મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.18

સર્વસંસૃતિષણ્ડેષુ બીજરૂપકલાત્મનઃ ।
તન્માત્રપ્રતિભાસસ્ય પ્રતિભાસે ન ભિન્નતા ॥

પ્રવૃત્તિર્ વા નિવૃત્તિર્ વા તન્માત્રાપત્તિપૂર્વકમ્ ।
સર્વસ્ય જીવજાતસ્ય સુષુપ્તત્વાદ્ અનન્તરમ્ ॥

પ્રવૃત્તિભાજો ન્17: °ત્તિ(વ)ભા° યે જીવાસ્ તે તન્માત્રપદં ગતાઃ ।
તન્માત્રૈકતયા ન્17: °ક(પ)ત° સર્ગાન્ મિથઃ પશ્યન્તિ કલ્પિતાન્ ॥

તન્માત્રૈક્યપ્રણાલેન ચિત્રાઃ સર્ગજલાશયાઃ ।
પરસ્પરં સમ્મિલન્તિ ઘનતાં યાન્તિ ચાભિતઃ ॥

કેચિત્ પૃથક્ સ્થિતિમ્ ઇતાઃ પૃથગ્ એવ લયં ગતાઃ ।
કેચિન્ મિથઃ સમ્મિલિતા જગત્ષણ્ડાઃ સ્થિતાઃ કૃતાઃ ॥

જગત્ષણ્ડસહસ્રાણિ યત્રાસઙ્ખ્યાન્ય્ અણાવ્ અણૌ ।
અપરસ્પરલગ્નાનિ કાનનમ્ બ્રહ્મ નામ તત્ ॥

મિથઃ સ મેલનં ન્17: સ⟨ં⟩ મેલનં નૈતિ ઘનતાં સમુપાગતઃ ।
યદ્ યદ્ યત્ર યથા રૂઢં તત્ તત્ પશ્યતિ નેતરત્ ॥

વર્તમાનમનોરાજ્યવશાજ્ જીવપરમ્પરાઃ ।
પરસ્પરં સમ્મિલિતાઃ સર્ગાણાં રૂઢિભાવનાઃ ॥

દેહસત્તા ભૃશં રૂઢા દેહાભાવસ્ તુ વિસ્મૃતઃ ન્17: °ત્(આ)અઃ ।
દેહત્વપરિરૂઢત્વાચ્ ચિદ્વ્યોમ્ના વિસ્મૃતાત્મના ॥

યથા શુદ્ધપ્રાણમરુત્ પરપ્રાણાભિવેધનાત્ ।
વેત્તિ વેધ્યમનોરાજ્યં તથા સર્ગાન્ નરાશ્રયી ॥

સર્વેષાં જીવરાશીનામ્ આત્માવસ્થાત્રયં ન્17: °શીના[મ્ આ]ત્મા° શ્રિતઃ ।
જગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યમ્ ન્17: °સ્⟨વ⟩[ઉ]ષુ° અત્ર દેહો ન કારણમ્ ॥

એવમ્ આત્મનિ જીવત્વમ્ અન્યાવસ્થાત્રયાત્મનિ ।
તાપામ્ભસીવ વીચિત્વમ્ અસ્મિન્ કચતિ દેહતા ॥

ચિત્કલાપદમ્ આસાદ્ય સુષુપ્તાન્તપદે સ્થિતમ્ ।
બુદ્ધો નિવર્તતે ન્17: °ર્તત્⟨ઓ⟩[એ] જીવો મૂઢઃ સર્ગે પ્રવર્તતે ॥

સ્વભાવશુદ્ધિર્ હિ યદા તદા મૈત્રી પ્રવર્તતે ।
દ્વયોર્ એકત્વરૂપૈવ સુસૌહાર્દનિદર્શના ॥

અજ્ઞઃ સુષુપ્તાત્ સમ્બુદ્ધો જીવઃ કશ્ચિત્ સ્વસર્ગભાક્ ।
સર્વગત્વાચ્ ન્17: °ત્વા⟨શ્⟩[ચ્] ચિતઃ કશ્ચિત્ પરસર્ગેણ નીયતે ન્17: °ય[તે] ॥

સર્ગે સર્ગે પૃથગ્રૂપં ન્17: પૃથ્(ઇ)અગ્° સન્તિ સર્ગાન્તરાણ્ય્ અપિ ।
તેષ્વ્ અપ્ય્ અન્તઃસ્થસર્ગૌઘાઃ કદલીદલપીઠવત્ ॥

