Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 2.8

ūravya ūruja aryā vaiśyā bhūmispṛśo viśaḥ | atha vaiśyavargaḥ

ājīvo jīvikā vā{tā}ṛ vṛttir va{ta}ṛnajīvane

striyāṃ kṛṣiḥ pāśupālyaṃ vāṇijyaṃ ceti vṛttayaḥ

sevā śvavṛttiranṛtaṃ kṛśiruñchaśilaṃ tvṛtam

dve yācitāyācitayor yathāsaṃkhyṃ mṛtāmṛte

satyānṛtaṃ vaṇigbhāvaḥ, syādṛṇaṃ pa{yu}ṛdañcanam

uddhāro '{tha}ṛprayogas tu kusīdaṃ vṛddhijīvikā

yāñcayāptaṃ yācitakaṃ nimayādāpamityakam

uttama{ṇā}ṛ 'dhama{ṇau}ṛ dvau prayoktṛ grāhakau kramāt

kusīdiko vā{dhu}ṛṣiko vṛddhyājīvaś ca vārdhuṣiḥ

kṣetrājīvaḥ ka{ṣa}ṛkaśca kṛṣikaś ca kṛṣīvalaḥ

kṣetraṃ vraiheyaśāleyaṃ vrīhiśālyudbhavocitam

yavyaṃ yavakyaṃ yaṣṭikyaṃ yavādibhavanaṃ hi yat

tilyatailīnavan māṣomāṇubhaṅgādvirūpatā

maudgīnakaudravīṇādi śeṣadhānyodbhavakṣamam

śākakṣetrādike śākaśākataṃ śākaśākinam

bījākṛtaṃ tūprakṛṣṭe sītyaṃ kṛṣṭaṃ ca halyavat

triguṇākṛtaṃ tṛtīyākṛtaṃ trihalyaṃ trisītyamapi tasmin

dviguṇākṛte tu sa{va}ṛṃ pū{va}ṛṃ śambākṛtamapīha

droṇāḍhakādi vāpādau drauṇikāḍhakikādayaḥ

Kharīvāpas tu khārīka uttma{ṇā}ṛdayas triṣu

punnapuṃsakayor vapraḥ kedāraḥ kṣetramasya tu

kaidārakaṃ syāt kaidā{ya}ṛṃ kṣetraṃ kaidārikaṃ gaṇe

loṣṭāni leṣṭavaḥ puṃsi koṭiśo loṣṭabhedanaḥ

prājanaṃ todanaṃ totraṃ khanitramavadāraṇe

dātraṃ lavitramābandho yotraṃ yoktramatho phalam

nirīṣaṃ kuṭakaṃ phālaḥ kṛṣako lāṃgalaṃ halam

godāraṇaṃ ca sīro 'tha śamyā strī yugakīlakaḥ

īṣa lāṃgaladaṃḍaḥ syāt sīta lāṅgalapaddhatiḥ

puṃsi medhiḥ khale dāru nyastaṃ yat paśubandhane

āśur vrīhiḥ pāṭalaḥ syācchitaśūkayavau samau

tokmas tu tatra harite kalāyas tu satīnakaḥ

hareṇureṇukau cāsmin koradūṣas tu kodravaḥ

maṃgalyako masūro 'tha makuṣṭhaka mayuṣṭhakau

vanamudge sa{ṣa}ṛpe tu dvau taṃtubhakadambakau

siddhārthas tveṣa dhavalo godhūmaḥ sumanaḥ samau

syād yāvakas tu kulmāṣaś caṇako harimanthakaḥ

dvau tile tilapejaś ca tilapiñjaś ca niṣphale

kṣavaḥ kṣutābhijanano rājikā kṛṣṇikāsurī

striyau kaṅgupriyaṅgū dve atasī syādumā kṣumā

mātulānī tu bhaṅgāyāṃ vrīhi bhedas tvaṇuḥ pumān

kiṃśāruḥ sasyaśūkaṃ syāt kaṇiśaṃ sasyamañjarī

dhānyaṃ vrīhiḥ stambakariḥ stambo gucchas tṛṇādinaḥ

