Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 2.7
mūrdhābhiṣikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ | atha kṣatriyavargaḥ
rājā rāṭ pārthivakṣmābhṛnnṛpabhūpamahīkṣitaḥ
rājā tu praṇatāśaṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ
cakravartī sārvabhaumo nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ
yeneṣṭaṃ rājasūyena maṇḍalasyeśvaraśca yaḥ
śāsti yaścājñayā rājñaḥ sa samrāḍatha rājakam
rājanyakaṃ ca nṛpatikṣatriyāṇāṃ gaṇe kramāt
mantrī dhīsacivo 'mātyo 'nye karmasacivāstataḥ
mahāmātrā pradhānāni purodhāstu purohitaḥ
draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau
pratīhāro dvārapāladvāsthadvāsthitadarśakāḥ
rakṣivargastvanīkastho 'thādhyakṣādhikṛtau samau
sthāyuko 'dhikṛto grāme gopo grāmeṣu bhūriṣu
bhaurikaḥ kanakādhyakṣo rūpyādhyakṣastu naiṣkikaḥ
antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ
sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāśca te
śaṇḍho varṣavarastulyau sevakārthyanujīvinaḥ
viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ param
udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ
ripau vairisapatnāridviṣaddveṣaṇadurhṛdaḥ
dviḍ vipakṣāhitāmitradasyuśātravaśatravaḥ
abhighātiparārātipratyarthiparipanthinaḥ
vayasyaḥ snigdhaḥ savayā atha mitraṃ sakhā suhṛt
sakhyaṃ sāptapadīnaṃ syādanurodho 'nuvartanam
yathārhavarṇaḥ praṇidhirapasarpaścaraḥ spaśaḥ
cāraśca gūḍhapuruṣaścāptapratyayitau samau
sāṃvatsaro jyautiṣiko daivajñagaṇakāvapi
syurmauhūrtikamauhūrtajñānikārtāntikā api
tāntriko jñātasiddhāntaḥ satrī gṛhapatiḥ samau
lipikāro 'kṣaracaraṇo 'kṣaracuñcuśca lekhake
likhitākṣaravinyāse (saṃsthāne) lipirlib(bh)irubhe striyau
syātsandeśaharo dūto dūtyaṃ tadbhāvakarmaṇī
adhvanīno 'dhvago 'dhvanyaḥ pānthaḥ pathika ityapi
svāmyamātyasuhṛtkośarāṣṭradurgabalāni ca
rājyāṅgāni prakṛtayaḥ paurāṇāṃ śrenayo 'pi ca
sandhirnā vigraho yānamāsanaṃ dvaidhamāśrayaḥ
ṣaḍguṇā: śaktayastisraḥ prabhāvotsāhamantrajāḥ
kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiśca trivargo nītivedinām
sa pratāpaḥ prabhāvaśca yattejaḥ kośadaṇḍajam
bhedo daṇḍaḥ sāma dānamityupāyacatuṣṭayam
sāhasaṃ tu samo (damo) daṇḍaḥ sāma sāntvamatho samau
bhedopajāpāvupadhā dharmādyairyatparīkṣaṇam
pañca triṣvaṣaḍakṣīṇo yastṛtīyādyagocaraḥ
viviktavijanacchannaniḥśalākāstathā rahaḥ
rahaścopāṃśu cāliṅge rahasyaṃ tadbhave triṣu
