Nāmaliṅgānuśāsana = Amarakośa · Chapter 2.5

manuṣyā mānuṣā martyā manujā mānavā narāḥ | atha manuṣyavargaḥ

syuḥ pumāṃsaḥ pañcajanāḥ puruṣāḥ pūruṣā naraḥ

strī yoṣidabalā yoṣā nārī sīmantinī vadhūḥ

pratīpadarśinī vāmā vanitā mahilā tathā

viśeṣāstvaṅganā bhīruḥ kāminī vāmalocanā

pramadā māninī kāntā lalanā ca nitambinī

sundarī ramaṇī rāmā kopanā saiva bhāminī

varārohā mattakāśinyuttamā varavarṇinī

kṛtābhiṣekā mahiṣī bhoginyo 'nyā nṛpastriyaḥ

patnī pāṇigṛhītī ca dvitīyā sahadharmiṇī

bhāryā jāyātha puṃbhūmni dārāḥ syāttu kuṭumbinī

purandhrī sucaritrā tu satī sādhvī pativratā

kṛtasāpatnikādhyūḍhādhivinnātha svayaṃvarā

patiṃvarā ca varyātha kulastrī kulapālikā

kanyā kumārī gaurī tu nagnikānāgatārtavā

syānmadhyamā dṛṣṭarajāstaruṇī yuvatiḥ same

samāḥ snuṣājanīvadhvaściriṇṭī tu suvāsinī

icchāvatī kāmukā syād vṛṣasyantī tu kāmukī

kāntārthinī tu yā yāti saṃketaṃ sābhisārikā

puṃścalī dharṣiṇī bandhakyasatī kulaṭetvarī

svairiṇī pāṃsulā ca syādaśiśvī śiśunā vinā

avīrā niṣpatisutā viśvastāvidhave same

āliḥ sakhī vayasyātha pativatnī sabhartṛkā

vṛddhā paliknī prājñī tu prajñā prājñā tu dhīmatī

śūdrī śūdrasya bhāryā syācchūdrā tajjātireva ca

ābhīrī tu mahāśūdrī jātipuṃyogayoḥ samā

aryāṇī svayamaryā syātkṣatriyā kṣatriyāṇyapi

upādhyāyāpyupādhyāyī syādācāryāpi ca svataḥ

ācāryānī tu puṃyoge syādaryī kṣatriyī tathā

upādhyāyānyupādhyāyī poṭā strīpuṃsalakṣaṇā

vīrapatnī vīrabhāryā vīramātā tu vīrasūḥ

jātāpatyā prajātā ca prasūtā ca prasūtikā

strī nagnikā koṭavī syāddūtīsaṃcārike same

kātyāyanyardhavṛddhā yā kāṣāyavasanādhavā

sairandhrī paraveśmasthā svavaśā śilpakārikā

asiknī syādavṛddhā yā preṣyāntaḥpuracāriṇī

vārastrī gaṇikā veśyā rūpājīvātha sā janaiḥ

satkṛtā vāramukhyā syātkuṭṭanī śambhalī same

vipraśnikā tvīkṣaṇikā daivajñātha rajasvalā

strīdharmiṇyavirātreyī malinī puṣpavatyapi

ṛtumatyapyudakyāpi syādrajaḥ puṣpamārtavam

śraddhālurdohadavatī niṣkalā vigatārtavā

āpannasattvā syādgurviṇyantarvatnī ca garbhiṇī

gaṇikādestu gāṇikyaṃ gārbhiṇaṃ yauvataṃ gaṇe

punarbhūrdidhiṣūrūḍhā dvistasyā didhiṣuḥ patiḥ

sa tu dvijo 'gredidhiṣūḥ saiva yasya kuṭumbinī

kānīnaḥ kanyakājātaḥ suto 'tha subhagāsutaḥ

