Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.19

jīvabījam param brahma sarvatra kham iva sthitam /
tena jīvodarajagaty api jīvo ḥsty anekadhā N17: °(dā)*dhā* //

cidghanaikaghanātmatvāj jīvāntar jīvajātayaḥ /
kadalīdalavat santi kīṭā iva narodare //

yo yo rāma yathā grīṣme kalkasvedād bhavet krimiḥ /
tattannāma tathā cittvāt khaṃ jīvībhavati svataḥ //

yathā yathā yatante te jīvakāḥ svātmasiddhaye /
tathā tathā bhavanty āśu vicitropāsanakramaiḥ //

devān devayajo yakṣayajo yakṣān vrajanti hi /
brahma brahmayajo yānti yad atucchaṃ tad āśrayet //

sa śukro bhṛguputro hi nirmalatvāt svasaṃvidaḥ /
baddhaḥ prathamadṛṣṭena dṛśyenāśu svabhāvataḥ //

abhijātāparimlānā bālā yat prathamam puraḥ /
saṃvit prāpnoti tadrūpā bhavaty anyā na kācana //

jāgratsvapnadaśābhedam bhagavan vaktum arhasi /
kathaṃ ca jāgraj jāgrat syāt svapno ḥjāgrat katham bhavet //

sthirapratyayayuktaṃ yat taj jāgrad iti kathyate /
asthirapratyayaṃ N17: °ra(ṃ)pra° yat syāt sa svapnaḥ samudāhṛtaḥ //

jāgrac N17: °gra⟨ś⟩[c] cet kṣaṇadṛṣṭaḥ N17: °ṣṭa⟨ṃ⟩[ḥ] syāt svapnaḥ kālāntarasthitaḥ /
taj jāgrat svapnatām eti svapno jāgrattvam ṛcchati //

jāgratsvapnadaśābhedo na sthirāsthiratāṃ vinā /
samaḥ sadaiva sarvatra samastānubhavo ḥnayoḥ //

yad eva sthiratām eti taj jāgrad iti kathyate /
kṣaṇabhaṅgātmakaḥ svapno yathā bhavati tac chṛṇu //

jīvadhātuḥ śarīre ḥntar vidyate yena jīvyate /
tejo vīryaṃ jīvadhātur ityādyabhidham aṅga tat //

vyavahārī yadā kāyo manasā karmaṇā girā /
bhavet tadā sa sampanno jīvadhātuḥ prasarpati //

tasmin prasarpaty aṅgeṣu sparśāt saṃvid udeti hi /
puṣṭatvāt saiti cittākhyām antarlīnajagadbhramā //

sekṣaṇādiṣu randhreṣu prasarpantī bahirmayam /
nānākāravikārāḍhyaṃ N17: °rā*ḍhy*(ā)aṃ rūpam ātmani paśyati //

tat sthiratvāt tayaivātha jāgrad ity avagamyate /
jāgratkrama iti proktaḥ suṣuptādikramaṃ śṛṇu //

manasā karmaṇā vācā yadā kṣubhyati N17: kṣubh⟨i⟩[ya]ti no vapuḥ /
śānta ātiṣṭhati svaccho jīvadhātus tadā tv asau //

samatām āgatair N17: °tai⟨ḥ⟩[r] vātaiḥ kṣobhyate N17: kṣ(e)*o*bh° na hṛdantare /
nirvātasadane dīpo N17: °p(e)*o* yathālokaikakārakaḥ //

tataḥ sarati nāṅgeṣu saṃvit kṣubhyati tena no /
na cekṣaṇādīny āyāti randhrāṇy āyāti no bahiḥ //

jīve ḥntar eva sphurati tailasaṃvid yathā tile /
śītasaṃvid dhima iva snehasaṃvid yathā ghṛte //

jīvaḥ kālakalāṃ kāñcit tiṣṭhan N17: °ṣṭha⟨ṃ⟩[n] śāntatayātmani /
daśām āyāti sauṣuptīṃ saumyavātāṃ vicetanām //

jñātvā cetasy uparate śāmyan vyavaharann api /
jāgratsvapnasuṣupteṣu prabuddhas turyavān smṛtaḥ //

sauṣuptāt somyatāṃ yātaiḥ prāṇaiḥ sañcālyate yadā /
sa jīvadhātus sā saṃvit tataś cittatayoditā //

svāntaḥsaṃsthaṃ jagajjālam bhāgabhāgaiḥ kramabhramaiḥ /
paśyati svāntar evāśu sphāram bījam iva drumam //

jīvadhātur yadā vātaiḥ kiñcit saṅkṣobhyate bhṛśam /
tadohyate ḥmbara iva paśyaty ātmani khe gatim //

yadāmbhasā plāvyate ḥsau tadā vāryādisambhramam /
antar evānubhavati svāmodaṃ kusumaṃ yathā //

yadā pittādinākrāntas tadāgnyauṣṇyādisambhramam /
antar evānubhavati sphāram bahir ivākhilam //

raktāpūrṇo raktavarṇān deśakālān bahir yadā /
paśyaty anubhavātmatvāt tatraiva ca nimajjati //

sevate vāsanāṃ yāṃ tāṃ so ḥntaḥ paśyati nidritaḥ /
pavanakṣobhitai randhrair bahir akṣādibhir yathā //

anākrantendriyacchidro yad akṣubdho ḥntar eva saḥ /
saṃvidānubhavaty āśu sa svapna iti kathyate //

samākrantendriyacchidro yat kṣubdho bāhyasaṃvidā /
paripaśyati taj jāgrad ity āhur matimattamāḥ //

iti viditavatā tvayādhunāntaḥ prathitamahāmatineha satyatāsthā /
asati jagati naiva bhāvanīyā mṛtihṛtisaṃsṛtidoṣabhāvanīyā //