Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.23

sa uttamapadālambī cakrabhramavad āsthitaḥ /
śarīranagare rājyaṃ kurvann api na lipyate //

tasyeyam bhogamokṣārthaṃ tajjñasyopavanopamā N17: ta[j]jña° /
sukhāyaiva na duḥkhāya svaśarīramahāpurī //

nagarītvaṃ śarīrasya kathaṃ nāma mahāmune /
etāṃ cādhivasan N17: °va*sa*n yogī kathaṃ rājyasukhaikabhāk //

ramyeyaṃ dehanagarī rāma sarvaguṇānvitā /
jñasyānantavilāsāḍhyā svālokārkaprakāśitā //

netravātāyanoddyotaprakāśabhuvanāntarā N17: °no(ddya)ddyota° /
karapratolīvistāraprāptapādopajaṅgalā N17: °vist*ā*raprāpt⟨ā⟩apāda° //

romarājilatāgulmā N17: °(lā)*rā*ji° tvagaṭṭālakamālitā N17: a⟨ṭū⟩[ṭṭā]la° /
gulphagulguluviśrāntajaṅghorustambhamaṇḍalā //

rekhāvibhaktapādograśilāprathamanirmitā /
carmamarmasirāsārasandhisīmā manoramā //

ūrudvayakavāṭāgranirmitopasthanirgamā N17: ⟨rū⟩[ū]ru° /
kacatkacāvalīkācadalapracchādanāvṛtā //

bhrūlalāṭāsyasacchāyavadanodyānaśobhitā /
dṛṣṭipātotpalākīrṇakapolavipulasthalā //

vakṣaḥsthalasaraḥsyūtakucapaṅkajakorakā N17: °(ku)kuca° /
ghanaromāvalicchannaskandhakrīḍāśiloccayā Ś1,Ś3: °channa°; N17: °romāva*li*chattra° //

udaraśvabhranikṣiptasvanneṣṭabhakṣyakarparā N17: °svan[n]eṣṭa° /
dīrghakaṇṭhabilodgīrṇavātasaṃrambhaśabditā //

hṛdayāpaṇanirṇītayathāprāptārthabhūṣitā /
anārataṃ navadvārapravahatprāṇanāgarā //

āsyasphārakhadādṛṣṭadantāsthiśakalākulā /
mukhakhadābhramajjihvācillācarvitabhojanā //

romaśaṣpabharacchannakarṇakoṭarakūpakā /
sphikśṛṅkhalāñcitopāntapṛṣṭavistīrṇajaṅgalā //

gudocchinnāraghaṭṭāntaruddhṛtānantakardamā /
cittodyānamahīvalgadātmacintāvarāṅganā //

dhīvaratrādṛḍhābaddhacapalendriyamarkaṭā /
vadanodyānahasanapuṣpodgamamanoramā //

svaśarīrapurī jñasya sarvasaubhāgyasundarī /
sukhāyaiva na duḥkhāya paramāya hitāya ca //

ajñasyeyam anantānāṃ N17: anant⟨a⟩[ā]nāṃ duḥkhānāṃ kośamālikā /
jñasya tv iyam anantānāṃ sukhānāṃ kośamālikā //

na kiñcid asyāṃ naṣṭāyāṃ jñasya naṣṭam arindama /
sthitāyāṃ saṃsthitaṃ sarvaṃ teneyaṃ jñasukhāvahā //

yad enāṃ jñaḥ samāruhya saṃsāre viharaty alam /
aśeṣabhogamokṣārthaṃ teneyaṃ jñarathaḥ smṛtaḥ //

śabdarūparasasparśagandhabandhuśriyo N17: °bandh⟨ū⟩[u]° yataḥ /
anayaiva hi labhyante teneyaṃ jñasya lābhadā //

sukhaduḥkhakriyājālaṃ yadaiṣodvahati svayam /
tadaiṣā rāma sarvatra sarvavastubharakṣamā //

tasyāṃ śarīrapuryāṃ hi rājyaṃ kurvan gatabhramaḥ /
jñas tiṣṭhati gatavyagraṃ svapuryām iva vāsavaḥ //

na kṣipaty avaṭāṭope manomattaturaṅgamam /
na lobhadvandvarūpāya prajñāputrīm prayacchati //

ajñānapararāṣṭraṃ ca na randhraṃ tv asya paśyati /
saṃsārāribhayasyāntarmūlāny eṣa nikṛntati //

tṛṣṇāsāraparāvarte kāmasaṅkṣobhadurgrahe /
na nimajjanti paryastasukhaduḥkhākṣadevane //

karoty avirataṃ snānam bahir antar api kṣaṇāt /
saritsaṅgamatīrtheṣu manorathagatiḥ kramāt //

sakalākṣijanādṛśyaḥ puraprekṣāparāṅmukhaḥ /
dhyānanāmni sukhaṃ nityaṃ tiṣṭhaty antaḥpurāntare //

sukhāvahaiṣā nagarī nityam pramuditātmanaḥ /
bhogamokṣapradā divyā śakrasyevāmarāvatī //

sthitayā saṃsthitaṃ sarvaṃ kiñcin naṣṭaṃ na naṣṭayā /
yayā puryā mahīpasya sā kathaṃ na sukhāvahā //

vinaṣṭe dehanagare jñasya naṣṭaṃ na kiñcana /
ākrāntakumbhakośasya khasya kumbhakṣaye yathā //