samau visrambhaviśvāsau bhreṣo bhraṃśo yathocitāt
abhreṣānyāyakalpāstu deśarūpaṃ samañjasam
yuktamaupayikaṃ labhyaṃ bhajamānābhinītavat
nyāyyaṃ ca triṣu ṣaṭ saṃpradhāraṇā tu samarthanam
avavādastu nirdeśo nideśaḥ śāsanaṃ ca saḥ
śiṣṭiścājñā ca saṃsthā tu maryādā dhāraṇā sthitiḥ
sudharaṇā sudhārā strī susthitiḥ sudaśonnatiḥ
āgo 'parādho mantuśca same tūddānabandhane
dvipādyo dviguṇo daṇḍo bhāgadheyaḥ karo baliḥ
ghaṭṭādideyaṃ śulko 'strī prābhṛtaṃ tu pradeśanam
upāyanamupagrāhyamupahārastathopadā
yautakādi tu yaddeyaṃ sudāyo haraṇaṃ ca tat
tatkālastu tadātvaṃ syāduttaraḥ kāla āyatiḥ
sāndṛṣṭikaṃ phalaṃ sadyaḥ udarkaḥ phalamuttaram
adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam
mahībhujāmahibhayaṃ svapakṣaprabhavaṃ bhayam
prakriyā tvadhikāraḥ syāccāmaraṃ tu prakīrṇakam
nṛpāsanaṃ yattadbhadrāsanaṃ siṃhāsanaṃ tu tat
haimaṃ chatraṃ tvātapatraṃ rājñastu nṛpalakṣma tat
bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālukā
niveśaḥ śibiraṃ ṣaṇḍhe sajjanaṃ tūparakṣaṇam
hastyaśvarathapādātaṃ senāṅgaṃ syāccatuṣṭayam
dantī dantāvalo hastī dvirado 'nekapo dvipaḥ
mataṅgajo gajo nāgaḥ kuñjaro vāraṇaḥ karī
ibhaḥ stamberabhaḥ padmī yūthanāthastu yūthapaḥ
madotkaṭo madakalaḥ kalabhaḥ kariśāvakaḥ
prabhinno garjito mattaḥ samāvudvāntanirmadau
hāstikaṃ gajatā vṛnde kariṇī dhenukā vaśā
gaṇḍaḥ kaṭo mado dānaṃ vamathuḥ karaśīkaraḥ
kumbhau tu piṇḍau śirasastayormadhye viduḥ pumān
avagraho lalāṭaṃ syādīṣikā tvakṣikūṭakam
apāṅgadeśo niryāṇaṃ karṇamūlaṃ tu cūlikā
adhaḥ kumbhasya vāhitthaṃ pratimānamadho 'sya yat
āsanaṃ skandhadeśaḥ syātpadmakaṃ bindujālakam
pārśvabhāgaḥ pakṣabhāgo dantabhāgastu yo 'grataḥ
dvau pūrvapaścājjaṅghādideśau gātrāvare kramāt
totraṃ veṇukamālānaṃ bandhastambhe 'tha śṛṅkhale
anduko nigaḍo 'strī syādaṅkuśo 'strī sṛṇiḥ striyām
dūṣyā (cūṣā) kakṣyā varatrā syātkalpanā sajjanā same
praveṇyāstaraṇaṃ varṇaḥ paristomaḥ kutho dvayoḥ
vītaṃ tvasāraṃ hastyaśvaṃ vārī tu gajabandhanī
ghoṭake vīti (pīti)turagaturaṅgāśvaturaṅgamāḥ
vājivāhārvagandharvahayasaindhavasaptayaḥ
ājāneyāḥ kulīnāḥ syurvinītāḥ sādhuvāhinaḥ
vanāyujāḥ pārasīkāḥ kāmbojāḥ bāhlikā hayāḥ
yayuraśvo 'śvamedhīyo javanastu javādhikaḥ
pṛṣṭhyaḥ sthaurī sitaḥ karko rathyo voḍhā rathasya yaḥ
bālaḥ kiśoro vāmyaśvā vaḍavā vāḍavaṃ gaṇe
triṣvāśvīnaṃ yadaśvena dinenaikena gamyate
kaśyaṃ tu madhyamaśvānāṃ heṣā hreṣā ca nisvanaḥ
