Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.10

atha varṣasahasreṇa divyena parameśvaraḥ /
bhṛguḥ paramasambodhād virarāma samādhitaḥ //

nāpaśyad agre tanayaṃ taṃ nayāvanatānanam /
sīmāntaṃ guṇasīmāyāḥ N17: °s⟨e⟩[ī]māyāḥ puṇyam mūrtam iva sthitam //

apaśyat kevalaṃ kālaṃ kaṅkālam purato mahat /
dehayuktam ivābhāgyaṃ dāridryam iva mūrtimat //

tāpaśuṣkavapuḥ kṛttirandhrasphuritatittiri /
saṃśuṣkāntrodaraguhāchāyāviśrāntadarduram N17: °guhā⟨ś⟩ chāyāviśrāntad⟨u⟩[a]rduram //

netragartakasaṃsuptaprasūnavanakīṭakam /
makṣikāpañjaraprotakośakārikrimivrajam //

prāktanīm upabhogehām iṣṭāniṣṭaphalapradām N17: °pha*la*pra° /
dhārādhautāntayā N17: °ā⟨r⟩[n]tayā tanvā hasac chuṣkāsthimālayā //

śiroghaṭena śubhreṇa sampannenenduvarcasā /
viḍambayac ca karpūraplutaliṅgaśiraḥśriyam N17: °pl⟨a⟩[u]ta° //

ṛjvā saṃśuṣkasitayā svāsthimātrāvaśeṣayā /
grīvayātmānusṛtayā dīrghīkurvad ivākṛtim //

mṛṇālikāpāṇḍurayā dhārāvadhutamāṃsayā /
nāsāsthilatayā vaktraṃ kṛtasīmākramaṃ dadhat //

dīrghakandharayā nūnam uttānīkṛtavaktrayā /
prekṣamāṇam iva prāṇān utkrāntān ambarodare //

jaṅghorujānudordaṇḍair dviguṇaṃ dīrghatāṃ gataiḥ /
pramimāṇam ivāśāntaṃ dīrghādhvaśramabhītitaḥ //

udareṇātinimnena carmaśeṣeṇa śoṣiṇā /
pradarśayad ivājñasya hṛdayasyātiśūnyatām //

prekṣya tac chuṣkakaṅkālam ālānam iva dantinaḥ /
pūrvāparaparāmarśam akurvan bhṛgur utthitaḥ //

ālokasamakālaṃ hi pratibhātaṃ tato bhṛgoḥ /
ciram utkrāntajīvaḥ kim matputro ḥyam iti kṣaṇāt //

acintayata evāsya bhaviṣyattābalaṃ tataḥ /
kālam prati babhūvāśu kopaḥ paramadāruṇaḥ //

akāla eva matputro nītaḥ kim iti kopitaḥ /
kālāya śāpam utsraṣṭum bhagavān upacakrame //

athākalitarūpo ḥsau kālaḥ kavalitaprajaḥ /
ādhibhautikam āsthāya vapur munim upāyayau //

khaḍgapāśadharaḥ śrīmān kuṇḍalī kavacānvitaḥ /
ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho Ś1, Ś3: ṣaḍbhujaḥ ṣaṇmukho; N17: ṣaṇmukho ṣaṭbhujaḥ bahvyā vṛtaḥ kiṅkarasenayā //

yaccharīrasamutthena jvālājālena valgatā /
phullakiṃśukavṛkṣasya babhārādreḥ śriyaṃ nabhaḥ //

yatkarasthatriśūlāgraniṣṭhyūtair agnimaṇḍalaiḥ /
virejur uditair āśāḥ kānakair iva kuṇḍalaiḥ //

yatpāśaśvasanāyastaśikharā medinībhṛtaḥ /
dolām iva samārūḍhāś celuḥ petuś ca ghūrṇitāḥ //

yatkhaḍgamaṇḍaloddyotaśyāmam bimbaṃ vivasvataḥ /
kalpadagdhajagaddhūmaparyākulam Ś1, Ś3: °paryākulam; N17: °pa(-)*yī*kulam ivābabhau //

sa upetya mahābāhuḥ kupitaṃ tam mahāmunim /
kalpakṣubdhābdhigambhīraṃ sāntvapūrvam uvāca ha //

vijñātalokasthitayo mune dṛṣṭaparāvarāḥ /
hetunāpi na muhyanti kim u hetum vinottamāḥ //