vidyamānaṃ ghaṭaṃ vāyuḥ kila spṛśati nāsthitam /
yathā tathaiva dehī svāṃ śarīranagarīm imām //

atrastha eṣa bhagavān ātmā sarvagato ḥpi san /
svavikalpakṛtām bhuktvā puṃstām adhigatātmadṛk //

kurvann api na kurvāṇaḥ samyak sarvakriyonmukhaḥ /
kadācit prakṛtān sarvān kāryārthān adhitiṣṭhati //

kadācil līlayālolaṃ vimānam adhirohati /
anāhatagatiṃ kāntaṃ vihartum amalam manaḥ //

tatrastho lokasundaryā satataṃ śītalāṅgayā /
ramate nāma yo maitryā nityaṃ hṛdayasaṃsthayā //

dve kānte tiṣṭhatas tasya pārśvayoḥ satyataikate /
indor iva viśākhe dve samāhlāditacetasī //

jña imān akhilāṃl lokān duḥkhakrakacadāritān /
vālmīkān iva N17: iv⟨i⟩[a] pīṭhasthaḥ pṛṣṭhād arka ivekṣate //

ciram pūritasarvāśaḥ sarvasampattisundaraḥ /
apunaḥkhaṇḍanāyenduḥ pūrṇāṅga iva rājate //

sevyamāno ḥpi bhogaugho na khedāyāsya jāyate /
kālakūṭaḥ kileśasya kaṇṭhe pratyuta rājate N17: *bhogaugho → rājate* //

parijñāyopabhukto hi bhogo bhavati tuṣṭaye /
vijñāyāśvāsito Ś1,Ś3: °śvāsito; N17: °svāmito maitrīm eti cauro na śatrutām //

naranārīnaṭaughānāṃ kalahe dūragāminā /
jñena yātreva subhagā bhogaśrīr avalokyate //

aśaṅkitopasamprāptā grāmayātrā yathādhvagaiḥ /
prekṣyate tadvad evājñair vyavahāramayī kriyā //

ayatnopanateṣv akṣi digdravyeṣu yathā puraḥ /
nīrāgam eva patati tadvat kāryeṣu dhīradhīḥ //

indriyāṇāṃ na harati prāptam arthaṃ kadācana /
na dadāti tathā prāptaṃ sampūrṇo jño ḥvatiṣṭhate N17: °t(i)*e* //

aprāptacintāḥ N17: °cintā[ḥ] samprāptasamupekṣāś ca sanmatim /
nākalpayanti taralā piñchaghātā ivācalam //

saṃśāntasarvasandeho galitākhilakautukaḥ /
saṅkṣīṇakalpanājālo jñaḥ saṃrāḍ iva śobhate //

ātmany eva na māty antaḥ svātmanātmani jṛmbhate /
sampūrṇāpāraparyantaḥ kṣīrārṇava ivātmavān //

bhogecchākṛpaṇāñ jantūn dīnān dīnendriyāṇi ca /
anunmattamanāḥ śānto hasaty unmattakān iva //

icchato ḥnyanijāṃ jāyāṃ yathaivānyena hasyate /
indriyasyecchato bhogaṃ tathaiva jñena hasyate //

tyajantaṃ svasukhaṃ sāmyam mano viṣayavidrutam /
aṅkuśeneva nāgendraṃ vicāreṇa vaśaṃ nayet //

bhogeṣu prasaro yasyā manovṛtteḥ pradīyate /
sāpy ādāv N17: sā⟨m⟩[p]y ā° eva hantavyā viṣasyevāṅkurodgatiḥ //

tāḍitasya N17: °ḍi⟨-⟩[ta]° hi yaḥ paścāt sammānaḥ so ḥpy N17: so ⟨hy⟩ [ḥpy] anantakaḥ /
śāler grīṣmopataptasya kuseko ḥpy amṛtāyate //

anārtena hi sammāno bahumāno na budhyate /
pūrṇānāṃ N17: pū[r]ṇā° saritām prāvṛṭpūraḥ svalpaṃ virājate //

pūrṇas tūpakṛto ḥpy anyat punar apy abhivāñchati /
jagatpūraṇayāpy ambu gṛhṇāty ekārṇavo ḥkhilam //

manaso nigṛhītasya yā paścād bhāgamaṇḍanā /
tām evālabdhavistāralabdhatvād bahu manyate //

baddhamukto mahīpālo grāmamātreṇa tuṣyati /
parair abaddho nākrānto rājyenāpi na tuṣyati //

hastaṃ hastena sampīḍya dantair dantān N17: °ntā⟨r⟩[n] vicūrṇya ca /
aṅgāny aṅgair ivākramya jaya svendriyaśātravān //

jetum anyaṃ kṛtotsāhaiḥ puruṣair udbubhūṣubhiḥ N17: °bhūṣ(i)u° /
pūrvaṃ hṛdayaśatrutvāj jñātavyānīndriyāṇy alam //

etāvati dharaṇitale subhagās Ś1,Ś3: subhagās; N17: su-- te sādhucetanāḥ puruṣāḥ /
puruṣakathāsu ca gaṇyā Ś1,Ś3: gaṇyā; N17: -- na jitā ye na cetasā svena //

hṛdayabile kṛtakuṇḍala ulbaṇakalanāviṣo manobhujagaḥ /
yasyopaśāntim āgata uditaṃ tam arindamaṃ Ś1,Ś3: arindamaṃ; N17: arin-- vande //