Naishadhiya Charita · Chapter p13
adhigatya jagatyadhīśvarādatha muktiṃ puruṣottamāttataḥ /
vacasāmapi gocaro na yaḥ sa tamānandamavindata dvijaḥ
adhunīta khagaḥ sa naikadhā tanumutphullatanūruhīkṛtām /
karayantraṇadanturāntare vyalikhaccañcupuṭena pakṣatī
ayamekatamena pakṣateradhimadhyordhvagajaṅghamaṅghriṇā /
skhalanakṣaṇa eva śiśriye drutakaṇḍūyitamaulirālayam
sa garudvanadurgadurgrahānkaṭu kīṭāndaśataḥ sataḥ kvacit /
nunude tanukaṇḍu paṇḍitaḥ paṭucañcūpuṭakoṭikuṭṭanaiḥ
ayametya taḍākanīḍajairlaghu paryavriyatātha śāṅkitaiḥ /
udaḍīyata vaikṛtātkaragrahajādasya vikasvarasvaraiḥ
vahato bahuśaivalakṣmatā dhṛtarudrākṣamadhuvrataṃ khagaḥ /
sa nalasya yayau karaṃ punaḥ sarasaḥ kokanadabhramādiva
patagaścirakālalālanādativiśrambhamavāpito nu saḥ /
atulaṃ vidadhe kutūhalaṃ bhujametasya bhajanmahībhujaḥ
nṛpamānasamiṣṭamānasaḥ sa nimajjatkutukāmṛtormiṣu /
avalambitakarṇaśaṣkulīkalasīkaṃ racayannavocata
mṛgayā na vigīyate nṛpairapi dharmāgamamarmapāragaiḥ /
smarasundara māṃ yadatyajastava dharmaḥ sadayodayojjvalaḥ
abalasvakulāśino jhaṣānnijanīḍadrumapīḍinaḥ khagān /
anavadyatṛṇārdino mṛgānmṛgayāghāya na bhūbhujāṃ ghnatām
yadavādiṣamapriyaṃ tava priyamādhāya nunutsurasmi tat /
kṛtamātapasaṃjvaraṃ tarorabhivṛṣyāmṛtamaṃśumāniva
upanamramayācitaṃ hitaṃ pratihartuṃ na tavāpi sāṃpratam /
karakalpajanāntarādvidheḥ śucitaḥ prāpi sa hi pratigrahaḥ
patagena mayā jagatpaterupakṛtyai tava kiṃ prabhūyate /
iti vedmi na tu tyajanti māṃ tadapi pratyupakartumartayaḥ
acirādupakarturācaredathavātmaupayikīmupakriyām /
pṛthuritthamathāṇurastu sā na viśeṣe viduṣāmiha grahaḥ
bhavitā na vicāracāru cettadapi śravyamidaṃ madīritam /
khagavāgiyamityato'pi kiṃ na mudaṃ dhāsyati kīragīriva
sa jayatyarisārthasārthakīkṛtanāmā kila bhīmabhūpatiḥ /
yamavāpya vidarbhabhūḥ prabhuṃ hasati dyāmapi śakrabhartṛkām
damanādamanākpraseduṣāstanayāṃ tathyagirastapodhanāt /
varamāpa sa diṣṭaviṣṭapatritayānanyasadṛgguṇodayām
bhuvanatrayasubhruvāmasau damayantī kamanīyatāmadam /
udiyāya yatastanuśriyā damayantīti tato'bhidhāṃ dadhau
śriyameva paraṃ dharādhipādguṇasindhoruditāmavehi tām /
vyavadhāvapi vā vidhoḥ kalāṃ mṛḍacūḍānilayāṃ na veda kaḥ
cikuraprakarā jayanti te viduṣī mūrdhani sā bibharti yān /
paśunāpyapuraskṛtena tattulanāmicchatu cāmareṇa kaḥ
svadṛśorjanayanti sāntvanāṃ khurakaṇḍūyanakaitavānmṛgāḥ /
jitayorudayatpramīlayostadakharvekṣaṇaśobhayā bhayā
api lokayugaṃ dṛśāvapi śrutadṛṣṭā ramaṇīguṇā api /
śṛutigāmitayā damasvasurvyatibhāte sutarāṃ dharāpate
nalinaṃ malinaṃ vivṛṇvatī pṛṣatīmaspṛśatī tadīkṣaṇe /
api khañjanamajñanāñcite vidadhāte rucigarvadurvidham
