Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.21

bhagavan sarvadharmajña saṃśayo me mahān ayam /
hṛdi vyāvartate lolaḥ kallola iva sāgare //

dikkālādyanavacchinne tate nitye nirāmaye /
mlānā saṃvin manonāmnī kutaḥ keyam upasthitā //

yasmād anyan na nāmāsti na bhūtaṃ na bhaviṣyati /
kutaḥ kīdṛk kathaṃ tasya kalaṅkaḥ kutra vidyate //

sādhu rāma tvayā proktaṃ jñātā te mokṣabhāginī /
matir uttamaniḥṣyandā nandanasyeva mañjarī //

pūrvāparavicārārthatatpareyam matis tava /
samprāpsyati Ś1,Ś3: samprāpsyati; N17: samprāśyati padam proccair yat prāptaṃ śaṅkarādibhiḥ //

praśnasyāsya tu he N17: (t)*h*e rāma na kālas tava samprati /
siddhāntaḥ kathyate yatra tatrāyam praśna ucyate //

siddhāntakāle bhavatā praṣṭavyo ḥham idam padam /
karāmalakavat tena N17: °va⟨r⟩[t] tena siddhāntas te bhaviṣyati //

siddhāntakāle praśnoktir eṣā tava virājate /
prāvṛṣy eva hi kekoktir yuktā śaradi haṃsagīḥ //

sahajo nīlimā vyomni śobhate prāvṛṣaḥ kṣaye /
prāvṛṣi tu danūdagrapayodapaṭalotthitaḥ N17: Pāda c) ummetrisch; Pāda d): °lo⟨s⟩[t]thitaḥ //

ayam prakṛta ārabdho manonirṇaya uttamaḥ /
yadvaśāj janatājanma tad ākarṇaya suvrata //

evam prakṛtir eveyam manomananadharmiṇī /
karmeti rāma nirṇītaṃ sarvair eva mumukṣubhiḥ //

śṛṇu lakṣaṇabhedena tan nānāmatatāṃ katham /
vāgmināṃ vadatāṃ yātaṃ citrābhiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ //

yaṃ yam bhāvam upādatte mano mananacañcalam /
taṃ tam eti ghanāmodamadhyasthaḥ pavano yathā //

tatas tam eva nirṇīya tam eva ca vikalpayan /
antas tayā rañjanayā rañjayan N17: °jaya⟨ṃ⟩[n] svām ahaṅkṛtim //

tanniścayam upādāya tatraiva rasam ṛcchati /
tanmayatvaṃ śarīre tu tato buddhīndriyeṣv api //

yanmayaṃ hi mano rāma dehas tadanu tadvaśāt /
tattām āyāti gandhāntaḥ Ś1,Ś3: gandhāntaḥ; N17: gacchantaḥ pavano gandhatām iva //

buddhīndriyeṣu valgatsu karmendriyagaṇas tataḥ /
sphurati svata evorvīrajo lola ivānile //

karmendriyagaṇe kṣubdhe svaśaktim prathayaty alam /
karma niṣpadyate sphāram pāṃsujālam ivānilāt //

evaṃ hi manasaḥ karma karmabījam manaḥ smṛtam /
abhinnaiva tayoḥ sattā yathā kusumagandhayoḥ //

yādṛśam bhāvam ādatte dṛḍhābhyāsavaśān manaḥ /
tathā spando ḥsya karmākhyas tathā śākhā vimuñcati //

tathā kriyāṃ tatphaladāṃ niṣpādayati cādarāt /
tatas tad eva cāsvādam anubhūyāśu badhyate //

yaṃ yam bhāvam upādatte tat tad vastv iti vindati /
tac chreyo ḥnyat tu nāstīti niścayo ḥsya prajāyate //

dharmārthakāmamokṣārtham prayatante sadaiva hi /
manāṃsi dṛḍhabhāvāni pratipattyā svayaiva hi //

manobhiḥ kāpilānāṃ tu pratipattiṃ nijām alam /
urarīkṛtya N17: u⟨tt⟩[r]arī° nirṇīya kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ //

mokṣe tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭim pravivṛṇvantaḥ N17: °nt(ā)aḥ sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ //

vedāntavādino buddhyā brahmedam iti dṛḍhayā /
yuktiṃ śamadamopetāṃ Vgl. Brahmasūtra III 4,27: śamadamādyupetaḥ syāt ... nirṇīya parikalpya ca //

muktau tu nānyathā prāptir iti bhāvitacetasaḥ /
svāṃ dṛṣṭim pravivṛṇvantaḥ sthitāḥ svaniyamabhramaiḥ //

vijñānavādino buddhyā sphuratsvabhramarūpayā /
svāṃ dṛṣṭim pravivṛṇvanti svair eva niyamabhramaiḥ //