saubhāgineyaḥ syātpārastraiṇeyastu parastriyāḥ

paitṛṣvaseyaḥ syātpaitṛṣvasrīyaśca pitṛṣvasuḥ

suto mātṛṣvasuścaivaṃ vaimātreyo vimātṛjaḥ

atha bāndhakineyaḥ syādbandhulaścāsatīsutaḥ

kaulaṭeraḥ kaulateyo bhikṣukī tu satī yadi

tadā kaulaṭineyo 'syāḥ kaulateyo 'pi cātmajaḥ

ātmajastanayaḥ sūnuḥ sutaḥ putraḥ striyāṃ tvamī

āhurduhitaraṃ sarve 'patyaṃ tokaṃ tayoḥ same

svajāte tvaurasorasyau tātastu janakaḥ pitā

janayitrī prasūrmātā jananī bhaginī svasā

nanāndā tu svasā patyurnaptrī pautrī sutātmajā

bhāryāstu bhrātṛvargasya yātaraḥ syuḥ parasparam

prajāvatī bhrātṛjāyā mātulānī tu mātulī

patipatnyoḥ prasūḥ śvaśrūḥ śvaśurastu pitā tayoḥ

piturbhrātā pitṛvyaḥ syānmāturbhrātā tu mātulaḥ

śyālāḥ syurbhrātaraḥ patnyāḥ svāmino devṛdevarau

svasrīyo bhāgineyaḥ syājjamātā duhituḥ patiḥ

pitāmahaḥ pitṛpitā tatpitā prapitāmahaḥ

māturmātāmahādyevaṃ sapiṇdāstu sanābhayaḥ

samānodaryasodaryasagarbhyasahajāḥ samāḥ

sagotrabāndhavajñātibandhusvasvajanāḥ samāḥ

jñāteyaṃ bandhutā teṣāṃ kramādbhāvasamūhayoḥ

dhavaḥ priyaḥ patirbhartā jārastūpapatiḥ samau

amṛte jārajaḥ kuṇḍo mṛte bhartari golakaḥ

bhrātrīyo bhrātṛjo bhrātṛbhaginyau bhrātarāvubhau

mātāpitarau pitarau mātarapitarau prasūjanayitārau

śvaśrūśvaśurau śvaśurau putrau putraśca duhitā ca

daṃpatī jaṃpatī jāyāpatī bhāryāpatī ca tau

garbhāśayo jarāyuḥ syādulbaṃ ca kalalo 'striyām

sūtimāso vaijanano garbho bhrūṇa imau samau

tṛtīyāprakṛtiḥ śaṇḍhaḥ klībaḥ paṇdo napuṃsake

śiśutvaṃ śaiśavaṃ bālyaṃ tāruṇyaṃ yauvanaṃ same

syātsthāviraṃ tu vṛddhatvaṃ vṛddhasaṃghe 'pi vārdhakam

palitaṃ jarasā śauklyaṃ keśādau visrasā jarā

syāduttānaśayā ḍimbhā stanapā ca stanandhayī

bālastu syānmāṇavako vayasthastaruṇo yuvā

pravayāḥ sthaviro vṛddho jīno jīrṇo jarannapi

varṣīyāndaśamī jyāyānpūrvajastvagriyo 'grajaḥ

jaghanyaje syuḥ kaniṣṭhayavīyo 'varajānujāḥ

amāṃso durbalaś chāto balavānmāṃsaloṃ 'salaḥ

tundilastundibhastundī bṛhatkukṣiḥ picaṇḍilaḥ

avaṭīṭo 'vanāṭaścāvabhraṭo natanāsike

keśavaḥ keśikaḥ keśī valino valibhaḥ samau

vikalāṅgastvapogaṇḍaḥ kharvo hrasvaśca vāmanaḥ

kharaṇāḥ syātkharaṇaso vigrastu gatanāsikaḥ

khuraṇāḥ syātkhuraṇasaḥ prajñuḥ pragatajānukaḥ

ūrdhvajñurūrdhvajānuḥ syātsaṃjñuḥ saṃhatajānukaḥ

