મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.23

સ ઉત્તમપદાલમ્બી ચક્રભ્રમવદ્ આસ્થિતઃ ।
શરીરનગરે રાજ્યં કુર્વન્ન્ અપિ ન લિપ્યતે ॥

તસ્યેયમ્ ભોગમોક્ષાર્થં તજ્જ્ઞસ્યોપવનોપમા ન્17: ત[જ્]જ્ઞ° ।
સુખાયૈવ ન દુઃખાય સ્વશરીરમહાપુરી ॥

નગરીત્વં શરીરસ્ય કથં નામ મહામુને ।
એતાં ચાધિવસન્ ન્17: °વ*સ*ન્ યોગી કથં રાજ્યસુખૈકભાક્ ॥

રમ્યેયં દેહનગરી રામ સર્વગુણાન્વિતા ।
જ્ઞસ્યાનન્તવિલાસાઢ્યા સ્વાલોકાર્કપ્રકાશિતા ॥

નેત્રવાતાયનોદ્દ્યોતપ્રકાશભુવનાન્તરા ન્17: °નો(દ્દ્ય)દ્દ્યોત° ।
કરપ્રતોલીવિસ્તારપ્રાપ્તપાદોપજઙ્ગલા ન્17: °વિસ્ત્*આ*રપ્રાપ્ત્⟨આ⟩અપાદ° ॥

રોમરાજિલતાગુલ્મા ન્17: °(લા)*રા*જિ° ત્વગટ્ટાલકમાલિતા ન્17: અ⟨ટૂ⟩[ટ્ટા]લ° ।
ગુલ્ફગુલ્ગુલુવિશ્રાન્તજઙ્ઘોરુસ્તમ્ભમણ્ડલા ॥

રેખાવિભક્તપાદોગ્રશિલાપ્રથમનિર્મિતા ।
ચર્મમર્મસિરાસારસન્ધિસીમા મનોરમા ॥

ઊરુદ્વયકવાટાગ્રનિર્મિતોપસ્થનિર્ગમા ન્17: ⟨રૂ⟩[ઊ]રુ° ।
કચત્કચાવલીકાચદલપ્રચ્છાદનાવૃતા ॥

ભ્રૂલલાટાસ્યસચ્છાયવદનોદ્યાનશોભિતા ।
દૃષ્ટિપાતોત્પલાકીર્ણકપોલવિપુલસ્થલા ॥

વક્ષઃસ્થલસરઃસ્યૂતકુચપઙ્કજકોરકા ન્17: °(કુ)કુચ° ।
ઘનરોમાવલિચ્છન્નસ્કન્ધક્રીડાશિલોચ્ચયા શ્1,શ્3: °છન્ન°; ન્17: °રોમાવ*લિ*છત્ત્ર° ॥

ઉદરશ્વભ્રનિક્ષિપ્તસ્વન્નેષ્ટભક્ષ્યકર્પરા ન્17: °સ્વન્[ન્]એષ્ટ° ।
દીર્ઘકણ્ઠબિલોદ્ગીર્ણવાતસંરમ્ભશબ્દિતા ॥

હૃદયાપણનિર્ણીતયથાપ્રાપ્તાર્થભૂષિતા ।
અનારતં નવદ્વારપ્રવહત્પ્રાણનાગરા ॥

આસ્યસ્ફારખદાદૃષ્ટદન્તાસ્થિશકલાકુલા ।
મુખખદાભ્રમજ્જિહ્વાચિલ્લાચર્વિતભોજના ॥

રોમશષ્પભરચ્છન્નકર્ણકોટરકૂપકા ।
સ્ફિક્શૃઙ્ખલાઞ્ચિતોપાન્તપૃષ્ટવિસ્તીર્ણજઙ્ગલા ॥

ગુદોચ્છિન્નારઘટ્ટાન્તરુદ્ધૃતાનન્તકર્દમા ।
ચિત્તોદ્યાનમહીવલ્ગદાત્મચિન્તાવરાઙ્ગના ॥

