.7.1163

ālambhapiñjaviśaraghātonmāthavadhā api

2.7.1164

syāt pañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo 'tyayaḥ

2.7.1165

anto nāśo dvayor mṛtyur maraṇaṃ nidhano 'striyām

2.7.1166

parāsuprāptapaṃcatvaparetapretasaṃsthitāḥ

2.7.1167

mṛtapramītau triṣvete, citā cityā citiḥ striyām

2.7.1168

kabandho 'strī kriyā yuktamapamūrdhakalevaram

2.7.1169

śmaśānaṃ syāt pitṛvanaṃ kuṇapaḥ śavamastriyām

2.7.1170

pragrahopagrahau bandyāṃ, kārā syāt bandhanālaye

2.7.1171

pūṃsi bhūgnyasavaḥ prāṇāś caivaṃ, jīvo 'sudhāraṇam

2.7.1172

āyur jīvitakālo, nā jīvatur jīvanauṣadham | iti kṣatriyavargaḥ
vaiśyavargaḥ|

Original text: Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Data entry Avinash Sathaye · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc