મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.10

અથ વર્ષસહસ્રેણ દિવ્યેન પરમેશ્વરઃ ।
ભૃગુઃ પરમસમ્બોધાદ્ વિરરામ સમાધિતઃ ॥

નાપશ્યદ્ અગ્રે તનયં તં નયાવનતાનનમ્ ।
સીમાન્તં ગુણસીમાયાઃ ન્17: °સ્⟨એ⟩[ઈ]માયાઃ પુણ્યમ્ મૂર્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

અપશ્યત્ કેવલં કાલં કઙ્કાલમ્ પુરતો મહત્ ।
દેહયુક્તમ્ ઇવાભાગ્યં દારિદ્ર્યમ્ ઇવ મૂર્તિમત્ ॥

તાપશુષ્કવપુઃ કૃત્તિરન્ધ્રસ્ફુરિતતિત્તિરિ ।
સંશુષ્કાન્ત્રોદરગુહાછાયાવિશ્રાન્તદર્દુરમ્ ન્17: °ગુહા⟨શ્⟩ છાયાવિશ્રાન્તદ્⟨ઉ⟩[અ]ર્દુરમ્ ॥

નેત્રગર્તકસંસુપ્તપ્રસૂનવનકીટકમ્ ।
મક્ષિકાપઞ્જરપ્રોતકોશકારિક્રિમિવ્રજમ્ ॥

પ્રાક્તનીમ્ ઉપભોગેહામ્ ઇષ્ટાનિષ્ટફલપ્રદામ્ ન્17: °ફ*લ*પ્ર° ।
ધારાધૌતાન્તયા ન્17: °આ⟨ર્⟩[ન્]તયા તન્વા હસચ્ છુષ્કાસ્થિમાલયા ॥

શિરોઘટેન શુભ્રેણ સમ્પન્નેનેન્દુવર્ચસા ।
વિડમ્બયચ્ ચ કર્પૂરપ્લુતલિઙ્ગશિરઃશ્રિયમ્ ન્17: °પ્લ્⟨અ⟩[ઉ]ત° ॥

ઋજ્વા સંશુષ્કસિતયા સ્વાસ્થિમાત્રાવશેષયા ।
ગ્રીવયાત્માનુસૃતયા દીર્ઘીકુર્વદ્ ઇવાકૃતિમ્ ॥

મૃણાલિકાપાણ્ડુરયા ધારાવધુતમાંસયા ।
નાસાસ્થિલતયા વક્ત્રં કૃતસીમાક્રમં દધત્ ॥

દીર્ઘકન્ધરયા નૂનમ્ ઉત્તાનીકૃતવક્ત્રયા ।
પ્રેક્ષમાણમ્ ઇવ પ્રાણાન્ ઉત્ક્રાન્તાન્ અમ્બરોદરે ॥

જઙ્ઘોરુજાનુદોર્દણ્ડૈર્ દ્વિગુણં દીર્ઘતાં ગતૈઃ ।
પ્રમિમાણમ્ ઇવાશાન્તં દીર્ઘાધ્વશ્રમભીતિતઃ ॥

ઉદરેણાતિનિમ્નેન ચર્મશેષેણ શોષિણા ।
પ્રદર્શયદ્ ઇવાજ્ઞસ્ય હૃદયસ્યાતિશૂન્યતામ્ ॥

પ્રેક્ષ્ય તચ્ છુષ્કકઙ્કાલમ્ આલાનમ્ ઇવ દન્તિનઃ ।
પૂર્વાપરપરામર્શમ્ અકુર્વન્ ભૃગુર્ ઉત્થિતઃ ॥

આલોકસમકાલં હિ પ્રતિભાતં તતો ભૃગોઃ ।
ચિરમ્ ઉત્ક્રાન્તજીવઃ કિમ્ મત્પુત્રો ઃયમ્ ઇતિ ક્ષણાત્ ॥

અચિન્તયત એવાસ્ય ભવિષ્યત્તાબલં તતઃ ।
કાલમ્ પ્રતિ બભૂવાશુ કોપઃ પરમદારુણઃ ॥

અકાલ એવ મત્પુત્રો નીતઃ કિમ્ ઇતિ કોપિતઃ ।
કાલાય શાપમ્ ઉત્સ્રષ્ટુમ્ ભગવાન્ ઉપચક્રમે ॥