ધીવરત્રાદૃઢાબદ્ધચપલેન્દ્રિયમર્કટા ।
વદનોદ્યાનહસનપુષ્પોદ્ગમમનોરમા ॥

સ્વશરીરપુરી જ્ઞસ્ય સર્વસૌભાગ્યસુન્દરી ।
સુખાયૈવ ન દુઃખાય પરમાય હિતાય ચ ॥

અજ્ઞસ્યેયમ્ અનન્તાનાં ન્17: અનન્ત્⟨અ⟩[આ]નાં દુઃખાનાં કોશમાલિકા ।
જ્ઞસ્ય ત્વ્ ઇયમ્ અનન્તાનાં સુખાનાં કોશમાલિકા ॥

ન કિઞ્ચિદ્ અસ્યાં નષ્ટાયાં જ્ઞસ્ય નષ્ટમ્ અરિન્દમ ।
સ્થિતાયાં સંસ્થિતં સર્વં તેનેયં જ્ઞસુખાવહા ॥

યદ્ એનાં જ્ઞઃ સમારુહ્ય સંસારે વિહરત્ય્ અલમ્ ।
અશેષભોગમોક્ષાર્થં તેનેયં જ્ઞરથઃ સ્મૃતઃ ॥

શબ્દરૂપરસસ્પર્શગન્ધબન્ધુશ્રિયો ન્17: °બન્ધ્⟨ઊ⟩[ઉ]° યતઃ ।
અનયૈવ હિ લભ્યન્તે તેનેયં જ્ઞસ્ય લાભદા ॥

સુખદુઃખક્રિયાજાલં યદૈષોદ્વહતિ સ્વયમ્ ।
તદૈષા રામ સર્વત્ર સર્વવસ્તુભરક્ષમા ॥

તસ્યાં શરીરપુર્યાં હિ રાજ્યં કુર્વન્ ગતભ્રમઃ ।
જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રં સ્વપુર્યામ્ ઇવ વાસવઃ ॥

ન ક્ષિપત્ય્ અવટાટોપે મનોમત્તતુરઙ્ગમમ્ ।
ન લોભદ્વન્દ્વરૂપાય પ્રજ્ઞાપુત્રીમ્ પ્રયચ્છતિ ॥

અજ્ઞાનપરરાષ્ટ્રં ચ ન રન્ધ્રં ત્વ્ અસ્ય પશ્યતિ ।
સંસારારિભયસ્યાન્તર્મૂલાન્ય્ એષ નિકૃન્તતિ ॥

તૃષ્ણાસારપરાવર્તે કામસઙ્ક્ષોભદુર્ગ્રહે ।
ન નિમજ્જન્તિ પર્યસ્તસુખદુઃખાક્ષદેવને ॥

કરોત્ય્ અવિરતં સ્નાનમ્ બહિર્ અન્તર્ અપિ ક્ષણાત્ ।
સરિત્સઙ્ગમતીર્થેષુ મનોરથગતિઃ ક્રમાત્ ॥

સકલાક્ષિજનાદૃશ્યઃ પુરપ્રેક્ષાપરાઙ્મુખઃ ।
ધ્યાનનામ્નિ સુખં નિત્યં તિષ્ઠત્ય્ અન્તઃપુરાન્તરે ॥

સુખાવહૈષા નગરી નિત્યમ્ પ્રમુદિતાત્મનઃ ।
ભોગમોક્ષપ્રદા દિવ્યા શક્રસ્યેવામરાવતી ॥

સ્થિતયા સંસ્થિતં સર્વં કિઞ્ચિન્ નષ્ટં ન નષ્ટયા ।
યયા પુર્યા મહીપસ્ય સા કથં ન સુખાવહા ॥

વિનષ્ટે દેહનગરે જ્ઞસ્ય નષ્ટં ન કિઞ્ચન ।
આક્રાન્તકુમ્ભકોશસ્ય ખસ્ય કુમ્ભક્ષયે યથા ॥

વિદ્યમાનં ઘટં વાયુઃ કિલ સ્પૃશતિ નાસ્થિતમ્ ।
યથા તથૈવ દેહી સ્વાં શરીરનગરીમ્ ઇમામ્ ॥