nāḍī nālaṃ ca kāṇḍo 'sya palālostrī sa niṣphalaḥ

kaḍaṅgaro busaṃ klībe dhānyatvaci tuṣaḥ pumān

śūko 'strī ślakṣṇatīkṣṇāgre śamī śimbā triṣūttare

ṛddhamāvasitaṃ dhānyaṃ pūtaṃ tu bahulīkṛtam

māṣādayaḥ śamīdhānye śūkadhānye yavādayaḥ

śālayaḥ kalamādyāś ca ṣaṣṭikādyāś ca puṃsyamī

tṛṇadhānyāni nīvārāḥ strī gavedhur gavedhukā

ayograṃ musalo 'strī syādudūkhalamulūkhalam

prasphoṭanaṃ śū{pa}ṛmastrī cālanī tita{u}ḥ pumān

syūtaprasevau kaṇḍolapiṭau kaṭakiliñjakau

samānau rasavatyāṃ tu pākasthānamahānase

paurogavas tadadhyakṣaḥ sūpakārās tu ballavāḥ

ārālikā āndhasikāḥ sūdā audanikā guṇāḥ

āpūpikaḥ kāndaviko bhakṣyakāra ime triṣu

aśmantamuddhānamadhiśrayaṇī cullirantikā

aṅgāradhānika.āṃgāraśakaṭyapi hasantyapi

hasanyapyatha na strī syādaṅgāro 'lātamulmukam

klībe 'mbarīpaṃ bhrāṣṭro nā kandur vā svedanī striyām

aliñjaraḥ syānmaṇikaṃ ka{ka}ṛ{yya}ṛlur galantikā

piṭharaḥ sthālyukhā kuṇḍaṃ kalaśas tu triṣu dvayoḥ

ghaṭaḥ kuṭanipāvastrī śarāvo va{dha}ṛmānakaḥ

ṛjīṣaṃ piṣṭapacanaṃ kaṃso 'strī pānabhājanam

kutūḥ kṛtteḥ snehapātraṃ saivālpā kutupaḥ pumān

sa{va}ṛmāvapanaṃ bhāṇḍaṃ pātrāmatre ca bhājanam

da{vi}ṛḥ kambiḥ khajākā ca syāt taddūr dāruhastakaḥ

astrī śākaṃ haritakaṃ śigrurasya tu nāḍikā

kalambaś ca kadambaś ca veṣavāra upaskaraḥ

tintiḍīkaṃ ca cukraṃ ca vṛkṣāmlamatha vellajam

marīcaṃ kolakaṃ kṛṣṇabhūṣaṇaṃ dha{ma}ṛpattanam

jīrako jaraṇo 'jāji kaṇāḥ kṛṣṇe tu jīrake

suṣavī kāravī pṛthvī pṛthuḥ kālopakuñjikā

ārdrakaṃ śṛṅgaberaṃ syādatha chatrā vitunnakam

kustumbaru ca dhānyākamatha śuṇṭhī mahauṣadham

strīnapuṃsakayorviśvaṃ nāgaraṃ viśvabheṣajam

āranālakasauvīrakulmāṣa 'bhiśutāni ca

avantisomadhānyāmlakuñjalāni ca kāñjike

sahasravedhi jatukaṃ balhīkaṃ hiṅgu rāmaṭham

tatpatrī kāravī pṛthvī bāṣpikā kabarī pṛthuḥ

niśākhyā kāñcanī pītā haridrā varava{ṇi}ṛnī

sāmudraṃ yat tu lavaṇamakṣīvaṃ vaśiraṃ ca tat

saindhavo 'strī śītaśivaṃ māṇimanthaṃ ca sindhuje

raumakaṃ vasukaṃ pākyaṃ biḍaṃ ca kṛtake dvayam

sauvarcale 'kṣarucake tilakaṃ tatra mecake

matsyanḍī phāṇitaṃ khaṇḍavikāre śarkarā sitā

kūrcikā kṣīravikṛtiḥ syādrasālā tu mārjitā

