Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.18

sarvasaṃsṛtiṣaṇḍeṣu bījarūpakalātmanaḥ /
tanmātrapratibhāsasya pratibhāse na bhinnatā //

pravṛttir vā nivṛttir vā tanmātrāpattipūrvakam /
sarvasya jīvajātasya suṣuptatvād anantaram //

pravṛttibhājo N17: °tti(va)bhā° ye jīvās te tanmātrapadaṃ gatāḥ /
tanmātraikatayā N17: °ka(pa)ta° sargān mithaḥ paśyanti kalpitān //

tanmātraikyapraṇālena citrāḥ sargajalāśayāḥ /
parasparaṃ sammilanti ghanatāṃ yānti cābhitaḥ //

kecit pṛthak sthitim itāḥ pṛthag eva layaṃ gatāḥ /
kecin mithaḥ sammilitā jagatṣaṇḍāḥ sthitāḥ kṛtāḥ //

jagatṣaṇḍasahasrāṇi yatrāsaṅkhyāny aṇāv aṇau /
aparasparalagnāni kānanam brahma nāma tat //

mithaḥ sa melanaṃ N17: sa⟨ṃ⟩ melanaṃ naiti ghanatāṃ samupāgataḥ /
yad yad yatra yathā rūḍhaṃ tat tat paśyati netarat //

vartamānamanorājyavaśāj jīvaparamparāḥ /
parasparaṃ sammilitāḥ sargāṇāṃ rūḍhibhāvanāḥ //

dehasattā bhṛśaṃ rūḍhā dehābhāvas tu vismṛtaḥ N17: °t(ā)aḥ /
dehatvaparirūḍhatvāc cidvyomnā vismṛtātmanā //

yathā śuddhaprāṇamarut paraprāṇābhivedhanāt /
vetti vedhyamanorājyaṃ tathā sargān narāśrayī //

sarveṣāṃ jīvarāśīnām ātmāvasthātrayaṃ N17: °śīnā[m ā]tmā° śritaḥ /
jagratsvapnasuṣuptākhyam N17: °s⟨va⟩[u]ṣu° atra deho na kāraṇam //

evam ātmani jīvatvam anyāvasthātrayātmani /
tāpāmbhasīva vīcitvam asmin kacati dehatā //

citkalāpadam āsādya suṣuptāntapade sthitam /
buddho nivartate N17: °rtat⟨o⟩[e] jīvo mūḍhaḥ sarge pravartate //

svabhāvaśuddhir hi yadā tadā maitrī pravartate /
dvayor ekatvarūpaiva susauhārdanidarśanā //

ajñaḥ suṣuptāt sambuddho jīvaḥ kaścit svasargabhāk /
sarvagatvāc N17: °tvā⟨ś⟩[c] citaḥ kaścit parasargeṇa nīyate N17: °ya[te] //

sarge sarge pṛthagrūpaṃ N17: pṛth(i)ag° santi sargāntarāṇy api /
teṣv apy antaḥsthasargaughāḥ kadalīdalapīṭhavat //

sarge sargāntarāpūrapattrapīvaravṛttimān /
svabhāvaśītalo brahmakadalīdalamaṇḍapaḥ //

kadalyām anyatā nāsti yathā pattraśateṣv api /
brahmatattve ḥnyatā nāsti tathā sargaśateṣv api //

bījāt phalaṃ rasād bhūtvā yathā bījam punar bhavet /
tathā brahma mano bhūtvā bodhād brahma punar bhavet //

rasakāraṇakam bījam phalabhāvena jṛmbhate /
brahmakāraṇako jīvo jagadrūpeṇa jṛmbhate //

rasasya kāraṇaṃ kiṃ syād iti vaktuṃ na yujyate /
svabhāvo nirviśeṣatvāt paraṃ vaktuṃ na yujyate //

na cāsattā sarvamaye vaktuṃ kvacana śakyate /
nākāraṇe kāraṇādi pare vāsty ādikāraṇe //