nigālastu galoddeśo vṛnde tvaśvīyamāśvavat
āskanditaṃ dhauritakaṃ recitam valgitaṃ plutam
gatayo 'mūḥ pañca dhārā ghoṇā tu prothamastriyām
kavikā tu khalīno 'strī śaphaṃ klībe khuraḥ pumān
puccho 'strī lūmalāṅgūle vālahastaśca vāladhiḥ
triṣūpāvṛttaluṭhitau parāvṛtte muhurbhuvi
yāne cakriṇi yuddhārthe śatāṅgaḥ syandano rathaḥ
asau puṣparathaścakrayānaṃ na samarāya yat
karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ ḍayanaṃ ca samaṃ trayam
klībe 'naḥ śakaṭo 'strī syādgantrī kambalivāhyakam
śibikā yāpyayānaṃ syāddolā preṅkhāadikāḥ striyām
ubhau tu dvaipavaiyāghrau dvīpicarmāvṛte rathe
pāṇḍukambalasaṃvītaḥ syandanaḥ pāṇḍukambalī
rathe kāmbalavāstrādyāḥ kambalādibhirāvṛte
triṣu dvaipādayo rathyā rathakaḍyā rathavraje
dhūḥ strī klībe yānamukhaṃ syādrathāṅgamapaskaraḥ
cakraṃ rathāṅgaṃ tasyānte nemiḥ strī syātpradhiḥ pumān
piṇḍikā nābhirakṣāgrakīlake tu dvayoraṇiḥ
rathaguptirvarūtho nā kūbarastu yugandharaḥ
anukarṣī dārvadhaḥsthaṃ prāsaṅgo nā yugādyugaḥ
sarvaṃ syādvāhanaṃ yānaṃ yugyaṃ patraṃ ca dhoraṇam
paramparāvāhanaṃ yattadvainītakamastriyām
ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ
niyantā prājitā yantā sūtaḥ kṣattā ca sārathiḥ
savyeṣṭhadakṣiṇasthau ca saṃjñā rathakuṭumbinaḥ
rathinaḥ syandanārohā aśvārohāstu sādinaḥ
bhaṭā yodhāśca yoddhāraḥ senārakṣāstu sainikāḥ
senāyāṃ samavetā ye sainyāste sainikāśca te
balino ye sahasreṇa sāhasrāste sahasriṇaḥ
paridhisthaḥ paricaraḥ senānīrvāhinīpatiḥ
kañcuko vārabāṇo 'strī yattu madhye sakañcukāḥ
badhnanti tatsārasanamadhikāṅgo 'tha śīrṣakam
śīrṣaṇyaṃ ca śirastre 'tha tanutraṃ varma daṃśanam
uraśchadaḥ kaṅkaṭako jāgaraḥ kavaco 'striyām
āmuktaḥ pratimuktaśca pinaddhaścāpinaddhavat
saṃnaddho varmitaḥ sajjo daṃśito vyuḍhakaṅkaṭaḥ
triṣvāmuktādayo varmabhṛtāṃ kāvacikaṃ gaṇe
padātipattipadagapādātikapadātayaḥ
padgaśca padikaścātha pādātaṃ pattisaṃhatiḥ
śastrājīve kāṇḍapṛṣṭhāyudhīyāyudhikāḥ samāḥ
kṛtahastaḥ suprayogaviśikhaḥ kṛtapuṅkhavat
aparāddhapṛṣatko 'sau lakṣyādyaścyutasāyakaḥ
dhanvī dhanuṣmāndhānuṣko niṣaṅgyastrī dhanurdharaḥ
syātkāṇḍavāṃstu kāṇḍīraḥ śāktīkaḥ śaktihetikaḥ
yāṣṭīkapāraśvathikau yaṣṭiparśvathahetikau
naistriṃśiko 'sihetiḥ syātsamau prāsikakauntikau
carmī phalakapāṇiḥ syātpatākī vaijayantikaḥ
anuplavaḥ sahāyaścānucaro 'nucaro 'bhicaraḥ samāḥ
purogāgresarapraṣṭhāgrataḥsarapuraḥsarāḥ