સર્ગે સર્ગાન્તરાપૂરપત્ત્રપીવરવૃત્તિમાન્ ।
સ્વભાવશીતલો બ્રહ્મકદલીદલમણ્ડપઃ ॥

કદલ્યામ્ અન્યતા નાસ્તિ યથા પત્ત્રશતેષ્વ્ અપિ ।
બ્રહ્મતત્ત્વે ઃન્યતા નાસ્તિ તથા સર્ગશતેષ્વ્ અપિ ॥

બીજાત્ ફલં રસાદ્ ભૂત્વા યથા બીજમ્ પુનર્ ભવેત્ ।
તથા બ્રહ્મ મનો ભૂત્વા બોધાદ્ બ્રહ્મ પુનર્ ભવેત્ ॥

રસકારણકમ્ બીજમ્ ફલભાવેન જૃમ્ભતે ।
બ્રહ્મકારણકો જીવો જગદ્રૂપેણ જૃમ્ભતે ॥

રસસ્ય કારણં કિં સ્યાદ્ ઇતિ વક્તું ન યુજ્યતે ।
સ્વભાવો નિર્વિશેષત્વાત્ પરં વક્તું ન યુજ્યતે ॥

ન ચાસત્તા સર્વમયે વક્તું ક્વચન શક્યતે ।
નાકારણે કારણાદિ પરે વાસ્ત્ય્ આદિકારણે ॥

બીજં જહન્ નિજવપુઃ ફલીભૂતં વિલોક્યતે ન્17: ફલ્(અં બીજં ચ સંસ્થિતં) *ઈભૂતં વિલોક્યતે* ⟨બીજસ્યાકૃતિમત્ સર્વં તેનાનાકૃતિ તત્પદમ્⟩ ।
બ્રહ્માજહન્ નિજવપુઃ ફલમ્ બીજં ચ સંસ્થિતમ્ ॥

બીજસ્યાકૃતિમત્ સર્વં તેનાનાકૃતિ તત્પદમ્ ।
ન યુજ્યતે સમીકર્તું તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ ઉપમા શિવે ॥

ખમ્ એવ જાયતે ખાભાન્ ન ચ તજ્ જાયતે ઃન્યદૃક્ ।
અતો ન જાતં વા જાતં વિદ્ધિ બ્રહ્મનભો જગત્ ॥

દૃશ્યમ્ પશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં ન દ્રષ્ટા સમ્પ્રપશ્યતિ ।
પ્રપઞ્ચાક્રાન્તસંવિત્તેઃ કસ્યોદેતિ નિજા સ્થિતિઃ ॥

મૃગતૃષ્ણાજલભ્રાન્તૌ સત્યાં કેવ વિદગ્ધતા ।
વિદગ્ધતાયાં સત્યાં તુ કેવાસૌ મૃગતૃષ્ણિકા ॥

આકાશવિશદો દ્રષ્ટા સર્વગો ઃપિ ન પશ્યતિ ।
નેત્રં નિજમ્ ઇવાત્માનં દૃશીભૂતમ્ અહો ભ્રમઃ ॥

આકાશવિશદમ્ બ્રહ્મ યત્નેનાપિ ન લભ્યતે ।
દૃશ્યે દૃશ્યતયાદૃષ્ટે ત્વ્ અસ્ય લાભઃ સુદૂરતઃ ॥

ત્વાદૃક્સ્થૂલો ઃવધાનેન વિના યત્ર ન દૃશ્યતે ।
તત્રાતિદૂરોદસ્તૈવ દ્રષ્ટુઃ સૂક્ષ્મસ્ય દૃશ્યતા ॥

દ્રષ્ટા દ્રષ્ટૈવ ભવતિ ન તુ સ્પૃશતિ દૃશ્યતામ્ ।
દૃશ્યં ચ દૃશ્યતે તેન દ્રષ્ટા રામ ન દૃશ્યતે ॥

દ્રષ્ટૈવ સમ્ભવત્ય્ એકો ન તુ દૃશ્યમ્ ઇહાસ્તિ હિ ।
દ્રષ્ટા સર્વાત્મકો દૃશ્યં સ્થિતશ્ ચેત્ કેવ દૃશ્યતા ॥

સર્વશક્તિમતા રાજ્ઞા યત્ યત્ સમ્પાદ્યતે યથા ।
તત્ તત્ તથા ભવત્ય્ આશુ સ એવોદેતિ તત્તયા ॥

યથા મધુરસોલ્લાસઃ ષણ્ડો ભવતિ ભાસુરઃ ।
રસતામ્ અજહચ્ ન્17: °હ⟨શ્⟩[ચ્] ચૈવ ફલપુષ્પદલોન્નતઃ ॥