tvam anantatapā vipro vayaṃ niyatipālakāḥ /
tena sampūjyase pūjya sādho netarayecchayā //

mā tapaḥ kṣapaya kṣubdhaiḥ kalpakālamahānalaiḥ /
yo na dagdho ḥsmi me tasya kiṃ tvaṃ śāpena dhakṣyasi //

saṃsārāvalayo grastā nigīrṇā rudrakoṭayaḥ /
bhuktāni viṣṇuvṛndāni kena śāptā vayam Ś1,Ś3: vayam; N17: varam mune //

bhoktāro hi vayam brahman bhojanaṃ yuṣmadādayaḥ /
svayaṃ niyatir eṣā hi nāvayor etad īhitam //

svayam ūrdhvam prayāty agniḥ svayaṃ yānti payāṃsy adhaḥ /
bhoktāram bhojanaṃ yāti sṛṣṭiś cāpy antakaṃ svayam //

idam ittham mune rūpam asyeha paramātmanaḥ N17: °pa⟨na⟩[ra]mā° /
svātmani svayam evātmā svata eva vijṛmbhate //

neha kartā na bhoktāsti dṛṣṭyā naṣṭakalaṅkayā /
bahavaś ceha kartāro dṛṣṭyānaṣṭakalaṅkayā //

kartṛtākartṛte brahman kevalam parikalpite /
asamyagdarśanenaiva na samyagdarśanena vaḥ //

puṣpāṇi taruṣaṇḍeṣu bhūtāni bhuvaneṣu ca /
svayam āyānti yāntīha kalpyate hetutā vidheḥ //

abbimbitasya candrasya calane kartrakartṛte /
na satye nānṛte yadvat tadvat N17: ta*dva*t kālasya sṛṣṭiṣu //

mano mithyābhramāl loke kartṛtākartṛtāmayam /
karoti kalanāṃ rajjvām bhrāntekṣaṇa ivāhitām //

tena mā gā Ś1,Ś3: gā; N17: ga mune kopam āpadām īdṛśaḥ kramaḥ /
yad yathā tat tathaivāstu satyam ālokayākulaḥ //

na vayam prabhutārthena nābhimānavaśīkṛtāḥ /
svato hevākavaśataḥ kevalaṃ niyatau sthitāḥ //

prakṛtavyavahārehāṃ niyatāṃ niyater vaśāt /
prājñaḥ samanuvarteta nābhimānamahātamāḥ //

kartavyam eva kriyate kevalaṃ kāryakovidaiḥ /
sauṣuptīṃ vṛttim āśritya kayācid api nāśayā //

kva sā jñānamayī dṛṣṭiḥ kva mahattvaṃ kva dhīratā /
mārge sarvaprasiddhe hi kim andha iva muhyasi //

trikālāmaladarśitvaṃ dhārayann api cetasi /
avicārya jagadyātrāṃ kim mūrkha iva muhyasi //

svakarmaphalapākotthām avicārya daśāṃ sute /
kim mūrkha iva sarvajña mudhā māṃ śaptum arhasi //

dehinām iha sarveṣāṃ śarīraṃ dvividham mune /
kiṃ na jānāsi vā deham ekam anyan manoḥbhidham //

tatra deho jaḍo ḥtyarthaṃ vināśaikaparāyaṇaḥ /
manas tūtthānaniyataṃ kadarthāt kṣīyate na vā //

catureṇa yathā sādho rathaḥ sārathinohyate /
kurvatā kiñcana svehāṃ deho ḥyam manasā tathā //

asat saṅkalpya kriyate sac charīraṃ vināśyate /
kṣaṇena manasā paṅkapuruṣaḥ śiśunā yathā //

cittam eveha puruṣas tatkṛtaṃ kṛtam ucyate /
tad baddhaṃ kalanāhetoḥ kalanāstaṃ vimucyate //

ayaṃ deha idaṃ netram idam aṅgam idaṃ śiraḥ /
idaṃ sphāravikāraṃ tan mana evābhidhīyate //

mano hi jīvaj jīvākhyaṃ niścāyakatayā tu dhīḥ /
ahaṅkāro ḥbhimānitvān nānātvaṃ tv idam eti hi //

dehavāsanayā cetas tv anyāni svāni ceddhayā /
pārthivāni N17: °vā⟨ṇ⟩[n]i śarīrāṇi santīva paripaśyati //