syāttemanaṃ tu niṣṭhānaṃ triliṅgā vāsitāvadheḥ

śūlākṛtaṃ bhaṭitraṃ ca śūlyamukhyaṃ tu paiṭharam

praṇītamupasaṃpannaṃ prayastaṃ syātsusaṃskṛtam

syātpicchilaṃ tu vijilaṃ saṃmṛṣṭaṃ śodhitaṃ same

cikkaṇaṃ masṛṇaṃ snigdhaṃ tulye bhāvitavāsite

āpakkaṃ paulirabhyūṣo lājāḥ puṃbhūmni cākṣatāḥ

pṛthakaḥ syāccipiṭako dhānā bhṛṣṭayave striyaḥ

pūpo 'pūpaḥ piṣṭakaḥ syātkarambho dadhisaktavaḥ

bhissā strī bhaktamandho 'nnamodano 'strī sa dīdiviḥ

bhissaṭā dagdhikā sarvarasāgre maṇḍamastriyām

māsarācāmanisrāvā maṇḍe bhaktasamudbhave

yavāgūruṣṇikā śrāṇā vilepī taralā ca sā

mrakṣaṇābhyañjane tailaṃ kṛsarastu tilaudanaḥ

gavyaṃ triṣu gavāṃ sarvaṃ goviḍgomayastriyām

tattu śuṣkaṃ karīṣo 'strī dugdhaṃ kṣīraṃ payassamam

payasyamājyadadhyādi trapsyaṃ dadhi dhanetarat

ghṛtamājyaṃ haviḥ sarpir navanītaṃ navodghṛtam

tattu haiyaṅgavīnaṃ yat hyoghodohodbhavaṃ gṛtam

danḍāhataṃ kālaśeyamariṣṭamapi gorasaḥ

takraṃ hyudaśvin mathitaṃ pādāmbvardhāmbu nirjalam

manḍam dadhibhavaṃ mastu pīyūṣo 'bhinavaṃ payaḥ

aśanāyā bubhukṣā kṣud grāsastu kavalaḥ pumān

sapītiḥ strī tulyapānaṃ sagdhiḥ strī sahabhojanam

udanyā tu pipāsā tṛṭ tarpo jagdhistu bhojanam

jemanaṃ leha āhāro nighāso nyāda ityapi

sauhityaṃ tarpaṇaṃ tṛptiḥ phelā bhuktasamujjhitam

kāmaṃ prakāmaṃ paryāptaṃ nikāmeṣṭaṃ yathepsitam

gope gopāla gosaṃkhya godhugābhīra vallavāḥ

gomahiṣyādikaṃ pādabandhanaṃ dvau gavīśvare

gomān gomī gokulaṃ tu godhanaṃ syātgavāṃ vraje

triṣvāśitaṃgavīnaṃ tadgāvo yatrāśitāḥ purā

ukṣā bhadro balīvarda ṛṣabho vṛṣabho vṛṣaḥ

anaḍvān saurabheyo gaurukṣṇāṃ saṃhatiraukṣakam

gavyā gotrā gavāṃ vatsadhenvor vātsakadhainuke

ukṣā mahān mahokṣaḥ syādvṛddhokṣastu jaradgavaḥ

utpanna ukṣā jātokṣaḥ sadyo jātastu tarṇakaḥ

śakṛtkaristu vatsasyād damyavatsatarau samau

ārṣabhyaḥ ṣaṇḍatāyogyaḥ ṣaṇḍo gopatiriṭcaraḥ

skandhadeśe svasya vahaḥ sāsnā tu galakambalaḥ

syānnastitastu nasyotaḥ praṣṭhavāḍ yugapārśvagaḥ

yugādīnāṃ tu voḍhāro yugyaprāsaṃgyaśākaṭāḥ

khanati tena tadvoḍhāsyedaṃ hālikasairikau

dhurvahe dhurya dhaureya dhurīṇāḥ sadhurandharāḥ

ubhāvekadhurīṇaikadhurāvekadhurāvahe

sa tu sarvadhurīṇaḥ syādyo vai sarvadhurāvahaḥ