ચિદુલ્લાસસ્ તથા જીવો ભૂત્વા ભવતિ દેહકઃ ।
ચિન્માત્રતાં તામ્ અજહદ્ એવ દર્શનદૃઙ્મયઃ ન્17: °દૃ⟨ં⟩[ઙ્]મ° ॥

નાનાષણ્ડસહસ્રૌઘૈર્ અદ્વિતીયૈર્ નિજાત્મનઃ ।
યથોદેતિ રસો ભૌમશ્ ચિત્ તથોદેત્ય્ અહમ્ભ્રમૈઃ ॥

ચિદ્રસોલ્લાસવૃક્ષાણાં કચતામ્ આત્મનાત્મનિ ।
દૃશ્યશાખાશતાઢ્યાનામ્ ઇહ નાન્તો ઃવગમ્યતે ॥

ષણ્ડઃ પ્રત્યેકમ્ એવાન્તર્ યથા રસચમત્કૃતિમ્ ।
સ્વાદયત્ય્ એવમ્ એષા ચિત્ પૃથક્ પશ્યતિ સંસૃતીઃ ॥

યા યોદેતિ ન્17: યોદ્⟨ઐ⟩[એ]° યથા યસ્યા જીવશક્તેઃ સ્વસંસૃતિઃ ।
તામ્ તાં તથૈતિ સા સ્વાન્તશ્ ન્17: સા ⟨મ્⟩[સ્]વા° ચિદ્ ભૂતભુવનસ્થિતિમ્ ॥

જીવસંસૃતયઃ °ય્(આ)અઃ કાશ્ચિત્ પ્રમિલન્તિ પરસ્પરમ્ ।
સ્વયં વિહૃત્ય સંસારે શામ્યન્તિ ચિરકાલતઃ ॥

સૂક્ષ્મયા પરયા દૃષ્ટ્યા સ્વમ્ પશ્યસ્ય્ અનયા તથા ।
જગજ્જાલસહસ્રાણિ પરમાણ્વન્તરેષ્વ્ અપિ ॥

ભિત્તૌ નભસિ પાષાણે જ્વાલાયામ્ અનિલે જલે ।
સન્તિ સંસારલક્ષ્યાણિ તિલે તૈલમ્ ઇવાખિલે ॥

શુદ્ધમ્ એતિ યદા ચેતસ્ તદા ન્17: તદા⟨સ્ તદા⟩ જીવો ભવેચ્ ચિતિઃ ।
શુદ્ધા ચ સા સર્વગતા તેન સમ્મેલનમ્ મિથઃ ॥

સર્વેષામ્ પદ્મજાદીનાં સ્વસત્તાભ્રમપૂરકઃ ।
જગદ્દીર્ઘમહાસ્વપ્નઃ સ્વયમ્ અન્તઃ સમુત્થિતઃ ॥

સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ ભૂતપરમ્પરાઃ ।
તેનોપલમ્ભઃ કુડ્યાદાવ્ આસાં દૃઢતરઃ સ્થિતઃ ॥

યદ્ યત્ર ચિદ્ ભાવયતિ તત્ તત્રાશુ ભવત્ય્ અલમ્ ।
તયા સ્વપ્ને ઃપિ યદ્ દૃષ્ટં તત્કાલે સત્યમ્ એવ તત્ ॥

ચિદણોર્ અન્તરે સન્તિ સમસ્તાનુભવાણવઃ ।
યથા બીજાન્તરે પત્ત્રલતાપુષ્પફલાણવઃ ॥

પરમાણું જગદ્ અન્તર્ ઉન્મેત્રિસ્છ્. શ્1: જગ*ન્*ત્ય્ અન્તર્; શ્3: જગન્ત્ય્ અન્તર્ ધત્તે ચિત્પરમાણુકઃ ।
લીનમ્ આકાશમ્ આકાશે દ્વૈતૈક્યભ્રમમ્ ઉત્સૃજ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્યાખ્યૈઃ સ્વૈર્ એવાણુભિર્ એવ ચિત્ ।
અણૂન્ અનુભવત્ય્ અન્તર્ ઇતરાણોર્ અસમ્ભવાત્ ॥

સ્વયં સર્વસ્ય કચિતઃ સ્વચ્છશ્ ચિદણુષણ્ડકઃ ।
બ્રહ્માદેઃ કીટનિષ્ઠસ્ય દેહદૃષ્ટ્યાનુભાવિતઃ ॥

કચિતં કિઞ્ચિદ્ એવેહ વસ્તુતસ્ તુ ન કિઞ્ચન ।
સ્વયં સ્વત્વં સ્વાદયન્તે દ્વૈતં ચિત્પરમાણવઃ ॥

સ્વયમ્ પ્રકચતિ સ્ફારદેહશ્ ચિદણુષણ્ડકઃ ।
નેત્રાદિકુસુમદ્વારૈઃ સંવિદામોદમ્ ઉદ્ગિરન્ ॥