purogamaḥ purogāmī mandagāmī tu mantharaḥ
jaṅghālo 'tijavastulyau jaṅghākarikajāṅghikau
tarasvī tvarito vegī prajasvī javano javaḥ
jayyo yaḥ śakyate jetuṃ jeyo jetavyamātrake
jaitrastu jetā yo gacchatyalaṃ vidviṣataḥ prati
so 'bhyamitro 'bhyamitrīyo 'pyabhyamitrīṇa ityapi
ūrjasvalaḥ syādūrjasvī ya ūrjo 'tiśayānvitaḥ
svādurasvānurasilo rathiko rathiro rathī
kāmagāmyanukāmīno hyatyantīnastathā bhṛśam
śūro vīraśca vikrānto jetā jiṣṇuśca jitvaraḥ
sāṃyugīno raṇe sādhuḥ śastrajīvādayastriṣu
dhvajinī vāhinī senā pṛtanānīkinī camūḥ
varūthinī balaṃ sainyaṃ cakraṃ cānīkamastriyām
vyūhastu balavinyāso bhedādaṇḍādayo yudhi
pratyāsāro vyūhapārṣṇiḥ sainyapṛṣṭhe pratigrahaḥ
ekebhaikarathā tryaśvā pattiḥ pañcapadātikā
pattyaṅgaistriguṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottaram
senāmukhaṃ gulmagaṇau vāhinī pṛtanā camūḥ
anīkinī daśānīkinyakṣauhiṇyatha saṃpadi
saṃpattiḥ śrīśca lakṣmīśca vipattyāṃ vipadāpadau
āyudhaṃ tu praharaṇaṃ śastramastramathāstriyau
dhanuścāpau dhanvaśarāsanakodaṇḍakārmukam
iṣvāso 'pyatha karṇasya kālapṛṣṭhaṃ śarāsanam
kapidhvajasya gāṇḍīvagāṇḍivau puṃnapuṃsakau
koṭirasyāṭanī godhātale jyāghātavāraṇe
lastakastu dhanurmadhyaṃ morvī jyā śiñjinī guṇaḥ
syātpratyālīḍhamālīḍhamityādi sthānapañcakam
lakṣyaṃ lakṣaṃ śaravyaṃ ca śarābhyāsa upāsanam
pṛṣatkabāṇaviśikhā ajihmagakhagāśugāḥ
kalambamārgaṇaśarāḥ patrī ropa iṣurdvayoḥ
prakṣveḍanāstu nārācāḥ pakṣo vājastriṣūttare
nirastaḥ prahite bāṇe viṣākte digdhaliptakau
tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ
tūṇyāṃ khadge tu nistriṃśacandrahāsāsiriṣṭayaḥ
kaukṣeyako maṇḍalāgraḥ karavālaḥ kṛpāṇavat
tsaruḥ khaḍgādimuṣṭau syānmekhalā tannibandhanam
phalako 'strī phalaṃ carma saṃgrāho muṣṭirasya yaḥ
drughaṇo mudgaraghanau syādīlī karavālikā
bhindipālaḥ sṛgastulyau parighaḥ parighātinaḥ
dvayoḥ kuṭhāraḥ svadhitiḥ paraśuśca paraśvadhaḥ
syācchstrī cāsiputrī ca churikā cāsidhenukā
vā puṃsi śalyaṃ śaṅkurnā sarvalā tomaro 'striyām
prāsastu kuntaḥ koṇastu striyaḥ pālyaśrikoṭayaḥ
sarvābhisāraḥ sarvaughaḥ sarvasannahanārthakaḥ
lohābhisāro 'strabhṛtāṃ rājñānāṃ nīrājanāvidhiḥ
yatsenayābhigamanamarau tadabhiṣeṇanam
yātrā vrajyābhiniryāṇaṃ prasthānaṃ gamanaṃ gamaḥ
syādāsāraḥ prasaraṇaṃ pracakraṃ calitārthakam
ahitānpratyabhītasya raṇe yānamabhikramaḥ
vaitālikā bodhakarāścākrikā ghāṇṭikārthakāḥ
syurmāgadhāstu magadhā bandinaḥ stutipāṭhakāḥ