adharaṃ kila bimbanāmakaṃ phalamasmāditi bhavyamanvayam /
labhate'dharabimbamityadaḥ padamasyā radanacchadaṃ vadat
hatasāramivendumaṇḍalaṃ damayantīvadanāya vedhasā /
kṛtamadhyabilaṃ vilokyate dhṛtagambhīrakhanīkhanīlima
dhṛtalāñchanagomayāñcanaṃ vidhumālepanapāṇḍuraṃ vidhiḥ /
bhramayatyucitaṃ vidarbhajānananīrājanavardhamānakam
suṣamāviṣaye parīkṣaṇe nikhilaṃ padmamabhāji tanmukhāt /
adhunāpi na bhaṅgalakṣaṇaṃ salilonmajjanamujjhati sphuṭam
dhanuṣī ratipañcabāṇayorudite viśvajayāya tadbhruvau /
nailikena taduccanāsike tvayi nālīkavimuktikāmayoḥ
sadṛśī tava śūra sā paraṃ jaladurgasthamṛṇālajidbhujā /
api mittrajuṣāṃ saroruhāṃ gṛhayāluḥ karalīlayā śriyaḥ
vayasī śiśutātaduttare sudṛśi svābhividhiṃ vidhitsunī /
vidhināpi na romarekhayā kṛtasīmnī pravibhajya rajyataḥ
ayi tadvapuṣi prasarpatorgamite kāntijharairagādhatām /
smarayauvanayoḥ khalu dvayoḥ plavakumbhau bhavataḥ kucāvubhau
kalase nijahetudaṇḍajaḥ kimu cakrabhramakāritāguṇaḥ /
sa taduñcakucau bhavanprabhājharacakrabhramamātanoti yat
bhajate khalu ṣaṇmukhaṃ śikhī cikurairnirmitabarhagarhaṇaḥ /
api jambharipuṃ damasvasurjitakumbhaḥ kucaśobhayebharāṭ
udaraṃ natamadhyapṛṣṭatāsphuṭadaṅguṣṭhapadena muṣṭinā /
caturaṅgulamadhyanirgatatrivalibhrāji kṛtaṃ damasvasuḥ
udaraṃ parimāti muṣṭṣinā kutukī ko'pi damasvasuḥ kimu /
dhṛtataccaturaṅgulīva yadvalibhirbhāti sahemakāñcibhiḥ
pṛthuvartulatannitambakṛnmihirasyandanaśilpaśikṣayā /
vidhirekakacakracāriṇaṃ kimu nirmitsati mānmathaṃ ratham
tarumūruyugena sundarī kimu rambhāṃ pariṇāhinā param /
taruṇīmapi juṣṇureva tāṃ dhanadāpatyatapaḥ phalastanīm
jalaje ravisevayeva ye padametatpadatāmavāpatuḥ /
dhruvametya rutaḥ sahaṃsakīkurutaste vidhipattradaṃpatī
śritapuṇyasaraḥ saritkathaṃ na samādhikṣapitākhilakṣapam /
jalajaṃ gatimetu mañjulāṃ damayantīpadanāmni janmani
sarasīḥ pariśīlituṃ mayā gamikarmīkṛtanaikanīvṛtā /
atithitvamanāyi sā dṛśoḥ sadasatsaṃśayagocarodarī
avadhṛtya divo'pi yauvatairna sahādhītavatīmimāmaham /
katamastu vidhāturāśaye patirasyā vasatītyacintayam
anurūpamimaṃ nirūpayannatha sarveṣvapi pūrvapakṣatām /
yuvasu vyapanetumakṣamastvayi siddhāntadhiyaṃ nyaveśayam
anayā tava rūpasīmayā kṛtasaṃskāravibodhanasya me /
ciramapyavalokitādya sā smṛtimārūḍhavatī śucismitā
tvayi vīra virājate paraṃ damayantīkilakiñcitaṃ kila /
taruṇīstana eva dīpyate maṇihārāvalirāmaṇīyakam
tava rūpamidaṃ tayā vinā viphalaṃ puṣpamivāvakeśinaḥ /
iyamṛddhadhanā vṛthāvanī svavanī saṃpravadatpikāpi
anayā surakāmyamānayā saha yogaḥ sulabhastu na tvayā /
ghanasaṃvṛtayāmbudāgame kumudeneva niśākaratviṣā
tadahaṃ vidadhe tathātathā damayantyāḥ savidhe tava stavam /