અત્રસ્થ એષ ભગવાન્ આત્મા સર્વગતો ઃપિ સન્ ।
સ્વવિકલ્પકૃતામ્ ભુક્ત્વા પુંસ્તામ્ અધિગતાત્મદૃક્ ॥

કુર્વન્ન્ અપિ ન કુર્વાણઃ સમ્યક્ સર્વક્રિયોન્મુખઃ ।
કદાચિત્ પ્રકૃતાન્ સર્વાન્ કાર્યાર્થાન્ અધિતિષ્ઠતિ ॥

કદાચિલ્ લીલયાલોલં વિમાનમ્ અધિરોહતિ ।
અનાહતગતિં કાન્તં વિહર્તુમ્ અમલમ્ મનઃ ॥

તત્રસ્થો લોકસુન્દર્યા સતતં શીતલાઙ્ગયા ।
રમતે નામ યો મૈત્ર્યા નિત્યં હૃદયસંસ્થયા ॥

દ્વે કાન્તે તિષ્ઠતસ્ તસ્ય પાર્શ્વયોઃ સત્યતૈકતે ।
ઇન્દોર્ ઇવ વિશાખે દ્વે સમાહ્લાદિતચેતસી ॥

જ્ઞ ઇમાન્ અખિલાંલ્ લોકાન્ દુઃખક્રકચદારિતાન્ ।
વાલ્મીકાન્ ઇવ ન્17: ઇવ્⟨ઇ⟩[અ] પીઠસ્થઃ પૃષ્ઠાદ્ અર્ક ઇવેક્ષતે ॥

ચિરમ્ પૂરિતસર્વાશઃ સર્વસમ્પત્તિસુન્દરઃ ।
અપુનઃખણ્ડનાયેન્દુઃ પૂર્ણાઙ્ગ ઇવ રાજતે ॥

સેવ્યમાનો ઃપિ ભોગૌઘો ન ખેદાયાસ્ય જાયતે ।
કાલકૂટઃ કિલેશસ્ય કણ્ઠે પ્રત્યુત રાજતે ન્17: *ભોગૌઘો → રાજતે* ॥

પરિજ્ઞાયોપભુક્તો હિ ભોગો ભવતિ તુષ્ટયે ।
વિજ્ઞાયાશ્વાસિતો શ્1,શ્3: °શ્વાસિતો; ન્17: °સ્વામિતો મૈત્રીમ્ એતિ ચૌરો ન શત્રુતામ્ ॥

નરનારીનટૌઘાનાં કલહે દૂરગામિના ।
જ્ઞેન યાત્રેવ સુભગા ભોગશ્રીર્ અવલોક્યતે ॥

અશઙ્કિતોપસમ્પ્રાપ્તા ગ્રામયાત્રા યથાધ્વગૈઃ ।
પ્રેક્ષ્યતે તદ્વદ્ એવાજ્ઞૈર્ વ્યવહારમયી ક્રિયા ॥

અયત્નોપનતેષ્વ્ અક્ષિ દિગ્દ્રવ્યેષુ યથા પુરઃ ।
નીરાગમ્ એવ પતતિ તદ્વત્ કાર્યેષુ ધીરધીઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં ન હરતિ પ્રાપ્તમ્ અર્થં કદાચન ।
ન દદાતિ તથા પ્રાપ્તં સમ્પૂર્ણો જ્ઞો ઃવતિષ્ઠતે ન્17: °ત્(ઇ)*એ* ॥

અપ્રાપ્તચિન્તાઃ ન્17: °ચિન્તા[ઃ] સમ્પ્રાપ્તસમુપેક્ષાશ્ ચ સન્મતિમ્ ।
નાકલ્પયન્તિ તરલા પિઞ્છઘાતા ઇવાચલમ્ ॥

સંશાન્તસર્વસન્દેહો ગલિતાખિલકૌતુકઃ ।
સઙ્ક્ષીણકલ્પનાજાલો જ્ઞઃ સંરાડ્ ઇવ શોભતે ॥

આત્મન્ય્ એવ ન માત્ય્ અન્તઃ સ્વાત્મનાત્મનિ જૃમ્ભતે ।
સમ્પૂર્ણાપારપર્યન્તઃ ક્ષીરાર્ણવ ઇવાત્મવાન્ ॥