saṃśaptakāstu samayāt saṃgrāmādanivartinaḥ
reṇurdvayoḥ striyāṃ dhūliḥ pāṃsurnā na dvayo rajaḥ
cūrṇe kṣodaḥ samutpiñjapiñjalau bhṛśamākule
patākā vaijayantī syātketanaṃ dhvajamastriyām
sā vīrāśaṃsanaṃ yuddhabhūmiryātibhayapradā
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityahaṃpūrvikā striyām
āhopuruṣikā darpādyā syātsaṃbhāvanātmani
ahamahamikā tu sā syāt parasparaṃ yo bhavatyahaṅkāraḥ
draviṇaṃ taraḥ sahobalaśauryāṇi sthāma śuṣmaṃ ca
śaktiḥ parākramḥ prāṇo vikramastvatiśaktitā
vīrapāṇaṃ tu yatpānaṃ vṛtte bhāvini vā raṇe
yuddhamāyodhanaṃ janyaṃ praghanaṃ pravidāraṇam
mṛdhamāskandanaṃ saṃkhyaṃ samīkaṃ sāṃparāyikam
astriyāṃ samarānīkaraṇāḥ kalahavigrahau
saṃprahārābhisaṃpāta kalisaṃsphoṭa saṃyugāḥ
abhyāmarda samāghaāta saṃgrāmābhyāgamāhavāḥ
samudāyaḥ striyaḥ saṃyatsamityājisamidyudhaḥ
niyuddhaṃ bāhuyuddhe 'tha tumulaṃ raṇasaṃkule
kṣvedā tu siṃhanādaḥ syāt kariṇāṃ ghaṭanā ghaṭā
krandanaṃ yodhasaṃrāvo bṛṃhitaṃ kariga{ji}ṛtam
visphāro dhanuṣaḥ svānaḥ patāhādambarao samau
prasabhaṃ tu balātkāro haṭho 'tha skhalitaṃ chalam
ajanyaṃ klībamutpāta upasa{ga}ṛḥ samaṃ trayam
mū{chā}ṛ tu kaśmalaṃ moho.āpyavama{da}ṛs tu pīdanam
abhyavaskandanaṃ tvabhyāsādanaṃ vijayo jayaḥ
vairaśuddhiḥ pratīkāro vairani{ya}ṛātanaṃ ca sā
pradrāvoddrāvasandrāva sandāvā vidravo dravaḥ
apakramo 'payānaṃ ca raṇe bhaṃgaḥ parājayaḥ
parājitaparābhūtau triṣu naṣṭatirohitau
pramāpaṇaṃ niba{ha}ṛṇaṃ nikāraṇaṃ viśāraṇam
pravāsanaṃ parāsanaṃ niṣūdanaṃ nihiṃsanam
ni{vā}ṛsanaṃ saṃjñapanaṃ ni{ga}ṛnthanamapāsanam
nista{ha}ṛṇaṃ nihananaṃ kṣaṇanaṃ pariva{ja}ṛnam
ni{vā}ṛpaṇaṃ viśasanaṃ māraṇaṃ pratighātanam
udvāsana pramathana krathanojjāsanāni ca
ālambhapiñjaviśaraghātonmāthavadhā api
syāt pañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo 'tyayaḥ
anto nāśo dvayor mṛtyur maraṇaṃ nidhano 'striyām
parāsuprāptapaṃcatvaparetapretasaṃsthitāḥ
mṛtapramītau triṣvete, citā cityā citiḥ striyām
kabandho 'strī kriyā yuktamapamūrdhakalevaram
śmaśānaṃ syāt pitṛvanaṃ kuṇapaḥ śavamastriyām
pragrahopagrahau bandyāṃ, kārā syāt bandhanālaye
pūṃsi bhūgnyasavaḥ prāṇāś caivaṃ, jīvo 'sudhāraṇam
āyur jīvitakālo, nā jīvatur jīvanauṣadham | iti kṣatriyavargaḥ
vaiśyavargaḥ|
Original text: Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Data entry Avinash Sathaye · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0