hṛdaye nihitastayā bhavānapi nendreṇa yathāpanīyate
tava saṃmitimeva kevalāmidhagantuṃ dhigidaṃ niveditam /
bruvate hi phalena sādhavo na tu kaṇṭhena nijopayogitām
tadidaṃ viśadaṃ vacomṛtaṃ paripīyābhyuditaṃ dvijādhipāt /
atitṛptatayā vinirmame sa tadudgāramiva smitaṃ sitam
parimṛjya bhujāgrajanmanā patagaṃ kokanadena naiṣadhaḥ /
mṛdu tasya mude'kiradgiraḥ priyavādāmṛtakūpakaṇṭhajāḥ
na tulāviṣaye tavākṛtirna vacovartmani te suśīlatā /
tvadudāharaṇākṛtau guṇā iti sāmudrakasāramudraṇā
na suvarṇamayī tanuḥ paraṃ nanu kiṃ vāgapi tāvakī tathā /
na paraṃ pathi pakṣapātitānavalambe kimu mādṛśe'pi sā
bhṛśatāpabhṛtā mayā bhavānmarudāsādi tuṣārasāravān /
dhanināmitaraḥ satāṃ punarguṇavatsaṃnidhireva sannidhiḥ
śataśaḥ śṛutimāgataiva sā trijaganmohamahauṣadhirmama /
amunā tava śaṃsitena tu svadṛśaivādhigatāmavaimi tām
akhilaṃ viduṣāmanāvilaṃ suhṛdā ca svahṛdā ca paśyatām /
savidhe'pi nasūkṣmasākṣiṇīvadanālaṃkṛtimātramakṣiṇī
amitaṃ madhu tatkathā mama śravaṇaprāghuṇakīkṛtā janaiḥ /
madanānalabodhane bhavetkhaga dhāyyā dhigadhairyadhāriṇaḥ
viṣamo malayāhimaṇḍalīviṣaphūtkāramayo mayohitaḥ /
khaga kālakalatradigbhavaḥ pavanastadvirahānalaidhasā
pratimāsamasau niśāpatiḥ khaga saṃgacchati yaddinādhipam /
kimu tīvrataraistataḥ karairmama dāhāya sa dhairyataskaraiḥ
kusumāni yadi smareṣavo na tu vajraṃ viṣavallijāni tat /
hṛdayaṃ yadamūmuhannamūrmama yaccātitarāmatītapan
tadihānavadhau nimajjato mama kaṃdarpaśarādhinīradhau /
bhava pota ivāvalambanaṃ vidhinākasmikasṛṣṭasaṃnidhiḥ
athavā bhavataḥ pravartanā na kathaṃ piṣṭamiyaṃ pinaṣṭi naḥ /
svata eva satāṃ parārthatā grahaṇānāṃ hi yathā yathāṛthatā
tava vartmani vartatāṃ śivaṃ punarastu tvaritaṃ samāgamaḥ /
ayi sādhaya sādhayepsitaṃ smaraṇīyāḥ samaye vayaṃ vayaḥ
iti taṃ sa visṛjya dhairyavānnṛpatiḥ sūnṛtavāgbṛhaspatiḥ /
aviśadvanaveśma vismitaḥ smṛtilagnaiḥ kalahaṃsaśaṃsitaiḥ
atha bhīmasutāvalokanaiḥ saphalaṃ kartumahastadeva saḥ /
kṣitimaṇḍalamaṇḍanāyitaṃ nagaraṃ kuṇḍinamaṇḍajo yayau
prathamaṃ pathi locanātirthi pathikāprārthitasiddhiśaṃsinam /
kalasaṃ jalasaṃbhṛtaṃ puraḥ kalahaṃsaḥ kalayāṃbabhūva saḥ
avalambya didṛkṣayāmbare kṣaṇamāścaryarasālasaṃ gatam /
sa vilāsavane'vanībhṛtaḥ phalamaikṣiṣṭa rasālasaṃgatam
nabhasaḥ kalabhairupāsitaṃ jaladairbhūritarakṣupaṃ nagam /
sa dadarśa pataṅgapuṃgavo viṭapacchannatarakṣupannagam
sa yayau dhutapakṣatiḥ kṣaṇaṃ kṣaṇamūrdhvāyanadurvibhāvanaḥ /
vitatīkṛtaniścalacchadaḥ kṣaṇamālokakadattakautukaḥ
tadūdīdhitidhārayā rayādgatayā lokavilokanāmasau /
chadahema kaṣannivālasatkaṣapāṣāṇanibhe nabhastale
vinamadbhiradhaḥ sthitaiḥ khagairjhaṭiti śyenanipātaśaṅkibhiḥ /