syādeḍe badhiraḥ kubje gaḍulaḥ kukare kuṇiḥ

pṛśniralpatanau śroṇaḥ paṅgau muṇḍastu muṇḍite

valiraḥ kekare khoḍe khañjastriṣu jarāvarāḥ

jaḍulaḥ kālakaḥ piplustilakastilakālakaḥ

anāmayaṃ syādārogyaṃ cikitsā rukpratikriyā

bheṣajauṣadhabhaiṣajyānyagado jāyurityapi

strī rugrujā copatāparogavyādhigadāmayāḥ

kṣayaḥ śoṣaśca yakṣmā ca pratiśyāyastu pīnasaḥ

strī kṣutkṣutaṃ kṣavaḥ puṃsi kāsastu kṣavathuḥ pumān

śophastu śvayathuḥ śothaḥ pādasphoṭo vipādikā

kilāsasidhme kacchvāṃ tu pāma pāmā vicarcikā

kaṇḍūḥ kharjūśca kaṇḍūyā visphoṭaḥ piṭakaḥ striyām

vraṇo 'striyāmīrmamaruḥ klībe nāḍīvraṇaḥ pumān

koṭho maṇḍalakaṃ kuśṭhaśvitre durnāmakārśasī

ānāhastu nibandhaḥ syādgrahaṇīrukpravāhikā

pracchardikā vamiśca strī pumāṃstu vamathuḥ samāḥ

vyādhibhedā vidradhiḥ strī jvaramehabhagandarāḥ

ślīpadaṃ pādavalmīkaṃ keśaghnastvindraluptakaḥ

aśmarī mūtrakṛcchram syātpūrve śukrāvadhestriṣu

rogahāryagadaṃkāro bhiṣagvaidyau cikitsake

vārto nirāmayaḥ kalya ullāgho nirgato gadāt

glānaglāsnū āmayāvī vikṛto vyādhito 'paṭuḥ

āturo 'bhyamito 'bhyāntaḥ samau pāmanakacchurau

dadruṇo dadrurogī syādarśorogayuto 'rśasaḥ

vātakī vātarogī syātsātisāro 'tisārakī

syuḥ klinnākṣe cullacillapillāḥ klinne 'kṣṇi cāpyamī

unmatta unmādavati śleṣmalaḥ śleṣmaṇaḥ kaphī

nyubjo bhugne rujā vṛddhanābhau tundilatundibhau

vilāsī sidhmalo 'ndho 'dṛṅmūrcchāle mūrtamūrcchitau

śukraṃ tejoretasī ca bījavīryendriyāṇi ca

māyuḥ pittaṃ kaphaḥ śleṣmā striyāṃ tu tvagasṛgdharā

piśitaṃ tarasaṃ māṃsaṃ palalaṃ krvyamāmiṣam

uttataptaṃ śuśkamāṃsaṃ syāttadvallūraṃ triliṅgakam

rudhire 'sṛglohitāsraraktakṣatajaśoṇitam

bukkāgramāṃsaṃ hṛdayaṃ hṛnmedastu vapā vasā

paścādgrīvāśirā manyā nāḍī tu dhamaniḥ śirā

tilakaṃ kloma mastiṣkaṃ gordaṃ kiṭṭaṃ malo 'striyām

antraṃ purītagulmastu plīhā puṃsyatha vasnasā

snāyuḥ striyāṃ kālakhaṇḍayakṛtī tu same ime

sṛṇikā syandanī lālā dūṣikā netrayormalam

nāsāmalaṃ tu siṃghāṇaṃ piñjūṣaṃ karṇayormalam

mūtraṃ prasrāva uccārāvaskarau śamalaṃ śakṛt

purīṣaṃ gūthavarcaskamastrī viṣṭhāviśau striyau

syātkarparaḥ kapālo 'strī kīkasaṃ kulyamasthi ca

syāccharīrāsthni kaṃkālaḥ pṛṣṭhāsthni tu kaśerukā