māheyī saurabheyī gaurusrā mātā ca śṛṅgiṇī

arjunyaghnyā rohiṇī syāduttamā goṣu naucikī

varṇādibhedātsaṃjñāḥ syuḥ śabalīdhavalādayaḥ

dvihāyanī dvivarṣā gaurekābdā tvekahāyanī

caturabdā caturhāṇyevaṃ tryabdā trihāyaṇī

vaśā vandhyāvatokā tu sravadgarbhātha sandhinī

ākrāntā vṛṣabheṇātha vehad garbhopaghātinī

kālyopasaryā prajane praṣṭhauhī bālagarbhiṇī

syādacaṇḍī tu sukarā bahusūtiḥ pareṣṭukā

ciraprasūtā baṣkayaṇī dhenuḥ syātnavasūtikā

suvratā sukhasandohyā pīnodhnī pīvarastanī

droṇakṣīrā droṇadugdhā dhenuṣyā bandhake sthitā

samāṃsamīnā sā yaiva prativarṣaprasūtaye

ūdhastu klībamāpīnaṃ samau śivakakīlakau

na pumsi dāma sandānaṃ paśurajjustu dāmanī

vaiśākhamanthamanthāna manthāno manthadanḍake

kuṭharo danḍaviṣkambho manthanī gargarī same

uṣṭre kramelakamayamahāṅgāḥ karabhaḥ śiśuḥ

karabhāḥ syuḥ śṛṅkhalakā dāravaiḥ pādabandhanaiḥ

ajā cchāgī śubhacchāgabastacchagalakā aje

meḍhrorabhroraṇorṇāyu meṣa vṛṣṇaya eḍake

uṣṭrorabhrājavṛnde syādauṣṭrakaurabhrakājakam

cakrīvantastu vāleyā rāsabhā gardabhāḥ kharāḥ

vaidehakaḥ sārthavāho naigamo vāṇijo vaṇik

paṇyājīvo hyāpaṇikaḥ krayavikrayikaśca saḥ

vikretā syādvikrayikaḥ krāyikakrayikau samau

vāṇijyaṃ tu vaṇijyā syān mūlyaṃ vasno 'pyavakrayaḥ

nīvī paripaṇo mūladhanaṃ lābho 'dhikaṃ phalam

paridānaṃ parīvarto naimeyaniyamāvapi

pumānupanidhirnyāsaḥ pratidānaṃ tadarpaṇam

kraye prasāritaṃ krayyaṃ kreyaṃ kretavyamātrake

vikreyaṃ paṇitavyaṃ ca paṇyaṃ krayyādayastriṣu

klībe satyāpanaṃ satyaṅkāraḥ satyākṛtiḥ striyām

vipaṇo vikrayaḥ saṃkhyāḥ saṃkhyeye hyādaśa triṣu

viṃśatyādyāḥ sadaikatve sarvāḥ saṃkhyeyasaṃkhyayoḥ

saṃkhyārthe dvibahutve stas tāsu cānavateḥ striyaḥ

paṅkteḥ śatasahasrādi kramāddaśaguṇottaram

yautavaṃ druvayaṃ pāyyamiti mānārthakaṃ trayam

mānaṃ tulāṅguliprasthair guñjāḥ pañjādyamāṣakaḥ

te ṣoḍaśākṣaḥ karṣo 'strī palaṃ karṣacatuṣṭayam

suvarṇabistau hemno 'kṣe kurubistastu tatpale

tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulāḥ

ācito daśa bhārāḥ syuḥ śākaṭo bhāra ācitaḥ

kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥ syāt kārṣike tāmrike paṇaḥ