sa niraikṣi dṛśaikayopari syadajhāṃkāritapatrapaddhatiḥ
dadṛśe na janena yannasau bhuvi tacchāyamavekṣya tatkṣaṇāt /
divi dikṣu vitīrṇacakṣuṣā pṛthuvegadrutamuktadṛkpathaḥ
na vanaṃ pathi śiśriye'munā kvacidapyuccataradrucā rutam //
na sagotrajamanvavādi vā gativegaprasaradrucā rutam
atha bhīmabhujena pālitā nagarī mañcurasau dharājitā /
patagasya jagāma dṛkpathaṃ haraśailopamasaudharājitā
dayitaṃ prati yatra saṃtatā ratihāsā iva rejire bhuvaḥ /
sphaṭikopalavigrahā gṛhāḥ śaśabhṛdbhittaniraṅkabhittayaḥ
nṛpanīlamaṇīgṛhatviṣāmupadheryatra bhayena bhāsvataḥ /
śaraṇārthamuvāsa vāsare'pyasadāvṛttyudayattamaṃ tamaḥ
sitadīpramaṇiprakalpite yadgāre hasadaṅkarodasi /
nikhilānniśi pūrṇimā tithīnupatasthe'tithirekikā tithiḥ
sudatījanamajjanārpitairghusṛṇairyatra kaṣāyitāśayā /
na niśākhilayāpi vāpikā prasasāda grahileva māninī
kṣaṇanīravayā yayā niśi śritavaprāvaliyogapaṭṭayā /
maṇiveśmamayaṃ sma nirmalaṃ kimapi jyotirabāhyamijyate
vilalāsa jalāśayodare kvacana dyauranuvimbiteva yā /
parikhākapaṭasphuṭasphuratpratibimbānavalambitāmbuni
vrajate divi yadgṛhāvalīcalacelāñcaladaṇḍatāḍanāḥ /
vyatarannaruṇāya viśramaṃ sṛjate helihayālikālanām
kṣitigarbhadharāmbarālayaistalamadhyoparipūriṇāṃ pṛthak /
jagatāṃ kila yākhilādbhutājani sārairnijacihnadhāribhiḥ
dadhadambudanīlakaṇṭhatāṃ vahadatyacchasudhojjvalaṃ vapuḥ /
kathamṛcchatu yatra nāma na kṣitibhṛnmandiramindumaulitām
bahurūpakaśālabhañjikāmukhacandreṣu kalaṅkaraṅkavaḥ /
yadanekakasaudhakaṃdharāharibhiḥ kukṣigatīkṛtā iva
balisadmadivaṃ sa tathyavāgupari smāha divo'pi nāradaḥ /
adharātha kṛtā yayeva sā viparītājani bhūvibhūṣayā
pratihaṭṭapathe gharaṭṭajātpathikāhvānadasaktusaurabhaiḥ /
kalahānna ghanānyadutthitādadhunāpyujjhati ghargharasvaraḥ
varaṇaḥ kanakasya māninīṃ divamaṅkādamarādrirāgatām /
ghanaratnakapāṭapakṣatiḥ parirabhyānunayannuvāsa yām
analaiḥ pariveṣametya yā jvaladarkopalavaprajanmabhiḥ /
udayaṃ layamantarā raveravahadbāṇapurīparārdhyatām
bahukambumaṇirvarāṭikāgaṇanāṭatkarakarkaṭotkaraḥ /
himavālukayācchavālukaḥ paṭu dadhvāna yadāpaṇārṇavaḥ
yadagāraghaṭāṭṭakuṭṭimasravadindūpalatundilāpayā /
mumuce na pativrataucitī praticandrodayamabhragaṅgayā
rucayostamitasya bhāsvataḥ skhalitā yatra nirālayāḥ kila /
anusāyamabhurvilepanā paṇakaśmīrajapaṇyavīthayaḥ
vitataṃ vaṇijāpaṇe'khilaṃ paṇituṃ yatra janena vīkṣyate /
munineva mṛkaṇḍusūnunā jagatīvastu purodare hareḥ
samameṇamadairyadāpaṇe tulayansaurabhalobhaniścalam /
paṇitā na janāravairavaidapi guñjantamaliṃ malīmasam
ravikāntamayena setunā sakalāhaṃ jvalanāhitoṣmaṇā /