śirosthani karoṭiḥ strī pārśvāsthani tu parśukā

aṅgaṃ pratīko 'vayavo 'paghano 'tha kalevaram

gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ

kāyo dehaḥ klībapuṃsoḥ striyāṃ mūrtistanustanūḥ

pādāgraṃ prapadaṃ pādaḥ padaṅghriścaraṇo 'striyām

tad granthī ghuṭike gulphau pumānpārṣṇistayoradhaḥ

jaṅghā tu prasṛtā jānūruparvāṣṭhīvadastriyām

sakthi klībe pumānūrustatsandhiḥ puṃsi vaṅkṣaṇaḥ

gudaṃ tvapānaṃ pāyurnā bastirnābheradho dvayoḥ

kaṭo nā śroṇiphalakaṃ kaṭiḥ śroṇiḥ kakudmatī

paścānnitambaḥ strīkaṭyāḥ klībe tu jaghanaṃ puraḥ

kūpakau tu nitambasthau dvayahīne kakundare

striyām sphicau kaṭiprothāvupastho vakṣyamāṇayoḥ

bhagaṃ yonirdvayoḥ śiśno meḍhro mehanaśephasī

muṣko 'ṇḍakośo vṛṣaṇaḥ pṛṣṭhavaṃśādhare trikam

picaṇḍakukṣī jaṭharodaraṃ tundaṃ stanau kucau

cūcukaṃ tu kucāgraṃ syānna nā kroḍaṃ bhujāntaram

uro vatsaṃ ca vakṣaśca pṛṣṭhaṃ tu caramaṃ tanoḥ

skandho bhujaśiroṃso 'strī sandhī tasyaiva jatruṇī

bāhumūle ubhe kakṣau pārśvamastrī tayoradhaḥ

madhyamaṃ cāvalagnaṃ ca madhyo 'strī dvau parau dvayoḥ

bhujabāhū praveṣṭo doḥ syātkaphoṇistu kūrparaḥ

asyopari pragaṇḍaḥ syātprakoṣṭhastasya cāpyadhaḥ

maṇībandhādākaniṣṭhaṃ karasya karabho bahiḥ

pañcaśākhaḥ śayaḥ pāṇistarjanī syātpradeśinī

aṅgulyaḥ karaśākhāḥ syuḥ puṃsyaṅguṣṭhaḥ pradeśinī

madhyamānāmikā cāpi kaniṣṭhā ceti tāḥ kramāt

punarbhavaḥ kararuho nakho 'strī nakharo 'striyām

prādeśatālagokarṇāstarjanyādiyute tate

aṅguṣṭhe sakaniṣṭhe syādvitastirdvādaśāṅgulaḥ

pāṇau capeṭapratalaprahastā vistṛtāṅgulau

dvau saṃhatau saṃhatatalapratalau vāmadakṣiṇau

pāṇirnikubjaḥ prasṛtistau yutāvañjaliḥ pumān

prakoṣṭhe vistṛtakare hasto muṣṭyā tu baddhayā

sa ratniḥ syādaratnistu niṣkaniṣṭhena muṣṭinā

vyāmo bāhvoḥ sakarayostatayostiryaganantaram

ūrdhvavistṛtadoḥ pāṇinṛmāne pauruṣaṃ triṣu

kaṇṭho galo 'tha grīvāyāṃ śirodhiḥ kandharetyapi

kambugrīvā trirekhā sāvaṭurghāṭā kṛkāṭikā

vaktrāsye vadanaṃ tuṇḍamānanaṃ lapanaṃ mukham

klībe ghrāṇaṃ gandhavahā ghoṇā nāsā ca nāsikā

oṣṭhādharau tu radanacchadau daśanavāsasī

adhastāccibukaṃ gaṇḍau kapolau tatparā hanuḥ

radanā daśanā dantā radāstālu tu kākudam

rasajñā rasanā jihvā prāntāvoṣṭhasya sṛkkiṇī

lalāṭamalikaṃ godhirūrdhve dṛgbhyāṃ bhruvau striyau