astriyāmāḍhakadroṇau khārī vāho nikuñcakaḥ

kuḍavaḥ prastha ityādyāḥ parimāṇārthakāḥ pṛthak

pādasturīyo bhāgaḥ syādaṃśabhāgau tu vaṇṭake

dravyaṃ vittaṃ svāpateyaṃ rikthamṛkthaṃ dhanaṃ vasu

hiraṇyaṃ draviṇaṃ dyumnamartharaivibhavā api

syātkośaśca hiraṇyaṃ ca hemarūpye kṛtākṛte

tābhyāṃ yadanyat tatkupyaṃ rūpyaṃ tad dvayamāhatam

gārutmataṃ marakatamaśmagarbho harinmaṇiḥ

śoṇaratnaṃ lohitakaḥ padmarāgo 'tha mauktikam

muktātha vidrumaḥ puṃsi pravālaṃ punnapuṃsakam

ratnaṃ maṇirdvayoraśmajātau muktādike 'pi ca

svarṇaṃ suvarṇaṃ kanakaṃ hiraṇyaṃ hemakāṭakam

tapanīyaṃ śātakumbhaṃ gāṅgeyaṃ bharma karvuram

cāmīkaraṃ jātarūpaṃ mahārajatakāñcane

rukmaṃ kārtasvaraṃ jāmbūnadamaṣṭāpado 'striyām

alaṅkārasuvarṇaṃ yacchṛṅgīkanakamityadaḥ

durvarṇaṃ rajataṃ rūpyaṃ kharjūraṃ śvetamityapi

rītiḥ striyāmārakūṭo na striyāmatha tāmrakam

śulbaṃ mlecchamukhaṃ dvyaṣṭavariṣṭodumbarāṇi ca

loho 'strī śastrakaṃ tīkṣṇaṃ pinḍaṃ kālāyasāyasī

aśmasāro 'tha maṇḍūraṃ siṃhāṇamapi tanmale

sarvaṃ ca taijasaṃ lauhaṃ vikārastvayasaḥ kuśī

kṣāraḥ kāco 'tha capalo rasaḥ sūtaśca pārade

gavalaṃ māhiṣaṃ śṛṅgamabhrakaṃ girijāmale

srotoñjanaṃ tu mauvīraṃ kāpotāñjanayāmune

tutthāñjanaṃ śikhigrīvaṃ vitunnakamayūrake

karparī dāviṃkākkātodbhavaṃ tutthaṃ rasāñjanam

rasagarbhaṃ tārkṣyaśailaṃ gandhāśmani tu gandhikaḥ

saugandhikaśca cakṣuṣyākulālyau tu kulatthikā

rītipuṣpaṃ puṣpake tu puṣpakaṃ kusumāñjanam

piñjaraṃ pītanaṃ tālamālaṃ ca haritālake

gaireyamarthyaṃ girijamaśmajaṃ ca śilājatu

volagandharasaprāṇapiṇḍagoparasāḥ samāḥ

ḍiṇḍīro 'bdhikaphaḥ phenaḥ sindūraṃ nāgasaṃbhavam

nāgasīsakayogeṣṭavaprāṇi triṣu piñcaṭam

raṅgavaṅge atha picus tūlo 'tha kamalottaram

syātkusumbhaṃ vahniśikhaṃ mahārajanamityapi

meṣakambala ūrṇāyuḥ śaśorṇaṃ śaśalomani

madhu kṣaudraṃ mākṣikādi madhūcchiṣṭaṃ tu sikthakam

manaḥśilā manoguptā manohvā nāgajihvikā

naipālī kunaṭī golā yavakṣāro yavāgrajaḥ

pākyo 'tha sarjikākṣāraḥ kāpotaḥ sukhavarcakaḥ

sauvarcalaṃ syādrucakaṃ tvakkṣīrī vaṃśarocanā

śigrujaṃ śvetamāricaṃ moraṭaṃ mūlamaikṣavam

granthikaṃ pippalīmūlaṃ caṭikāśira ityapi

golomī bhūtakeśo nā patrāṅgaṃ raktacandanam

trikaṭu tryūpaṇaṃ vyopaṃ triphalā tu phalatrikam
| iti vaiśyavargaḥ 9, atra mūlaślokāḥ 111
śūdravargaḥ|

