Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.11

adyoddāmataraṅgaughajhāṅkāraraṇitānile /
tīre varataraṅgiṇyāḥ tapas tapati te sutaḥ //

jaṭāvān akṣavalayī N17: (e)akṣa° jitasarvendriyabhramaḥ /
tatra varṣaśatāny aṣṭau saṃsthitas tapasi sthire //

yadīcchasi mune draṣṭuṃ taṃ svaputramanobhramam /
tat samunmīlya vijñānanetram āśu vilokaya //

ity ukte jagadīśena N17: °gad⟨e⟩[ī]śe° kālena samadṛṣṭinā /
muniḥ sañcintayām āsa jñānākṣṇā tanayehitam //

dadarśa ca muhūrtena pratibhāsavaśād N17: (prati)prati° asau /
putrodantam aśeṣeṇa buddhidarpaṇabimbitam //

punar mandarasānusthāṃ kāle kālāgrasaṃsthitām /
samaṅgāyās taṭād etya viveśa svatanum bhṛguḥ //

vismayasmerayā dṛṣṭyā kālam ālokya kāntayā /
vītarāgam N17: v⟨e⟩[ī]ta° uvācedaṃ vītarāgo munir vacaḥ //

bhagavan bhūtabhavyeśa bālā vayam anābilā /
tvādṛśām eva dhīr deva trikālāmaladarśinī //

nānākāraṃ vikārāḍhyā satyevāsatyarūpiṇī /
vibhramaṃ janayaty eṣā dhīrasyāpi jagadgatiḥ //

tvam eva deva jānāsi tvadabhyantaravarti yat /
rūpam asyā manovṛtter indrajālavidhāyakam //

matputrasyāsya bhagavan mṛtyuḥ kila na vidyate /
tenemam mṛtam ālokya jātaḥ sambhramavān N17: °vān(n) aham //

akṣīṇajīvitam putraṃ kālo me nītavān iti /
niyater vaśato deva tvacchāpecchā mamoditā //

na tu vijñātasaṃsāragatayo vayam āpadam /
sampadaṃ vāpi gacchāmo harṣāmarṣavaśaṃ kila //

ayuktakāriṇi krodhaḥ prasādo yuktakāriṇi /
kartavya iti rūḍheyaṃ sāṃsārī bhagavan sthitiḥ //

idaṃ kāryam idaṃ neti yāvajjīvaṃ jagatkramaḥ /
yāvad agniḥ sthitā tāvad auṣṇyadāhādidṛṣṭayaḥ //

idaṃ kāryam idaṃ neti heyā yasya jagatsthitiḥ N17: °ga*t*sthi° /
tasyaitatsamparityāgo heya eva jagadguro N17: °guro⟨ḥ⟩ //

kevalaṃ tānayīṃ cintām anālokya yadā vayam /
bhagavan bhavate kṣubdhā yātāḥ smas N17: yātā[ḥ] sma[s] tena vācyatām //

tvayedānīm ahaṃ deva smāritas tanayehitam /
samaṅgāyās taṭe tena dṛṣṭo ḥyaṃ tanayo mayā //

manye jagati bhūtānāṃ dve śarīre na N17: °re(ṇa) *na* sarvaga /
mana eva śarīraṃ hi yenedam bhāvyate N17: °v(i)*ya*te jagat //

samyag uktaṃ tvayā brahmañ śarīram mana eva naḥ /
karoti dehaṃ saṅkalpya kumbhakāro ghaṭaṃ yathā //

karoty akṛtam ākāraṃ kṛtaṃ nāśayati kṣaṇāt /
saṅkalpena mano mohād bālo vetālakaṃ yathā //

tathā ca sambhrame svapnamithyājñānādibhāsvarāḥ /
gandharvanagarākārā dṛṣṭā manasi śaktayaḥ //

sthūladṛṣṭidṛśaṃ N17: °dṛś⟨y⟩aṃ tv etām avalambya mahāmune N17: °mune⟨ḥ⟩ /
puṃso manaḥ śarīraṃ ca kāyau dvāv Ś1,Ś3: kāyau dvāv; N17: kāyo dvā iti kathyate //

manomanananirmāṇamātram etaj jagattrayam /
na san nāsad iva sphāram N17: ⟨a⟩[i]va(-)*sphā*ram uditaṃ netaran mune N17: mune⟨ḥ⟩ //

cittadehāṅgalatayā bhedavāsanayeddhayā /
dvicandratvam ivājñānān nānāteyaṃ samutthitā //

bhedavāsanayā bahvyā padārthanicayam manaḥ /
bhinnam paśyati sarvatra ghaṭāvaṭapaṭādikam //