kūrcamastrī bhruvormadhyaṃ tārakākṣṇaḥ kanīnikā

locanaṃ nayanaṃ netramīkṣaṇaṃ cakṣurakṣiṇī

dṛgdṛṣṭī cāsru netrāmbu rodanaṃ cāsramaśru ca

apāṅgau netrayorantau kaṭākṣo 'pāṅgadarśane

karṇaśabdagrahau śrotraṃ śrutiḥ strī śravaṇaṃ śravaḥ

uttamāṅgaṃ śiraḥ śīrṣaṃ mūrdhā nā mastako 'striyām

cikuraḥ kuntalo vālaḥ kacaḥ keśaḥ śiroruhaḥ

tadvṛnde kaiśikaṃ kaiśyamalakāścūrṇakuntalāḥ

te lalāṭe bhramarakāḥ kākapakṣaḥ śikhaṇḍakaḥ

kabarī keśaveśo 'tha dhammillaḥ saṃyatāḥ kacāḥ

śikhā cūḍā keśapāśī vratinastu saṭā jaṭā

veṇī praveṇī śīrṣaṇyaśirasyau viśade kace

pāśaḥ pakṣaśca hastaśca kalāpārthāḥ kacātpare

tanūruhaṃ roma loma tadvṛddhau śmaśru pummukhe

ākalpaveṣau nepathyaṃ pratikarma prasādhanam

daśaite triṣvalaṃkartālaṃkariṣṇuśca maṇḍitaḥ

prasādhito 'laṃkṛtaśca bhūṣitaśca pariṣkṛtaḥ

vibhrāḍbhrājiṣṇurociṣṇū bhūṣaṇaṃ syādalaṃkriyā

alaṃkārastvābharaṇaṃ pariṣkāro vibhūṣaṇam

maṇḍanaṃ cātha mukuṭaṃ kirīṭaṃ puṃnapuṃsakam

cūdāmaṇiḥ śiroratnaṃ taralo hāramadhyagaḥ

vālapāśyā pāritathyā patrapāśyā lalāṭikā

karṇikā tālapatraṃ syātkuṇḍalaṃ karṇaveṣṭanam

graiveyakaṃ kaṇṭhabhūṣā lambanaṃ syāllalantikā

svarṇaiḥ prālambikāthoraḥsūtrikā mauktikaiḥ kṛtā

hāro muktāvalī devacchando 'sau śatayaṣṭikā

hārabhedā yaṣṭibhedādgucchagucchārdhagostanāḥ

ardhahāro māṇavaka ekāvalyekayaṣṭikā

saiva nakṣatramālā syātsaptaviṃśatimauktikaiḥ

āvāpakaḥ pārihāryaḥ kaṭako valayo 'striyām

keyūramaṅgadaṃ tulye aṅgulīyakamūrmikā

sākṣarāṅgulimudrā syātkaṅkaṇaṃ karabhūṣaṇam

strīkaṭyāṃ mekhalā kāñcī saptakī raśanā tathā

klībe sārasanaṃ cātha puṃskaṭyāṃ śṛṅkhalaṃ triṣu

pādāṅgadaṃ tulākoṭirmañjīro nūpuro 'striyām

haṃsakaḥ pādakaṭakaḥ kiṅkiṇī kṣudraghaṇṭikā

tvakphalakṛmiromāṇi vastrayonirdaśa triṣu

vālkaṃ kṣaumādi phālaṃ tu kārpāsaṃ bādaraṃ ca tat

kauśeyaṃ kṛmikośotthaṃ rāṅkavaṃ mṛgaromajam

anāhataṃ niṣpravāṇi tantrakaṃ ca navāmbare

tasyādudgamanīyaṃ yaddhautayorvastrayoryugam

patrorṇaṃ dhautakauśeyaṃ bahumūlyaṃ mahādhanam

kṣaumaṃ dukūlaṃ syāddve tu nivītaṃ prāvṛtaṃ triṣu

striyāṃ bahutve vastrasya daśāḥ syurvastayordvayoḥ

dairghyamāyāma ārohaḥ pariṇāho viśālatā

paṭaccaraṃ jīrṇavastraṃ samau naktakakarpaṭau

