Mṛgendrāgama · Chapter 1.11

atha siddhyādivargāṇāṃ leśātsāmānyalakṣaṇam
kathyate viplavo mā bhūt samāsokteḥ prabhedaśaḥ //

puṃsprakṛtyādiviṣayā buddhiryā siddhiratra sā
tuṣṭirnurakṛtārthasya kṛtārtho 'smīti yā matiḥ //

aśaktiḥ kārakāpāye sadarthāprabhaviṣṇutā
kiñcitsāmānyato 'nyatra matiranyā viparyayaḥ //

prakāśakatayā siddhir vyaktādeḥ sattvabhāvajā
prakāśārthapravṛttatvād rajoṃśaprabhavapi ca //

tuṣṭirmithyāsvarūpatvāt tamoguṇanibandhanā
sukharūpatayā brahman sāttvikyapyavasīyate //

aśaktirapravṛttatvāt tāmasī duḥkhabhāvataḥ
rājasyapi guṇo dṛṣṭaḥ kārye kāraṇasaṃśrayaḥ //

viparyayastamoyonir mithyārūpatayā sa ca
sāmānyamātrakābhāsāt sattvātmeti viniścitaḥ //

iti buddhiprakāśo 'yaṃ bhāvapratyayalakṣaṇaḥ
bodha ityucyate bodha vyaktibhūmitayā paśoḥ //

buddhirbodhanimittaṃ ced vidyā tadvyatiricyate
rāgo 'pi satyavairāgye kalāyoniḥ karoti kim //

vyañjakāntarasadbhāve vyañjakaṃ yadyapārthakam
manodevārthasadbhāve sati dhīrapyanarthikā //

athaivaṃ bruvate kecit karaṇatvavivakṣayā
so 'pi devairmanaḥṣaṣṭhaiḥ pakṣo 'naikāntikaḥ smṛtaḥ //

athaikaviniyogitve satyekamatiricyate
śrotradṛkpāṇipādādi tato bhinnārthamastu nuḥ //

na caikaviniyogitvaṃ vidyābuddhyoḥ kathañcana
viniyogāntaradvārā na duṣṭānekasādhyatā //

vidyā vyaktāṇucicchaktir nunnākṣeśākṣagocarān
svīkṛtya puṃsprayuktasya karaṇasyaiti karmatām //

matistenetarā rāgo na gauṇastadvidharmataḥ
tacca bhogyatvametadvā vītarāgastato hataḥ //

rāgo 'rtheṣvabhilāṣo yo na so 'sti viṣayadvaye
karmāstu vyāpakaṃ kalpyaṃ kalpite 'pītaratra yat //

karmaṇaḥ kevalasyoktaṃ niyatāveva dūṣaṇam
doṣaḥ sahānavasthāno nāsāmyāddveṣarāgayoḥ //

sarvasya sarvadā sarvā pravṛttiḥ sukhabuddhijā
pravṛttasya sukhaṃ duḥkhaṃ moho vāpyupajāyate //

pravṛttyanantaraṃ dveṣo rāgastatpūrvakālataḥ
dveṣānte sa punaryena vīryavadyogakāraṇam //

atha vyaktāntarādbuddher garvo 'bhūtkaraṇaṃ citaḥ
vyāpārādyasya ceṣṭante śārīrāḥ pañca vāyavaḥ //

prāṇāpānādayaste tu bhinnā vṛtterna vastutaḥ
vṛttiṃ leśānnigadato bharadvāja nibodha me //

vṛttiḥ praṇayanaṃ nāma yattajjīvanamucyate
yattadūhaṃ matiḥ puṃsāṃ bhramatyandheva mārgatī //

tatkurvannucyate prāṇaḥ prāṇo vā prāṇayogataḥ
cityātivāhike śaktau prāṇaśabdaḥ kalāsu ca //

tathāpanayanaṃ bhukta pītaviṇmūtraretasām
kurvannapānaśabdena gīyate tattvadarśibhiḥ //

samantato 'nnapānasya samatvena samarpaṇam
kurvansamāna ityukto vyāno vinamanāttanoḥ //

vivakṣāyatnapūrveṇa koṣṭhavyomaguṇadhvaneḥ
vāgindriyasahāyena kriyate yena varṇatā //

sa udānaḥ śarīre 'smin sthānaṃ yadyasya dhāraṇe
jayaḥ phalaṃ vācyaśeṣaṃ patyā skandhāntareritam //