śūdrāś cāvaravarṇāś ca vṛṣalāś ca jaghanyajāḥ | atha śūdravargaḥ

ācaṇḍālāt tu saṃkīrṇā ambaṣṭhakaraṇādayaḥ

śūdrāviśos tu karaṇo 'mbaṣṭho vaiśyādvijanmanoḥ

śūdrākṣatriyayorugro māgadhaḥkṣatriyāviśoḥ

māhiṣo 'ryākṣatriyayoḥ kṣattāryāśūdrayoḥ sutaḥ

brāhmaṇyāṃ kṣatriyāt sūtas tasyāṃ vaidehako viśaḥ

rathakāras tu māhiṣyāt karaṇyāṃ yasya saṃbhavaḥ

syāc caṇḍālas tu janito brāhmaṇyāṃ vṛṣalena yaḥ

kāruḥ śilpī saṃhatais tair dvayoḥ śreṇiḥ sajātibhiḥ

kulakaḥ syāt kulaśreṣṭhī mālākāras tu mālikaḥ

kumbhakāraḥ kulālaḥ syāt palagaṇḍas tu lepakaḥ

tantuvāyaḥ kuvindaḥ syāt tunnavāyas tu saucikaḥ

raṅgājīvaś citrakaraḥ śastramārjo 'si dhāvakaḥ

pādakṛc carmakāraḥ syād vyokāro lohakārakaḥ

nāḍindhamaḥ svarṇakāraḥ kalādo rukmakārakaḥ

syācchāṅkhikaḥ kāmbavikaḥ śaulbikas tāmrakuṭṭakaḥ

takṣā tu vardhakis tvaṣṭā rathakāraś ca kāṣṭhataṭ

grāmādhīno grāmatakṣaḥ kauṭatakṣo 'nadhīnakaḥ

kṣurī muṇḍī divākīrtināpitāntāvasāyinaḥ

nirṇejakaḥ syād rajakaḥ śauṇḍiko maṇḍahārakaḥ

jābālaḥ syādajājīvo devājīvas tu devalaḥ

syān māyā śāmbarī māyākāras tu pratihārakaḥ

śailālinas tu śailūṣā jāyājīvāḥ kṛśāśvinaḥ

bharatā ityapi naṭāś cāraṇās tu kuśīlavāḥ

mārdaṅgikā maurajikāḥ pāṇivādās tu pāṇighāḥ

veṇudhmāḥ syur vaiṇavikā vīṇāvādās tu vaiṇikāḥ

jīvāntakaḥ śākuniko dvau vāgurikajālikau

vaitaṃsikaḥ kauṭikaś ca māṃsikaś ca samaṃ trayam

bhṛtako bhṛtibhuk karmakaro vaitaniko 'pi saḥ

vārtāvaho vaivadhiko bhāravāhas tu bhārikaḥ

vivarṇaḥ pāmaro nīcaḥ prākṛtaś ca pṛthagjanaḥ

nihīno 'pasado jālmaḥ kṣullakaś cetaraś ca saḥ

bhṛtye dāseradāseyadāsagopyakaceṭakāḥ

niyojyakiṅkarapraiṣyabhujiṣyaparicārakāḥ

parācitapariskandaparajātaparaidhitāḥ

māndas tundaparimṛja ālasyaḥ śītako 'laso 'nuṣṇaḥ

dakṣe tu caturapeśalapaṭavaḥ sūtthāna uṣṇaś ca

caṇḍālaplavamātaṅgadivākīrtijanaṅgamāḥ

nipādaśvapacāvantevāsicāṇḍālapukkasāḥ

bhedāḥ | kirātaśabarapulindā mlecchajātayaḥ

vyādho mṛgavadhājīvo mṛgayur lubdhako 'pi saḥ

kauleyakaḥ sārameyaḥ kukkuro mṛgadaṃśakaḥ

śunako bhapakaḥ śvā syādalarkas tu sa yogitaḥ

śvā viśvakadrur mṛgayākuśalaḥ saramā śunī

viṭcaraḥ sūkaro grāmyo varkaras taruṇaḥ paśuḥ

ācchodanaṃ mṛgavyaṃ syādākheṭomṛgayā striyām

dakṣiṇārur lubdhayogād dakṣiṇermā kuraṅgakaḥ

cauraikāgārikastenadasyutaskaramopakāḥ

pratirodhiparāskandipāṭaccaramalimlucāḥ

caurikā stainyacaurye ca steyaṃ loptraṃ tu taddhane

vītaṃsas tūpakaraṇaṃ bandhane mṛgapakṣiṇām