kṛśo ḥtiduḥkhī mūḍho ḥham etāś cānyāś ca bhāvanāḥ /
bhāvayat svavikalpotthā yāti saṃsāratām manaḥ //

mananaṃ kṛtrimaṃ rūpam mamaitan na patāmy aham /
iti tattyāgataḥ śāntaṃ ceto brahma sanātanam //

yathā pravitate ḥmbodhau tate ḥnekataraṅgiṇi /
somyaspandamayānekakallolāvaliśālini N17: °kal[l]olā° //

vāryātmani same svacche śuddhe N17: śuddh⟨a⟩[e], vgl. 43b. svāduni śītale /
avināśini vistīrṇe mahāmahimani N17: °him(i)ani sphuṭe //

tryaśras taraṅgaḥ N17: °raṅga[ḥ] svaṃ rūpam bhāvayan sa svabhāvataḥ /
tryaśro ḥsmīti vikalpena N17: *vi*kalpe*na* karoti svena kalpanām //

bhraśyaṃś caiva paribhraṣṭarūpo ḥsmīti talātalam /
bhāvayan bhūtalaṃ yāti tādṛgbhāvanayā tayā //

utthitaṃ ca balād ūrdhvam utthito ḥsmīti bhāvitaḥ /
tais tair vikalpais tadbhāvaṃ vikalpayati N17: (vika)vikalpa° sābhidham //

sasūryapratibimbas tu prakāśo ḥsmīti bhāvitaḥ /
sarajaḥpuñjapātas tu malino ḥsmīti bhāvitaḥ //

saratnaraśmijālas tu śobhate dīptayā śriyā /
tuṣārabharaviddhas tu śītalo ḥsmīti vindati //

sataṭācaladāvāgnipratibimbojjvaladvapuḥ /
bibheti vata dagdho ḥsmīty āttamīnaś ca kampate //

pratibimbitavelādritaṭapakṣivanadrumaḥ /
mahān ārambhasaṃrambhasaṃyuto ḥsmīti rājate //

vimalollasanotpannadhvastalolaśarīrakaḥ /
khaṇḍaśaḥ pariyāto ḥsmīty āttākranda N17: ā⟨*r*⟩[t]tā° ivāravī //

na cormayas te jaladher vyatiriktāḥ payorasāt /
na caikaṃ rūpam eteṣāṃ kiñcit sann apy Ś1, N17: sann apy; Ś3: san n*ā*py; N/Ed: san nāpy asanmayam //

na ca te nyūnadairghyādyā guṇās teṣu ca teṣu ca /
normayaḥ saṃsthitā abdhau na ca tatra Ś1,Ś3: tatra; N17: tava na saṃsthitāḥ //

kevalaṃ svasvabhāvasthasaṅkalpavikalīkṛtāḥ /
naṣṭānaṣṭāḥ punar jātā jātājātāḥ N17: jātā⟨ḥ⟩ jātāḥ punaḥ kṣatāḥ //

parasparaparāmarśān nānātām upayānty alam /
ekarūpāmbusāmānyamayā eva nirāmayāḥ //

tathaivāsmin pravitate site śuddhe nirāmaye /
brahmamātraikavapuṣi brahmaṇi sphārarūpiṇi N17: (kulakam) //

sarvaśaktāv anādyante pṛthagvad apṛthakkṛtāḥ /
saṃsthitāḥ śaktayaś citrā vicitrācāracañcalāḥ //

nānāśakti hi nānātvam eti svavapuṣi sthitam /
bṛṃhitam brahmaṇi brahma payasīvormimaṇḍalam //

nānārūpakarūpatvād vairūpyaśatakāriṇī /
niyatir niyatākārā padārtham adhitiṣṭhati N17: *nānārūpaka° → °tiṣṭhati* //

jaḍā jāḍyam upādatte cittvam āyāti cinmayī N17: °may⟨e⟩[ī] /
vāsanārūpiṇī śaktiḥ svasvarūpasthitātmanaḥ //

brahmaivānagha tenedaṃ sphārākāraṃ vijṛmbhate /
nānārūpaiḥ parispandaiḥ paripūrṇa ivārṇavaḥ //

nānātāṃ svayam ādatte nānākāravihārataḥ /
ātmaivātmany ātmanaiva samudrāmbha ivāmbhasi //

vyatiriktā na payaso vicitrā vīcayo yathā /
vyatiriktā na sarveśāt samagrāḥ kalanās tathā //

stambhapuṣpalatāpattraphalakorakayuktayaḥ /
yathaikasmiṃ sthitā bīje tathā brahmaṇi śaktayaḥ //

