મૃગેન્દ્રાગમ · અધ્યાય 1.11

અથ સિદ્ધ્યાદિવર્ગાણાં લેશાત્સામાન્યલક્ષણમ્
કથ્યતે વિપ્લવો મા ભૂત્ સમાસોક્તેઃ પ્રભેદશઃ ॥

પુંસ્પ્રકૃત્યાદિવિષયા બુદ્ધિર્યા સિદ્ધિરત્ર સા
તુષ્ટિર્નુરકૃતાર્થસ્ય કૃતાર્થો ઽસ્મીતિ યા મતિઃ ॥

અશક્તિઃ કારકાપાયે સદર્થાપ્રભવિષ્ણુતા
કિઞ્ચિત્સામાન્યતો ઽન્યત્ર મતિરન્યા વિપર્યયઃ ॥

પ્રકાશકતયા સિદ્ધિર્ વ્યક્તાદેઃ સત્ત્વભાવજા
પ્રકાશાર્થપ્રવૃત્તત્વાદ્ રજોંશપ્રભવપિ ચ ॥

તુષ્ટિર્મિથ્યાસ્વરૂપત્વાત્ તમોગુણનિબન્ધના
સુખરૂપતયા બ્રહ્મન્ સાત્ત્વિક્યપ્યવસીયતે ॥

અશક્તિરપ્રવૃત્તત્વાત્ તામસી દુઃખભાવતઃ
રાજસ્યપિ ગુણો દૃષ્ટઃ કાર્યે કારણસંશ્રયઃ ॥

વિપર્યયસ્તમોયોનિર્ મિથ્યારૂપતયા સ ચ
સામાન્યમાત્રકાભાસાત્ સત્ત્વાત્મેતિ વિનિશ્ચિતઃ ॥

ઇતિ બુદ્ધિપ્રકાશો ઽયં ભાવપ્રત્યયલક્ષણઃ
બોધ ઇત્યુચ્યતે બોધ વ્યક્તિભૂમિતયા પશોઃ ॥

બુદ્ધિર્બોધનિમિત્તં ચેદ્ વિદ્યા તદ્વ્યતિરિચ્યતે
રાગો ઽપિ સત્યવૈરાગ્યે કલાયોનિઃ કરોતિ કિમ્ ॥

વ્યઞ્જકાન્તરસદ્ભાવે વ્યઞ્જકં યદ્યપાર્થકમ્
મનોદેવાર્થસદ્ભાવે સતિ ધીરપ્યનર્થિકા ॥

અથૈવં બ્રુવતે કેચિત્ કરણત્વવિવક્ષયા
સો ઽપિ દેવૈર્મનઃષષ્ઠૈઃ પક્ષો ઽનૈકાન્તિકઃ સ્મૃતઃ ॥

અથૈકવિનિયોગિત્વે સત્યેકમતિરિચ્યતે
શ્રોત્રદૃક્પાણિપાદાદિ તતો ભિન્નાર્થમસ્તુ નુઃ ॥

ન ચૈકવિનિયોગિત્વં વિદ્યાબુદ્ધ્યોઃ કથઞ્ચન
વિનિયોગાન્તરદ્વારા ન દુષ્ટાનેકસાધ્યતા ॥

વિદ્યા વ્યક્તાણુચિચ્છક્તિર્ નુન્નાક્ષેશાક્ષગોચરાન્
સ્વીકૃત્ય પુંસ્પ્રયુક્તસ્ય કરણસ્યૈતિ કર્મતામ્ ॥

મતિસ્તેનેતરા રાગો ન ગૌણસ્તદ્વિધર્મતઃ
તચ્ચ ભોગ્યત્વમેતદ્વા વીતરાગસ્તતો હતઃ ॥

રાગો ઽર્થેષ્વભિલાષો યો ન સો ઽસ્તિ વિષયદ્વયે
કર્માસ્તુ વ્યાપકં કલ્પ્યં કલ્પિતે ઽપીતરત્ર યત્ ॥

કર્મણઃ કેવલસ્યોક્તં નિયતાવેવ દૂષણમ્
દોષઃ સહાનવસ્થાનો નાસામ્યાદ્દ્વેષરાગયોઃ ॥

સર્વસ્ય સર્વદા સર્વા પ્રવૃત્તિઃ સુખબુદ્ધિજા
પ્રવૃત્તસ્ય સુખં દુઃખં મોહો વાપ્યુપજાયતે ॥

પ્રવૃત્ત્યનન્તરં દ્વેષો રાગસ્તત્પૂર્વકાલતઃ
દ્વેષાન્તે સ પુનર્યેન વીર્યવદ્યોગકારણમ્ ॥

અથ વ્યક્તાન્તરાદ્બુદ્ધેર્ ગર્વો ઽભૂત્કરણં ચિતઃ
વ્યાપારાદ્યસ્ય ચેષ્ટન્તે શારીરાઃ પઞ્ચ વાયવઃ ॥

પ્રાણાપાનાદયસ્તે તુ ભિન્ના વૃત્તેર્ન વસ્તુતઃ
વૃત્તિં લેશાન્નિગદતો ભરદ્વાજ નિબોધ મે ॥

વૃત્તિઃ પ્રણયનં નામ યત્તજ્જીવનમુચ્યતે
યત્તદૂહં મતિઃ પુંસાં ભ્રમત્યન્ધેવ માર્ગતી ॥

તત્કુર્વન્નુચ્યતે પ્રાણઃ પ્રાણો વા પ્રાણયોગતઃ
ચિત્યાતિવાહિકે શક્તૌ પ્રાણશબ્દઃ કલાસુ ચ ॥

તથાપનયનં ભુક્ત પીતવિણ્મૂત્રરેતસામ્
કુર્વન્નપાનશબ્દેન ગીયતે તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥

સમન્તતો ઽન્નપાનસ્ય સમત્વેન સમર્પણમ્
કુર્વન્સમાન ઇત્યુક્તો વ્યાનો વિનમનાત્તનોઃ ॥

વિવક્ષાયત્નપૂર્વેણ કોષ્ઠવ્યોમગુણધ્વનેઃ
વાગિન્દ્રિયસહાયેન ક્રિયતે યેન વર્ણતા ॥

સ ઉદાનઃ શરીરે ઽસ્મિન્ સ્થાનં યદ્યસ્ય ધારણે
જયઃ ફલં વાચ્યશેષં પત્યા સ્કન્ધાન્તરેરિતમ્ ॥