śiśire niśigacchatāṃ purā caraṇau yatra dunoti no himaṃ
vidhudīdhitijena yatpathaṃ payasā naiṣadhaśīlaśītalam /
śaśikāntamayaṃ tapāgame kalitīvrastapati sma nātapaḥ
parikhāvalayacchalena yā na pareṣāṃ grahaṇasya gocaraḥ /
phaṇibhāṣitabhāṣyaphakkikāviṣamā kuṇḍalanāmavāpitā
mukhapāṇipadākṣṇī paṅkajai racitāṅgeṣvapareṣu campakaiḥ /
svayamādita yatra bhīmajā smarapūjākusumasrajaḥ śriyam
jaghanastanabhāragauravādviyadālambya vihartumakṣamāḥ /
dhruvamapsaraso'vatīrya yāṃ śatamadhyāsata tatsakhījanaḥ
sthitiśālisamastavarṇatāṃ na kathaṃ citramayī bibhartu yā /
svarabhedamupaitu yā kathaṃ kalitānalpamukhāravā na vā
svarucāruṇayā patākayā dinamarkeṇa samīyuṣottṛṣaḥ /
lilihurbahudhā sudhākaraṃ niśi māṇikyamayā yadālayāḥ
lilihe svarucā patākayā niśi jihvānibhayā sudhākaram /
śritamarkakaraiḥ pitāsu yannṛpasadmāmalapadmarāgajam
amṛtadyutilakṣma pītayā militaṃ yadvalabhīpatākayā /
valayāyitaśeṣaśāyinaḥ sakhitāmādita pītavāsasaḥ
aśrāntaśrutipāṭhapūtarasanāvirbhūtabhūristavājihmabrahmamukhaughavighnitanavasvargakriyākelinā /
pūrvaṃ gādhisutena sāmighaṭitā muktā nu mandākinī yatprāsādadukūlavalliranilāndolairakheladdivi
yadativimalanīlaveśmaraśmibhramaritabhāḥ śucisaudhavastravalliḥ /
alabhata śamansvasuḥ śiśutvaṃ divasakarāṅkatale calā luṭhanti
svaprāṇeśvaranarmaharmyakaṭakātithyagrahāyotsukaṃ pāthodaṃ nijakelisaudhaśikharādāruhya yatkāminī /
sākṣādapsaraso vimānakalitavyomāna evābhavadyanna prāpa nimeṣamabhratarasā yāntī rasādadhvani
vaidarbhīkeliśaile marakataśikharādutthitairaṃśudarbhairbrahmāṇḍāghātabhagnasyadajamadatayā hrīdhṛtāvāṅmukhatvaiḥ /
kasyā nottānagāyā divi surasurabherāsyadeśaṃ gatāgrairyadgogrāsapradānavratasukṛtamaviśrāntamujjṛmbhate sma
vidhukaraparirambhādātmaniṣyandapūrṇaiḥ śaśidṛṣadupakḷptairālavālaistarūṇām /
viphalitajalasekaprakriyāgauraveṇa vyaraci sa hṛtacittastatra bhaimīvanena
atha kanakapatattrastatra tāṃ rājaputrīṃ sadasi sadṛśabhāsāṃ visphurantīṃ sakhīnām /
uḍupariṣādi madhyasthāyiśītāṃśulekhānukaraṇapaṭulakṣmīmakṣilakṣīcakāra
bhramaṇarayavikīrṇasvarṇabhāsā khagena kvacana patanayogyaṃ deśamanviṣyatādhaḥ /
mukhavidhumadasīyaṃ sevituṃ lambamānaḥ śaśiparidhirivordhvaṃ maṇḍalastena tene
anubhavati śacītthaṃ sā ghṛtācīmukhābhirna saha sahacarībhirnandanānandamuccaiḥ /
iti matirudayāsītpakṣiṇaḥ prekṣya bhaimīṃ vipinabhuvi sakhībhiḥ sārdhamābaddhakelim
śrīharṣaṃ kavirājarājimukuṭālaṃkārahīraḥ sutaṃ śrīhīraḥ suṣuve jitendriyacayaṃ māmalladevī ca yam /
dvaitīyīkatayā mito'yamagamattasya prabandhe mahākāvye cāruṇi naiṣadhīyacarite sargo nisargojjvalaḥ
Original text: naiṣadhīyacaritam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0