ārhatādibhir N17: (a)*ā*rhatā° anyaiś ca svayābhimatayecchayā /
citrāś citrasamācārāḥ kalpitāḥ śāstradṛṣṭayaḥ //

nirnimittotthasaumyāmbubudbudaughair ivotthitaiḥ /
svaniścayair iti prauḍhā nānākārā hi rītayaḥ //

sarvāsām eva caitāsāṃ rītīnām eka ākaraḥ /
mano nāma mahābāho maṇīnām iva sāgaraḥ //

na nimbekṣū kaṭusvādū śītoṣṇau nendupāvakau /
yad yathā manasābhyastam upalabdhaṃ tathaiva tat //

yas tv akṛtrima ānandas tadartham prayateta na vai /
manas tanmayatāṃ neyaṃ tenāsau samavāpyate //

dṛśyaṃ saṃsāraḍimbasthaṃ tuccham parijahan manaḥ /
tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāṃ nāvaśaḥ parikṛṣyate //

apavitram asadrūpam mohanam bhayakāraṇam N17: bha⟨v⟩[y]a° /
dṛśyam ābhāsam ābhogi bandham mā bhāvayānagha N17: °va(na)yā° //

māyaiṣā N17: m(a)[ā]yai° sā hy avidyaiṣā bhāvanaiṣā bhayāvahā /
saṃvidas tanmayatvaṃ yat tat karmeti vidur budhāḥ //

draṣṭur dṛśyaikatānatvaṃ viddhi tvam mohanam manaḥ /
bhramāyaiva ca tan mithyā mahīmakkolakarmavat //

dṛśyatanmayatā yaiṣā svabhāvasyānubhūyate /
saṃsāramadirā seyam avidyety ucyate budhaiḥ dṛśy(e)at(i)a*nmayatā → budhaiḥ* //

anayopahato lokaḥ kalyāṇaṃ nādhigacchati /
bhāsvaraṃ tapanālokam paṭalāndhekṣaṇo yathā //

svayam utpadyate sā ca saṅkalpād vyomavṛkṣavat /
asaṅkalpanamātreṇa svayam eva vinaśyati //

asaṅkalpanamātreṇa bhāvanāyām mahāmate /
kṣīṇāyāṃ svaprasādena vimarśena vilāsinā N17: °sin(i)*ā* //

asaṃsaṅge padārtheṣu sarveṣu sthiratāṃ gate /
satyadṛṣṭau prasannāyām asatye kṣayam āgate //

nirvikalpacid acchātmā sa ātmā samavāpyate /
nāsattā yasya no sattā na sukhaṃ nāpi duḥkhitā //

kevalaṃ kevalībhāvo yasyāntar upalabhyate /
abhavyayā bhāvanayā na cittendriyadṛṣṭibhiḥ //

ātmano ḥnanyabhūtābhir api yaḥ parivarjitaḥ /
vāsanābhir anantābhir vyomeva vanarājibhiḥ Ś1,Ś3,N17: ghana°; MṬ: vana° //

sandigdhāyāṃ yathā rajjvāṃ sarpatvaṃ tadvad eva hi /
cidākāśātmanā bandhas tv abaddhenaiva kalpitaḥ //

kalpitaṃ kalpitaṃ vastu pratikalpanayānyayā /
tad evānyatvam ādatte kham ahorātrayor iva //

yad atuccham anāyāsam anupādhi gatabhramam /
tat tatkalpanayā tādṛk tat sukhāyaiva kalpate //

śūnya eva kusūle ḥntaḥ siṃho ḥstīti bhayaṃ yathā /
śūnya eva śarīre ḥntar baddho ḥsmīti bhayaṃ tathā //

yathā śūnye kusūle ḥntaḥ prekṣya siṃho na labhyate /
tathā saṃsārabandhārhaḥ prekṣitaḥ san na labhyate //

idaṃ jagad ayaṃ cāham itīyam bhrāntir utthitā /
bālānāṃ śyāmale N17: ⟨dh⟩[ś]yāma° kāle chāyā vaitālikī yathā //

kalpanāvaśato jantor bhāvābhāvāḥ Ś1,Ś3: bhāvā°; N17: bhābhā° śubhāśubhāḥ /
kṣaṇād asattām āyānti sattām api punaḥ punaḥ //

mātaiva gṛhiṇībhāvagṛhītā kaṇṭhalambinī /
karoti gṛhiṇīkāryaṃ N17: °ṇī(bhā)kā° suratānandadāyinī //

kāntaiva mātṛbhāvena gṛhītākaṇṭhalambinī /
dūraṃ vismārayaty eva manmathonmādabhāvanām //

bhāvānusāriphaladam padārthaugham avekṣya ca /
na jñeneha padārtheṣu rūpam ekam udīryate //

dṛḍhabhāvanayā ceto yad yathā bhāvayaty alam /
tat tatphalaṃ tadākāraṃ tāvatkālam prapaśyati //

na tad asti na yat satyaṃ na tad asti na yan mṛṣā /
yad yathā yena nirṇītaṃ tat tathā tena lakṣyate //

bhāvitākāśamātaṅgaṃ vyomahastitayā manaḥ /
vyomakānanamātaṅgīṃ vyomasthām anudhāvati //

tasmāt saṅkalpam eva tvaṃ sarvabhāvamayātmakam /
tyaja rāghava susvasthaḥ svātmanaiva bhavātmani //

maṇir hi pratibimbānām pratiṣedhakriyām prati /
aśakto jaḍabhāvena na tu rāma bhavādṛśaḥ //

yad yan manomaṇau rāma taveha pratibimbati /
tad avastv iti nirṇīya mā tenāgaccha rañjanām //

tad eva satyam iti vāpy abhinnam paramātmanaḥ /
manvānas tvam anādyantam bhāvayātmānam ātmanā //

cetasi pratibimbanti ye bhāvās tava rāghava /
rañjayantv anyasaktātman mā te tvāṃ sphaṭikaṃ yathā //

sphaṭikam apamalaṃ yathā viśanti prakaṭatayā navarañjanā vicitrāḥ /
iha hi vimananaṃ tathā viśantu prakaṭatayā bhuvaṇaiṣaṇā bhavantam //