ālokayati cet satyaṃ tad asatyamayīm manaḥ /
śarīrabhāvanāṃ tyaktvā paramāṃ yāti nirvṛtim //

tan manas tava putrasya samādhau tvayi saṃsthite /
svamanorathamārgeṇa durād dūrataraṃ gatam //

idam auśanasaṃ tyaktvā deham mandarakandare /
prayātaṃ vaibudhaṃ sadma nīḍoḍḍīnaḥ khago yathā //

tatra mandārakuñjeṣu pārijātagṛheṣu ca /
nandanodyānaṣaṇḍeṣu lokapālapurīṣu ca //

mune caturyugāny aṣṭau viśvācīṃ devasundarīm /
asevata mahātejāḥ ṣaṭpadaḥ padminīm iva //

tīvrasaṃvegasampannasvasaṅkalpopakalpite /
atha puṇyakṣaye jāte nīhāra iva śārvare //

pramlānakusumottaṃsaḥ svinnāṅgāvalayālasaḥ N17: svin[n]āṅgā°; Ś3: svinnāṅgā°; Ś1: svinnāṅga°. Svinnāṅgā = substantiviertes Bahuvrīhi, Bezug auf devasundarī in 55 b. Vgl. auch (IV) 8,15. /
sa papāta tayā sākaṃ kālapakvam phalaṃ yathā N17: (spaṣṭam) //

vaibudhaṃ tat parityajya nabhasy eva śarīrakam /
bhūtākāśam athāsādya vasudhāyām ajāyata //

āsīd dvijo daśārṇeṣu kosaleṣu mahīpatiḥ /
dhīvaro ḥṅgamahāṭavyāṃ haṃsas tripathagātaṭe //

sūryavaṃśī nṛpaḥ pauṇḍre sauraḥ sālveṣu daiśikaḥ /
kalpaṃ vidyādharaḥ śrīmān dhīmān atha muneḥ sutaḥ //

madreṣv N17: madr⟨ī⟩[e]ṣv atha mahīpālas tatas tāpasabālakaḥ /
vāsudeva iti khyātaḥ samaṅgāyās taṭe sthitaḥ //

anyāsv api vicitrāsu vāsanāvaśataḥ svayam /
viṣamāsv eva putras te cacārānantayoniṣu //

abhūd vindhyavane gopaḥ kirataḥ kekayeṣu ca /
sauvīreṣu ca sāmantas traigartaś caiva daiśikaḥ //

vaṃśagulmaḥ kirāteṣu hariṇaś cīrajaṅgale /
sarīsṛpas tālatale tamāle vanakukkuṭaḥ //

ayaṃ sa putro bhavato bhūtvā mantravidāṃ varaḥ N17: vara[ḥ] /
prajajāpa purā vidyāṃ vidyādharapadapradām //

tenāsau N17: ten*ā*sau bhagavan brahman vyomni vidyādharo mahān /
hārakuṇḍalakeyūrī līlānicayalāsakaḥ //

nāyikānalinībhānuḥ puṣpacāpa ivāparaḥ /
vidyādharīṇāṃ dayito gandharvapurabhūṣaṇam //

sa kalpāvadhim N17: sa⟨ṅ⟩kalpā°; vgl. 73a. āsādya dvādaśādityadhāmani /
jagāma bhasmaśeṣatvaṃ śalabhaḥ pāvake yathā //

jagannirmāṇarahite sphāre nabhasi sā tataḥ /
vāsanā tasya babhrāma nirnīḍā vihagī yathā //

atha kālena sañjāte vicitrārambhakāriṇi /
saṃsārāḍambarārambhe brāhmī rātriviparyaye //

sā manovāsanā tasya vātavyāvalitā satī /
kṛte brāhmaṇatām etya jātādya vasudhātale //

vāsudevābhidhāno ḥsau mune viprakumārakaḥ /
jāto matimatām madhye samadhītākhilaśrutiḥ //

kalpaṃ vidyādharo bhūtvā nadyā adya mahāmune /
tapaś carati te putraḥ samaṅgāyās taṭe sthitaḥ //

vividhaviṣamavāsanānuvṛttyā khadirakarañjakarālakoṭarāsu /
jagati jaraḍhayoniṣu N17: jara⟨ḍa⟩[ḍha]yo° prayāto gahanatarāsu N17: °hana⟨na⟩[ta]rā° ca kānanasthalīṣu //