bījaṃ jahan nijavapuḥ phalībhūtaṃ vilokyate N17: phal(aṃ bījaṃ ca saṃsthitaṃ) *ībhūtaṃ vilokyate* ⟨bījasyākṛtimat sarvaṃ tenānākṛti tatpadam⟩ /
brahmājahan nijavapuḥ phalam bījaṃ ca saṃsthitam //

bījasyākṛtimat sarvaṃ tenānākṛti tatpadam /
na yujyate samīkartuṃ tasmān nāsty upamā śive //

kham eva jāyate khābhān na ca taj jāyate ḥnyadṛk /
ato na jātaṃ vā jātaṃ viddhi brahmanabho jagat //

dṛśyam paśyan svam ātmānaṃ na draṣṭā samprapaśyati /
prapañcākrāntasaṃvitteḥ kasyodeti nijā sthitiḥ //

mṛgatṛṣṇājalabhrāntau satyāṃ keva vidagdhatā /
vidagdhatāyāṃ satyāṃ tu kevāsau mṛgatṛṣṇikā //

ākāśaviśado draṣṭā sarvago ḥpi na paśyati /
netraṃ nijam ivātmānaṃ dṛśībhūtam aho bhramaḥ //

ākāśaviśadam brahma yatnenāpi na labhyate /
dṛśye dṛśyatayādṛṣṭe tv asya lābhaḥ sudūrataḥ //

tvādṛksthūlo ḥvadhānena vinā yatra na dṛśyate /
tatrātidūrodastaiva draṣṭuḥ sūkṣmasya dṛśyatā //

draṣṭā draṣṭaiva bhavati na tu spṛśati dṛśyatām /
dṛśyaṃ ca dṛśyate tena draṣṭā rāma na dṛśyate //

draṣṭaiva sambhavaty eko na tu dṛśyam ihāsti hi /
draṣṭā sarvātmako dṛśyaṃ sthitaś cet keva dṛśyatā //

sarvaśaktimatā rājñā yat yat sampādyate yathā /
tat tat tathā bhavaty āśu sa evodeti tattayā //

yathā madhurasollāsaḥ ṣaṇḍo bhavati bhāsuraḥ /
rasatām ajahac N17: °ha⟨ś⟩[c] caiva phalapuṣpadalonnataḥ //

cidullāsas tathā jīvo bhūtvā bhavati dehakaḥ /
cinmātratāṃ tām ajahad eva darśanadṛṅmayaḥ N17: °dṛ⟨ṃ⟩[ṅ]ma° //

nānāṣaṇḍasahasraughair advitīyair nijātmanaḥ /
yathodeti raso bhaumaś cit tathodety ahambhramaiḥ //

cidrasollāsavṛkṣāṇāṃ kacatām ātmanātmani /
dṛśyaśākhāśatāḍhyānām iha nānto ḥvagamyate //

ṣaṇḍaḥ pratyekam evāntar yathā rasacamatkṛtim /
svādayaty evam eṣā cit pṛthak paśyati saṃsṛtīḥ //

yā yodeti N17: yod⟨ai⟩[e]° yathā yasyā jīvaśakteḥ svasaṃsṛtiḥ /
tām tāṃ tathaiti sā svāntaś N17: sā ⟨m⟩[s]vā° cid bhūtabhuvanasthitim //

jīvasaṃsṛtayaḥ °y(ā)aḥ kāścit pramilanti parasparam /
svayaṃ vihṛtya saṃsāre śāmyanti cirakālataḥ //

sūkṣmayā parayā dṛṣṭyā svam paśyasy anayā tathā /
jagajjālasahasrāṇi paramāṇvantareṣv api //

bhittau nabhasi pāṣāṇe jvālāyām anile jale /
santi saṃsāralakṣyāṇi tile tailam ivākhile //