vastramācchādanaṃ vāsaścailaṃ vasanamaṃśukam

sucelakaḥ paṭo 'strī syādvarāśiḥ sthūlaśāṭakaḥ

nicolaḥ pracchadapaṭaḥ samau rallakakambalau

antarīyopasaṃvyānaparidhānānyadhoṃśuke

dvau prāvārottarāsaṅgau samau bṛhatikā tathā

saṃvyānamuttarīyaṃ ca colaḥ kūrpāsako 'striyām

nīśāraḥ syātprāvaraṇe himānilanivāraṇe

ardhorukaṃ varastrīṇāṃ syācchaṇḍātakamastriyām

syāt triṣvāprapadīnaṃ tatprāpnotyāprapadaṃ hi yat

astrī vitānamulloco dūṣyādyaṃ vastraveśmani

pratisīrā javanikā syāttiraskariṇī ca sā

parikarmāṅgasaṃskāraḥ syānmārṣṭirmārjanā mṛjā

udvartanotsādane dve same āplāva āplavaḥ

snānaṃ carcā tu cārcikyaṃ sthāsako 'tha prabodhanam

anubodhaḥ patralekhā patrāṅgulirime same

tamālapatratilakacitrakāṇi viśeṣakam

dvitīyaṃ ca turīyaṃ ca na striyāmatha kuṅkumam

kāśmīrajanmāgniśikhaṃ varaṃ bāhlīkapītane

raktasaṃkocapiśunaṃ dhīraṃ lohitacandanam

lākṣā rākṣā jatu klībe yāvo 'lakto drumāmayaḥ

lavaṅgaṃ devakusumaṃ śrīsaṃjñamatha jāyakam

kālīyakaṃ ca kālānusāryaṃ cātha samārthakam

vaṃśikāgururājārhalohakṛmijajoṅgakam

kālāgurvaguru syāttu maṅgalyā malligandhi yat

yakṣadhūpaḥ sarjaraso rālasarvarasāvapi

bahurūpo 'pyatha vṛkadhūpakṛtrimadhūpakau

turuṣkaḥ piṇḍakaḥ sihlo yāvano 'pyatha pāyasaḥ

śrīvāso vṛkadhūpo 'pi śrīveṣṭasaraladravau

mṛganābhirmṛgamadaḥ kastūrī cātha kolakam

kaṅkolakaṃ kośaphalamatha karpūramastriyām

tailaparṇikagośīrṣe haricandanamastriyām

tilaparṇī tu patrāṅgaṃ rañjanaṃ raktacandanam

kucandanaṃ cātha jātīkośajātīphale same

karpūrāgurukastūrīkakkolairyakṣakardamaḥ

gātrānulepanī vartirvarṇakaṃ syādvilepanam

cūrṇāni vāsayogāḥ syurbhāvitaṃ vāsitaṃ triṣu

saṃskāro gandhamālyādyairyaḥ syāttadadhivāsanam

mālyaṃ mālāsrajau mūrdhni keśamadhye tu garbhakaḥ

prabhraṣtakaṃ śikhālambi puronyastaṃ lalāmakam

prālambamṛjulambi syātkaṇṭhādvaikakṣikaṃ tu tat

yattiryak kṣiptamurasi śikhāsvāpīḍaśekharau

racanā syātparisyanda ābhogaḥ paripūrṇatā

upadhānaṃ tūpabarhaḥ śayyāyāṃ śayanīyavat

śayanaṃ mañcaparyaṅkapalyaṅkāḥ khaṭvyā samāḥ

gendukaḥ kanduko dīpaḥ pradīpaḥ pīṭhamāsanam

samudgakaḥ saṃpuṭakaḥ pratigrāhaḥ patadgrahaḥ

prasādhanī kaṅkatikā piṣṭātaḥ paṭavāsakaḥ

darpaṇe mukurādarśau vyajanaṃ tālavṛntakam | iti manuṣyavargaḥ