unmāthaḥ kūṭayantraṃ syād vāgurā mṛgabandhanī

śulbaṃ varāṭakaṃ strī tu rajjus triṣu vaṭī guṇaḥ

udghāṭanaṃ ghaṭīyantraṃ salilodvāhanaṃ praheḥ

puṃsi vemā vāyadaṇḍaḥ sūtrāṇi nari tantavaḥ

vāṇir vyūtiḥ striyau tulye pustaṃ lepyādikarmaṇi

pāñcālikā puttrikā syād vastradantādibhiḥ kṛtā

jatutrapuvikāre tu jātupaṃ trāpuṣaṃ triṣu

piṭakaḥ peṭakaḥ peṭāmañjūṣātha vihaṅgikā

bhārayaṣṭis tadālambi śikyaṃ kāco 'tha pādukā

pādūrupānat strī saivānupadīnā padāyatā

naddhnī vardhnī varatrā syādaśvādes tāḍanī kaśā

cāṇḍālikā tu kaṇḍola vīṇā caṇḍālavallakī

nārācī syādeṣaṇikā śāṇas tu nikaṣaḥ kaṣaḥ

vraścanaḥpatraparaśurīpikā tūlikā same

taijasāvartanī mūṣā bhastrā carmaprasevikā

āsphoṭanī vedhanikā kṛpāṇī kartarī same

vṛkṣādanī vṛkṣabhedī ṭaṅkaḥ pāṣāṇadāraṇaḥ

krakaco 'strī karapatramārā carmaprabhedhikā

sūrmī sthūṇāyaḥpratimā śilpaṃ karma kalādikam

pratimānaṃ pratibimbaṃ pratimā pratiyātanā praticchāyā

pratikṛtirarcā puṃsi pratinidhirupamopamānaṃ syāt

vācyaliṅgāḥ samas tulyaḥ sadṛkṣaḥ sadṛśaḥ sadṛk

sādhāraṇaḥ samānaś ca syuruttarapade tvamī

nibhasaṃkāśanīkāśapratīkāśopamādayaḥ

karmaṇyā tu vidhābhṛtyābhṛtayo bharma vetanam

bharaṇyaṃ bharaṇaṃ mūlyaṃ nirveśaḥ paṇa ityapi

surā halipriyā hālā parisrud varuṇātmajā

gandhottamāprasannerākādambaryaḥ parisrutā

madirā kaśyamadye cāpyavadaṃśas tu bhakṣaṇam

śuṇḍāpānaṃ madasthānaṃ madhuvārā madhukramāḥ

madhvāsavo mādhavako madhu mādhvīkamadvayoḥ

maireyamāsavaḥ sīdhur mandako jagalaḥ samau

sandhānaṃ syādabhiṣavaḥ kiṇvaṃ puṃsi tu nagnahūḥ

kārottaraḥ surāmaṇḍa āpānaṃ pānaghoṣṭhikā

capako 'strī pānapātraṃ sarako 'pyanutarṣaṇam

dhūrto 'kṣadevī kitavo 'kṣadhūrto dyūtakṛt samāḥ

syur lagnakāḥ pratibhuvaḥ sabhikā dyūtakārakāḥ

dyūto 'striyāmakṣavatī kaitavaṃ paṇa ityapi

paṇo 'kṣeṣu glaho 'kṣās tu devanāḥ pāśakāś ca te

pariṇāyas tu śārīṇāṃ samantāt nayane 'striyām

aṣṭāpadaṃ śāriphalaṃ prāṇivṛttaṃ samāhvayaḥ

uktā bhūriprayogatvādekasmin ye 'tra yaugikāḥ

tāddharmyādanyato vṛttāvūtdyā liṅgāntare 'pi te
| iti śūdravargaḥ 10 atra mūlaślokāḥ 46 || kṣe ||

ityamarasiṃhakṛtau nāmaliṅgānuśāsane dvitīyaḥ kāṇḍo

bhūmyādiḥsāṅga eva samarthitaḥ | atra mūlaślokāḥ 735

sarve ca militvā 750 pra kā mū ślo 281 | kṣe ślo 18 sarve mi 299 |

evaṃ mū ślo 1017 kṣe ślo 32 sarve mi 1049
amarakośa evaṃ nāmaliṅgānuśāsanaṃ kāṇḍa 3
tṛtīyaṃ sāmānyakāṇḍam |
atha viśeṣyanighnavargaḥ |