ભોગેચ્છાકૃપણાઞ્ જન્તૂન્ દીનાન્ દીનેન્દ્રિયાણિ ચ ।
અનુન્મત્તમનાઃ શાન્તો હસત્ય્ ઉન્મત્તકાન્ ઇવ ॥

ઇચ્છતો ઃન્યનિજાં જાયાં યથૈવાન્યેન હસ્યતે ।
ઇન્દ્રિયસ્યેચ્છતો ભોગં તથૈવ જ્ઞેન હસ્યતે ॥

ત્યજન્તં સ્વસુખં સામ્યમ્ મનો વિષયવિદ્રુતમ્ ।
અઙ્કુશેનેવ નાગેન્દ્રં વિચારેણ વશં નયેત્ ॥

ભોગેષુ પ્રસરો યસ્યા મનોવૃત્તેઃ પ્રદીયતે ।
સાપ્ય્ આદાવ્ ન્17: સા⟨મ્⟩[પ્]ય્ આ° એવ હન્તવ્યા વિષસ્યેવાઙ્કુરોદ્ગતિઃ ॥

તાડિતસ્ય ન્17: °ડિ⟨-⟩[ત]° હિ યઃ પશ્ચાત્ સમ્માનઃ સો ઃપ્ય્ ન્17: સો ⟨હ્ય્⟩ [ઃપ્ય્] અનન્તકઃ ।
શાલેર્ ગ્રીષ્મોપતપ્તસ્ય કુસેકો ઃપ્ય્ અમૃતાયતે ॥

અનાર્તેન હિ સમ્માનો બહુમાનો ન બુધ્યતે ।
પૂર્ણાનાં ન્17: પૂ[ર્]ણા° સરિતામ્ પ્રાવૃટ્પૂરઃ સ્વલ્પં વિરાજતે ॥

પૂર્ણસ્ તૂપકૃતો ઃપ્ય્ અન્યત્ પુનર્ અપ્ય્ અભિવાઞ્છતિ ।
જગત્પૂરણયાપ્ય્ અમ્બુ ગૃહ્ણાત્ય્ એકાર્ણવો ઃખિલમ્ ॥

મનસો નિગૃહીતસ્ય યા પશ્ચાદ્ ભાગમણ્ડના ।
તામ્ એવાલબ્ધવિસ્તારલબ્ધત્વાદ્ બહુ મન્યતે ॥

બદ્ધમુક્તો મહીપાલો ગ્રામમાત્રેણ તુષ્યતિ ।
પરૈર્ અબદ્ધો નાક્રાન્તો રાજ્યેનાપિ ન તુષ્યતિ ॥

હસ્તં હસ્તેન સમ્પીડ્ય દન્તૈર્ દન્તાન્ ન્17: °ન્તા⟨ર્⟩[ન્] વિચૂર્ણ્ય ચ ।
અઙ્ગાન્ય્ અઙ્ગૈર્ ઇવાક્રમ્ય જય સ્વેન્દ્રિયશાત્રવાન્ ॥

જેતુમ્ અન્યં કૃતોત્સાહૈઃ પુરુષૈર્ ઉદ્બુભૂષુભિઃ ન્17: °ભૂષ્(ઇ)ઉ° ।
પૂર્વં હૃદયશત્રુત્વાજ્ જ્ઞાતવ્યાનીન્દ્રિયાણ્ય્ અલમ્ ॥

એતાવતિ ધરણિતલે સુભગાસ્ શ્1,શ્3: સુભગાસ્; ન્17: સુ-- તે સાધુચેતનાઃ પુરુષાઃ ।
પુરુષકથાસુ ચ ગણ્યા શ્1,શ્3: ગણ્યા; ન્17: -- ન જિતા યે ન ચેતસા સ્વેન ॥

હૃદયબિલે કૃતકુણ્ડલ ઉલ્બણકલનાવિષો મનોભુજગઃ ।
યસ્યોપશાન્તિમ્ આગત ઉદિતં તમ્ અરિન્દમં શ્1,શ્3: અરિન્દમં; ન્17: અરિન્-- વન્દે ॥