nānākartṛtayā nānāśaktitā puruṣe yathā /
tathaivātmani sarvajñe sarvadā sarvaśaktitā //

vicitravarṇatā yadvad dṛśyate kaṭhinātape /
vicitraśaktitā tadvad deveśe sadasanmayī //

vicitrarūpodetīyam avicitrāt sthitiḥ śivāt /
ekavarṇāt payovāhāc chakracāpalatā yathā //

ajaḍāj jaḍatodeti jāḍyabhāvanahetukā /
ūrṇanābhād yathā tantur yathā puṃsaḥ suṣuptatā //

acittaś caitasīṃ śaktiṃ svabandhāyecchayā śivaḥ /
tanoti tāntavaṃ kośaṃ N17: ⟨śokaṃ⟩ [kośaṃ] kośakārakrimir yathā //

svecchayātmātmano brahman bhāvayitvā svakaṃ vapuḥ /
saṃsārān mokṣam āyāti svālānād iva vāraṇaḥ //

yad eva bhāvayaty ātmā satatam bhāvitaḥ svayam /
tayaivāpūryate śaktyā śīghram eva mahān api //

bhāvitā śaktir ātmānam ātmatāṃ nayati kṣaṇāt /
anantam api kham prāvṛṇmihikā mahatī yathā //

yā śaktir uditā śīghraṃ yāti tanmayatām ajaḥ /
yām eva tu sthitiṃ yātas tanmayo bhavati drumaḥ N17: °m(ā)aḥ //

na mokṣo mokṣa īśasya na bandho bandha ātmanaḥ /
bandhamokṣadṛśau loke na jāne protthite kutaḥ //

nāsya bandho na mokso ḥsti tanmayaś caiva lakṣyate /
grastaṃ nityam asatyena N17: a⟨ni⟩[sa]tyena māyāmayam aho jagat //

yadaiva cittaṃ kalitam akalena N17: °taṃ ⟨s⟩aka° kilātmanā /
kośakīṭavad ātmāyam anenāvalitas tadā //

ananyarūpās tv anyatvavikalpitaśarīrakāḥ /
manaḥśaktaya etasmād imā niryānti koṭiśaḥ //

tatsthās tajjāḥ pṛthagrūpāḥ samudrād iva vīcayaḥ /
tatsthās tajjāḥ pṛthaksthāś ca candrād iva marīcayaḥ N17: *ma*⟨v⟩[r]īca° //

asmin spandamaye sphāre paramātmamahāmbudhau /
cijjale vitatābhoge cinmātrarasaśālini //

kāścit sthitā haribrahmarudracidvalanādhikāḥ N17: °ci⟨t⟩[d]va° /
laharyaḥ prasphuranty etāḥ svabhāvodbhāvitātmikāḥ //

kāścid yamamahendrārkavahnivaiśravaṇādikāḥ /
ghnanti kurvanti tiṣṭhanti laharyaś capalaiṣaṇāḥ //

kāścit kinnaragandharvavidyādharasurādikāḥ /
utpatanti patanty ugrā laharyaḥ parivalgitāḥ //

kāścit kiñcitsthitākārā N17: °ā⟨rākā⟩[kārā] yathā kamalajādikāḥ /
kāścid utpannavidhvastā yathā suranarādikāḥ //

krimikīṭapataṅgādigonāsājagarādikāḥ /
kāścit tasmin mahāmbhodhau sphuranty eteṣu binduvat //

kāścic calānanamṛgagṛdhravañjulakādayaḥ /
sphuranti girikuñjeṣu velāvanataṭeṣv iva //

sudīrghajīvitāḥ kāścit kāścid atyalpajīvitāḥ /
svatucchabhāvanāt N17: °nā[t] tucchāt kāścit tucchaśarīrikāḥ //

saṃsārasvapnasaṃrambhe kāścit sthairyeṇa bhāvitāḥ /
svavikalpahatāḥ kāścic chaṅkante susthiraṃ jagat //

alpālpabhāvanāḥ kāścid dainyadoṣavaśīkṛtāḥ /
kṛśo ḥtiduḥkhī mūḍho ḥham N17: °ḍho (ya)ham iti duḥkhair dṛḍhīkṛtāḥ //

kāścit sthāvaratāṃ yātāḥ kāścid devatvam āgatāḥ /
kāścit puruṣatām prāptāḥ kāścid dānavatāṃ gatāḥ //

kāścit sthitā jagati kalpaśatāny analpāḥ kāścid vrajanti paramam puruṣaṃ suśuddhāḥ N17: su(śru)śu° /
brahmārṇavāt samuditā laharīvilolāś citsaṃvido hi mananāparanāmavatyaḥ N17: °vaty(ā)aḥ //