śuddham eti yadā cetas tadā N17: tadā⟨s tadā⟩ jīvo bhavec citiḥ /
śuddhā ca sā sarvagatā tena sammelanam mithaḥ //

sarveṣām padmajādīnāṃ svasattābhramapūrakaḥ /
jagaddīrghamahāsvapnaḥ svayam antaḥ samutthitaḥ //

svapnāt svapnāntaraṃ yānti kāścid bhūtaparamparāḥ /
tenopalambhaḥ kuḍyādāv āsāṃ dṛḍhataraḥ sthitaḥ //

yad yatra cid bhāvayati tat tatrāśu bhavaty alam /
tayā svapne ḥpi yad dṛṣṭaṃ tatkāle satyam eva tat //

cidaṇor antare santi samastānubhavāṇavaḥ /
yathā bījāntare pattralatāpuṣpaphalāṇavaḥ //

paramāṇuṃ jagad antar Unmetrisch. Ś1: jaga*n*ty antar; Ś3: jaganty antar dhatte citparamāṇukaḥ /
līnam ākāśam ākāśe dvaitaikyabhramam utsṛja //

deśakālakriyādyākhyaiḥ svair evāṇubhir eva cit /
aṇūn anubhavaty antar itarāṇor asambhavāt //

svayaṃ sarvasya kacitaḥ svacchaś cidaṇuṣaṇḍakaḥ /
brahmādeḥ kīṭaniṣṭhasya dehadṛṣṭyānubhāvitaḥ //

kacitaṃ kiñcid eveha vastutas tu na kiñcana /
svayaṃ svatvaṃ svādayante dvaitaṃ citparamāṇavaḥ //

svayam prakacati sphāradehaś cidaṇuṣaṇḍakaḥ /
netrādikusumadvāraiḥ saṃvidāmodam udgiran //

sampaśyatītarān kaścid bahīrūpeṇa cidghanān /
sarvagatvād anāśatvād dṛśyabījasya vai citeḥ //

antar evākhilaṃ kaścit paśyaty avikalaṃ jagat /
tatrātikālaṃ kalanād unmajjati nimajjati N17: °ti (nimajjati) //

svapnāt svapnāntaraṃ tatra tathā paśyan punaḥ punaḥ /
mithyāvaṭeṣu luṭhitaḥ śileva śikharacyutā //

kecit sammīlitāḥ kecid ātmany eva bhrame sthitāḥ /
magnāḥ svasaṃvidrasataḥ sphuranto Ś1,Ś3: sphuranto; N17: sphurato dehiṣaṇḍakāḥ //

svayam antaḥ prapaśyanti ye jagajjīvasambhramam /
taiḥ kaiścit tat tathā dṛśyam asatsvapnavad āśritam //

sarvātmatvāt svabhāvasya tad dṛśyaṃ satyam ātmani /
sarvago vidyate yatra tatra sarvam udeti hi //

jīvāntaḥ pratibhāsasya sargasya punar antare /
jīvaṣaṇḍa udety uccais tasyāntar itaro ḥpi ca //

jīvāntar jāyate jīvas tasyāntar api jīvakaḥ /
sarvatra rambhādalavaj jīvabījam prajīvati //

dṛśyabuddhiparāvṛddhi samam etad anantakam /
hemnīva kaṭakāditvam parijñaptyaiva naśyati //

vicāro yasya nodeti ko ḥhaṃ kim idam ity alam /
tasyādyantāvimukto ḥsau N17: °ādya⟨t⟩[n]tāvimukto ⟨m⟩[ḥs]au dīrgho jīvajvarabhramaḥ //

vicāraḥ phalitas tasya vijñeyo yasya sanmateḥ /
dinānudinam āyāti tānavam bhogagṛdhnutā //

yathā dehopayuktaṃ hi karoty ārogyam auṣadham /
tathendriyajaye nyasto vivekaḥ phalito bhavet //

viveko ḥsti vacasy eva citre ḥgnir iva bhāsvaraḥ /
yasya tena parityaktā duḥkhāyaiva vivekitā //

yathā sparśena pavanaḥ sattām āyāti no girā /
tathecchātānavenaiva viveko ḥsyeti budhyate //

citrāmṛtaṃ nāmṛtam eva viddhi citrānalaṃ nānalam eva viddhi /
citre ḥṅganā nūnam anaṅganaiva vācā vivekas tv aviveka eva //

pūrvaṃ vivekena tanutvam eti rāgo ḥtha vairaṃ ca samūlam eva /
paścāt parikṣīyata eva yatra sa pāvanas tatra vivekitāsti //