મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.21

ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ સંશયો મે મહાન્ અયમ્ ।
હૃદિ વ્યાવર્તતે લોલઃ કલ્લોલ ઇવ સાગરે ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને તતે નિત્યે નિરામયે ।
મ્લાના સંવિન્ મનોનામ્ની કુતઃ કેયમ્ ઉપસ્થિતા ॥

યસ્માદ્ અન્યન્ ન નામાસ્તિ ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ ।
કુતઃ કીદૃક્ કથં તસ્ય કલઙ્કઃ કુત્ર વિદ્યતે ॥

સાધુ રામ ત્વયા પ્રોક્તં જ્ઞાતા તે મોક્ષભાગિની ।
મતિર્ ઉત્તમનિઃષ્યન્દા નન્દનસ્યેવ મઞ્જરી ॥

પૂર્વાપરવિચારાર્થતત્પરેયમ્ મતિસ્ તવ ।
સમ્પ્રાપ્સ્યતિ શ્1,શ્3: સમ્પ્રાપ્સ્યતિ; ન્17: સમ્પ્રાશ્યતિ પદમ્ પ્રોચ્ચૈર્ યત્ પ્રાપ્તં શઙ્કરાદિભિઃ ॥

પ્રશ્નસ્યાસ્ય તુ હે ન્17: (ત્)*હ્*એ રામ ન કાલસ્ તવ સમ્પ્રતિ ।
સિદ્ધાન્તઃ કથ્યતે યત્ર તત્રાયમ્ પ્રશ્ન ઉચ્યતે ॥

સિદ્ધાન્તકાલે ભવતા પ્રષ્ટવ્યો ઃહમ્ ઇદમ્ પદમ્ ।
કરામલકવત્ તેન ન્17: °વ⟨ર્⟩[ત્] તેન સિદ્ધાન્તસ્ તે ભવિષ્યતિ ॥

સિદ્ધાન્તકાલે પ્રશ્નોક્તિર્ એષા તવ વિરાજતે ।
પ્રાવૃષ્ય્ એવ હિ કેકોક્તિર્ યુક્તા શરદિ હંસગીઃ ॥

સહજો નીલિમા વ્યોમ્નિ શોભતે પ્રાવૃષઃ ક્ષયે ।
પ્રાવૃષિ તુ દનૂદગ્રપયોદપટલોત્થિતઃ ન્17: પાદ ચ્) ઉમ્મેત્રિસ્છ્; પાદ દ્): °લો⟨સ્⟩[ત્]થિતઃ ॥

અયમ્ પ્રકૃત આરબ્ધો મનોનિર્ણય ઉત્તમઃ ।
યદ્વશાજ્ જનતાજન્મ તદ્ આકર્ણય સુવ્રત ॥

એવમ્ પ્રકૃતિર્ એવેયમ્ મનોમનનધર્મિણી ।
કર્મેતિ રામ નિર્ણીતં સર્વૈર્ એવ મુમુક્ષુભિઃ ॥

શૃણુ લક્ષણભેદેન તન્ નાનામતતાં કથમ્ ।
વાગ્મિનાં વદતાં યાતં ચિત્રાભિઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ ॥

યં યમ્ ભાવમ્ ઉપાદત્તે મનો મનનચઞ્ચલમ્ ।
તં તમ્ એતિ ઘનામોદમધ્યસ્થઃ પવનો યથા ॥

તતસ્ તમ્ એવ નિર્ણીય તમ્ એવ ચ વિકલ્પયન્ ।
અન્તસ્ તયા રઞ્જનયા રઞ્જયન્ ન્17: °જય⟨ં⟩[ન્] સ્વામ્ અહઙ્કૃતિમ્ ॥

તન્નિશ્ચયમ્ ઉપાદાય તત્રૈવ રસમ્ ઋચ્છતિ ।
તન્મયત્વં શરીરે તુ તતો બુદ્ધીન્દ્રિયેષ્વ્ અપિ ॥