સમ્પશ્યતીતરાન્ કશ્ચિદ્ બહીરૂપેણ ચિદ્ઘનાન્ ।
સર્વગત્વાદ્ અનાશત્વાદ્ દૃશ્યબીજસ્ય વૈ ચિતેઃ ॥

અન્તર્ એવાખિલં કશ્ચિત્ પશ્યત્ય્ અવિકલં જગત્ ।
તત્રાતિકાલં કલનાદ્ ઉન્મજ્જતિ નિમજ્જતિ ન્17: °તિ (નિમજ્જતિ) ॥

સ્વપ્નાત્ સ્વપ્નાન્તરં તત્ર તથા પશ્યન્ પુનઃ પુનઃ ।
મિથ્યાવટેષુ લુઠિતઃ શિલેવ શિખરચ્યુતા ॥

કેચિત્ સમ્મીલિતાઃ કેચિદ્ આત્મન્ય્ એવ ભ્રમે સ્થિતાઃ ।
મગ્નાઃ સ્વસંવિદ્રસતઃ સ્ફુરન્તો શ્1,શ્3: સ્ફુરન્તો; ન્17: સ્ફુરતો દેહિષણ્ડકાઃ ॥

સ્વયમ્ અન્તઃ પ્રપશ્યન્તિ યે જગજ્જીવસમ્ભ્રમમ્ ।
તૈઃ કૈશ્ચિત્ તત્ તથા દૃશ્યમ્ અસત્સ્વપ્નવદ્ આશ્રિતમ્ ॥

સર્વાત્મત્વાત્ સ્વભાવસ્ય તદ્ દૃશ્યં સત્યમ્ આત્મનિ ।
સર્વગો વિદ્યતે યત્ર તત્ર સર્વમ્ ઉદેતિ હિ ॥

જીવાન્તઃ પ્રતિભાસસ્ય સર્ગસ્ય પુનર્ અન્તરે ।
જીવષણ્ડ ઉદેત્ય્ ઉચ્ચૈસ્ તસ્યાન્તર્ ઇતરો ઃપિ ચ ॥

જીવાન્તર્ જાયતે જીવસ્ તસ્યાન્તર્ અપિ જીવકઃ ।
સર્વત્ર રમ્ભાદલવજ્ જીવબીજમ્ પ્રજીવતિ ॥

દૃશ્યબુદ્ધિપરાવૃદ્ધિ સમમ્ એતદ્ અનન્તકમ્ ।
હેમ્નીવ કટકાદિત્વમ્ પરિજ્ઞપ્ત્યૈવ નશ્યતિ ॥

વિચારો યસ્ય નોદેતિ કો ઃહં કિમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
તસ્યાદ્યન્તાવિમુક્તો ઃસૌ ન્17: °આદ્ય⟨ત્⟩[ન્]તાવિમુક્તો ⟨મ્⟩[ઃસ્]ઔ દીર્ઘો જીવજ્વરભ્રમઃ ॥

વિચારઃ ફલિતસ્ તસ્ય વિજ્ઞેયો યસ્ય સન્મતેઃ ।
દિનાનુદિનમ્ આયાતિ તાનવમ્ ભોગગૃધ્નુતા ॥

યથા દેહોપયુક્તં હિ કરોત્ય્ આરોગ્યમ્ ઔષધમ્ ।
તથેન્દ્રિયજયે ન્યસ્તો વિવેકઃ ફલિતો ભવેત્ ॥

વિવેકો ઃસ્તિ વચસ્ય્ એવ ચિત્રે ઃગ્નિર્ ઇવ ભાસ્વરઃ ।
યસ્ય તેન પરિત્યક્તા દુઃખાયૈવ વિવેકિતા ॥

યથા સ્પર્શેન પવનઃ સત્તામ્ આયાતિ નો ગિરા ।
તથેચ્છાતાનવેનૈવ વિવેકો ઃસ્યેતિ બુધ્યતે ॥

ચિત્રામૃતં નામૃતમ્ એવ વિદ્ધિ ચિત્રાનલં નાનલમ્ એવ વિદ્ધિ ।
ચિત્રે ઃઙ્ગના નૂનમ્ અનઙ્ગનૈવ વાચા વિવેકસ્ ત્વ્ અવિવેક એવ ॥

પૂર્વં વિવેકેન તનુત્વમ્ એતિ રાગો ઃથ વૈરં ચ સમૂલમ્ એવ ।
પશ્ચાત્ પરિક્ષીયત એવ યત્ર સ પાવનસ્ તત્ર વિવેકિતાસ્તિ ॥