યન્મયં હિ મનો રામ દેહસ્ તદનુ તદ્વશાત્ ।
તત્તામ્ આયાતિ ગન્ધાન્તઃ શ્1,શ્3: ગન્ધાન્તઃ; ન્17: ગચ્છન્તઃ પવનો ગન્ધતામ્ ઇવ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયેષુ વલ્ગત્સુ કર્મેન્દ્રિયગણસ્ તતઃ ।
સ્ફુરતિ સ્વત એવોર્વીરજો લોલ ઇવાનિલે ॥

કર્મેન્દ્રિયગણે ક્ષુબ્ધે સ્વશક્તિમ્ પ્રથયત્ય્ અલમ્ ।
કર્મ નિષ્પદ્યતે સ્ફારમ્ પાંસુજાલમ્ ઇવાનિલાત્ ॥

એવં હિ મનસઃ કર્મ કર્મબીજમ્ મનઃ સ્મૃતમ્ ।
અભિન્નૈવ તયોઃ સત્તા યથા કુસુમગન્ધયોઃ ॥

યાદૃશમ્ ભાવમ્ આદત્તે દૃઢાભ્યાસવશાન્ મનઃ ।
તથા સ્પન્દો ઃસ્ય કર્માખ્યસ્ તથા શાખા વિમુઞ્ચતિ ॥

તથા ક્રિયાં તત્ફલદાં નિષ્પાદયતિ ચાદરાત્ ।
તતસ્ તદ્ એવ ચાસ્વાદમ્ અનુભૂયાશુ બધ્યતે ॥

યં યમ્ ભાવમ્ ઉપાદત્તે તત્ તદ્ વસ્ત્વ્ ઇતિ વિન્દતિ ।
તચ્ છ્રેયો ઃન્યત્ તુ નાસ્તીતિ નિશ્ચયો ઃસ્ય પ્રજાયતે ॥

ધર્માર્થકામમોક્ષાર્થમ્ પ્રયતન્તે સદૈવ હિ ।
મનાંસિ દૃઢભાવાનિ પ્રતિપત્ત્યા સ્વયૈવ હિ ॥

મનોભિઃ કાપિલાનાં તુ પ્રતિપત્તિં નિજામ્ અલમ્ ।
ઉરરીકૃત્ય ન્17: ઉ⟨ત્ત્⟩[ર્]અરી° નિર્ણીય કલ્પિતાઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ ॥

મોક્ષે તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિમ્ પ્રવિવૃણ્વન્તઃ ન્17: °ન્ત્(આ)અઃ સ્થિતાઃ સ્વનિયમભ્રમૈઃ ॥

વેદાન્તવાદિનો બુદ્ધ્યા બ્રહ્મેદમ્ ઇતિ દૃઢયા ।
યુક્તિં શમદમોપેતાં વ્ગ્લ્. બ્રહ્મસૂત્ર ઇઇઇ 4,27: શમદમાદ્યુપેતઃ સ્યાત્ ... નિર્ણીય પરિકલ્પ્ય ચ ॥

મુક્તૌ તુ નાન્યથા પ્રાપ્તિર્ ઇતિ ભાવિતચેતસઃ ।
સ્વાં દૃષ્ટિમ્ પ્રવિવૃણ્વન્તઃ સ્થિતાઃ સ્વનિયમભ્રમૈઃ ॥

વિજ્ઞાનવાદિનો બુદ્ધ્યા સ્ફુરત્સ્વભ્રમરૂપયા ।
સ્વાં દૃષ્ટિમ્ પ્રવિવૃણ્વન્તિ સ્વૈર્ એવ નિયમભ્રમૈઃ ॥

આર્હતાદિભિર્ ન્17: (અ)*આ*ર્હતા° અન્યૈશ્ ચ સ્વયાભિમતયેચ્છયા ।
ચિત્રાશ્ ચિત્રસમાચારાઃ કલ્પિતાઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ ॥

નિર્નિમિત્તોત્થસૌમ્યામ્બુબુદ્બુદૌઘૈર્ ઇવોત્થિતૈઃ ।
સ્વનિશ્ચયૈર્ ઇતિ પ્રૌઢા નાનાકારા હિ રીતયઃ ॥

સર્વાસામ્ એવ ચૈતાસાં રીતીનામ્ એક આકરઃ ।
મનો નામ મહાબાહો મણીનામ્ ઇવ સાગરઃ ॥

ન નિમ્બેક્ષૂ કટુસ્વાદૂ શીતોષ્ણૌ નેન્દુપાવકૌ ।
યદ્ યથા મનસાભ્યસ્તમ્ ઉપલબ્ધં તથૈવ તત્ ॥

યસ્ ત્વ્ અકૃત્રિમ આનન્દસ્ તદર્થમ્ પ્રયતેત ન વૈ ।
મનસ્ તન્મયતાં નેયં તેનાસૌ સમવાપ્યતે ॥

દૃશ્યં સંસારડિમ્બસ્થં તુચ્છમ્ પરિજહન્ મનઃ ।
તજ્જાભ્યાં સુખદુઃખાભ્યાં નાવશઃ પરિકૃષ્યતે ॥

અપવિત્રમ્ અસદ્રૂપમ્ મોહનમ્ ભયકારણમ્ ન્17: ભ⟨વ્⟩[ય્]અ° ।
દૃશ્યમ્ આભાસમ્ આભોગિ બન્ધમ્ મા ભાવયાનઘ ન્17: °વ(ન)યા° ॥

માયૈષા ન્17: મ્(અ)[આ]યૈ° સા હ્ય્ અવિદ્યૈષા ભાવનૈષા ભયાવહા ।
સંવિદસ્ તન્મયત્વં યત્ તત્ કર્મેતિ વિદુર્ બુધાઃ ॥

દ્રષ્ટુર્ દૃશ્યૈકતાનત્વં વિદ્ધિ ત્વમ્ મોહનમ્ મનઃ ।
ભ્રમાયૈવ ચ તન્ મિથ્યા મહીમક્કોલકર્મવત્ ॥

દૃશ્યતન્મયતા યૈષા સ્વભાવસ્યાનુભૂયતે ।
સંસારમદિરા સેયમ્ અવિદ્યેત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ દૃશ્ય્(એ)અત્(ઇ)અ*ન્મયતા → બુધૈઃ* ॥

અનયોપહતો લોકઃ કલ્યાણં નાધિગચ્છતિ ।
ભાસ્વરં તપનાલોકમ્ પટલાન્ધેક્ષણો યથા ॥

સ્વયમ્ ઉત્પદ્યતે સા ચ સઙ્કલ્પાદ્ વ્યોમવૃક્ષવત્ ।
અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સ્વયમ્ એવ વિનશ્યતિ ॥

અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ ભાવનાયામ્ મહામતે ।
ક્ષીણાયાં સ્વપ્રસાદેન વિમર્શેન વિલાસિના ન્17: °સિન્(ઇ)*આ* ॥

અસંસઙ્ગે પદાર્થેષુ સર્વેષુ સ્થિરતાં ગતે ।
સત્યદૃષ્ટૌ પ્રસન્નાયામ્ અસત્યે ક્ષયમ્ આગતે ॥

નિર્વિકલ્પચિદ્ અચ્છાત્મા સ આત્મા સમવાપ્યતે ।
નાસત્તા યસ્ય નો સત્તા ન સુખં નાપિ દુઃખિતા ॥

કેવલં કેવલીભાવો યસ્યાન્તર્ ઉપલભ્યતે ।
અભવ્યયા ભાવનયા ન ચિત્તેન્દ્રિયદૃષ્ટિભિઃ ॥

આત્મનો ઃનન્યભૂતાભિર્ અપિ યઃ પરિવર્જિતઃ ।
વાસનાભિર્ અનન્તાભિર્ વ્યોમેવ વનરાજિભિઃ શ્1,શ્3,ન્17: ઘન°; મ્ટ્: વન° ॥

સન્દિગ્ધાયાં યથા રજ્જ્વાં સર્પત્વં તદ્વદ્ એવ હિ ।
ચિદાકાશાત્મના બન્ધસ્ ત્વ્ અબદ્ધેનૈવ કલ્પિતઃ ॥

કલ્પિતં કલ્પિતં વસ્તુ પ્રતિકલ્પનયાન્યયા ।
તદ્ એવાન્યત્વમ્ આદત્તે ખમ્ અહોરાત્રયોર્ ઇવ ॥

યદ્ અતુચ્છમ્ અનાયાસમ્ અનુપાધિ ગતભ્રમમ્ ।
તત્ તત્કલ્પનયા તાદૃક્ તત્ સુખાયૈવ કલ્પતે ॥

શૂન્ય એવ કુસૂલે ઃન્તઃ સિંહો ઃસ્તીતિ ભયં યથા ।
શૂન્ય એવ શરીરે ઃન્તર્ બદ્ધો ઃસ્મીતિ ભયં તથા ॥

યથા શૂન્યે કુસૂલે ઃન્તઃ પ્રેક્ષ્ય સિંહો ન લભ્યતે ।
તથા સંસારબન્ધાર્હઃ પ્રેક્ષિતઃ સન્ ન લભ્યતે ॥

ઇદં જગદ્ અયં ચાહમ્ ઇતીયમ્ ભ્રાન્તિર્ ઉત્થિતા ।
બાલાનાં શ્યામલે ન્17: ⟨ધ્⟩[શ્]યામ° કાલે છાયા વૈતાલિકી યથા ॥

કલ્પનાવશતો જન્તોર્ ભાવાભાવાઃ શ્1,શ્3: ભાવા°; ન્17: ભાભા° શુભાશુભાઃ ।
ક્ષણાદ્ અસત્તામ્ આયાન્તિ સત્તામ્ અપિ પુનઃ પુનઃ ॥

માતૈવ ગૃહિણીભાવગૃહીતા કણ્ઠલમ્બિની ।
કરોતિ ગૃહિણીકાર્યં ન્17: °ણી(ભા)કા° સુરતાનન્દદાયિની ॥

કાન્તૈવ માતૃભાવેન ગૃહીતાકણ્ઠલમ્બિની ।
દૂરં વિસ્મારયત્ય્ એવ મન્મથોન્માદભાવનામ્ ॥

ભાવાનુસારિફલદમ્ પદાર્થૌઘમ્ અવેક્ષ્ય ચ ।
ન જ્ઞેનેહ પદાર્થેષુ રૂપમ્ એકમ્ ઉદીર્યતે ॥

દૃઢભાવનયા ચેતો યદ્ યથા ભાવયત્ય્ અલમ્ ।
તત્ તત્ફલં તદાકારં તાવત્કાલમ્ પ્રપશ્યતિ ॥

ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ સત્યં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મૃષા ।
યદ્ યથા યેન નિર્ણીતં તત્ તથા તેન લક્ષ્યતે ॥

ભાવિતાકાશમાતઙ્ગં વ્યોમહસ્તિતયા મનઃ ।
વ્યોમકાનનમાતઙ્ગીં વ્યોમસ્થામ્ અનુધાવતિ ॥

તસ્માત્ સઙ્કલ્પમ્ એવ ત્વં સર્વભાવમયાત્મકમ્ ।
ત્યજ રાઘવ સુસ્વસ્થઃ સ્વાત્મનૈવ ભવાત્મનિ ॥

મણિર્ હિ પ્રતિબિમ્બાનામ્ પ્રતિષેધક્રિયામ્ પ્રતિ ।
અશક્તો જડભાવેન ન તુ રામ ભવાદૃશઃ ॥

યદ્ યન્ મનોમણૌ રામ તવેહ પ્રતિબિમ્બતિ ।
તદ્ અવસ્ત્વ્ ઇતિ નિર્ણીય મા તેનાગચ્છ રઞ્જનામ્ ॥

તદ્ એવ સત્યમ્ ઇતિ વાપ્ય્ અભિન્નમ્ પરમાત્મનઃ ।
મન્વાનસ્ ત્વમ્ અનાદ્યન્તમ્ ભાવયાત્માનમ્ આત્મના ॥

ચેતસિ પ્રતિબિમ્બન્તિ યે ભાવાસ્ તવ રાઘવ ।
રઞ્જયન્ત્વ્ અન્યસક્તાત્મન્ મા તે ત્વાં સ્ફટિકં યથા ॥

સ્ફટિકમ્ અપમલં યથા વિશન્તિ પ્રકટતયા નવરઞ્જના વિચિત્રાઃ ।
ઇહ હિ વિમનનં તથા વિશન્તુ પ્રકટતયા ભુવણૈષણા ભવન્તમ્ ॥