અથાકલિતરૂપો ઃસૌ કાલઃ કવલિતપ્રજઃ ।
આધિભૌતિકમ્ આસ્થાય વપુર્ મુનિમ્ ઉપાયયૌ ॥

ખડ્ગપાશધરઃ શ્રીમાન્ કુણ્ડલી કવચાન્વિતઃ ।
ષડ્ભુજઃ ષણ્મુખો શ્1, શ્3: ષડ્ભુજઃ ષણ્મુખો; ન્17: ષણ્મુખો ષટ્ભુજઃ બહ્વ્યા વૃતઃ કિઙ્કરસેનયા ॥

યચ્છરીરસમુત્થેન જ્વાલાજાલેન વલ્ગતા ।
ફુલ્લકિંશુકવૃક્ષસ્ય બભારાદ્રેઃ શ્રિયં નભઃ ॥

યત્કરસ્થત્રિશૂલાગ્રનિષ્ઠ્યૂતૈર્ અગ્નિમણ્ડલૈઃ ।
વિરેજુર્ ઉદિતૈર્ આશાઃ કાનકૈર્ ઇવ કુણ્ડલૈઃ ॥

યત્પાશશ્વસનાયસ્તશિખરા મેદિનીભૃતઃ ।
દોલામ્ ઇવ સમારૂઢાશ્ ચેલુઃ પેતુશ્ ચ ઘૂર્ણિતાઃ ॥

યત્ખડ્ગમણ્ડલોદ્દ્યોતશ્યામમ્ બિમ્બં વિવસ્વતઃ ।
કલ્પદગ્ધજગદ્ધૂમપર્યાકુલમ્ શ્1, શ્3: °પર્યાકુલમ્; ન્17: °પ(-)*યી*કુલમ્ ઇવાબભૌ ॥

સ ઉપેત્ય મહાબાહુઃ કુપિતં તમ્ મહામુનિમ્ ।
કલ્પક્ષુબ્ધાબ્ધિગમ્ભીરં સાન્ત્વપૂર્વમ્ ઉવાચ હ ॥

વિજ્ઞાતલોકસ્થિતયો મુને દૃષ્ટપરાવરાઃ ।
હેતુનાપિ ન મુહ્યન્તિ કિમ્ ઉ હેતુમ્ વિનોત્તમાઃ ॥

ત્વમ્ અનન્તતપા વિપ્રો વયં નિયતિપાલકાઃ ।
તેન સમ્પૂજ્યસે પૂજ્ય સાધો નેતરયેચ્છયા ॥

મા તપઃ ક્ષપય ક્ષુબ્ધૈઃ કલ્પકાલમહાનલૈઃ ।
યો ન દગ્ધો ઃસ્મિ મે તસ્ય કિં ત્વં શાપેન ધક્ષ્યસિ ॥

સંસારાવલયો ગ્રસ્તા નિગીર્ણા રુદ્રકોટયઃ ।
ભુક્તાનિ વિષ્ણુવૃન્દાનિ કેન શાપ્તા વયમ્ શ્1,શ્3: વયમ્; ન્17: વરમ્ મુને ॥

ભોક્તારો હિ વયમ્ બ્રહ્મન્ ભોજનં યુષ્મદાદયઃ ।
સ્વયં નિયતિર્ એષા હિ નાવયોર્ એતદ્ ઈહિતમ્ ॥

સ્વયમ્ ઊર્ધ્વમ્ પ્રયાત્ય્ અગ્નિઃ સ્વયં યાન્તિ પયાંસ્ય્ અધઃ ।
ભોક્તારમ્ ભોજનં યાતિ સૃષ્ટિશ્ ચાપ્ય્ અન્તકં સ્વયમ્ ॥

ઇદમ્ ઇત્થમ્ મુને રૂપમ્ અસ્યેહ પરમાત્મનઃ ન્17: °પ⟨ન⟩[ર]મા° ।
સ્વાત્મનિ સ્વયમ્ એવાત્મા સ્વત એવ વિજૃમ્ભતે ॥

નેહ કર્તા ન ભોક્તાસ્તિ દૃષ્ટ્યા નષ્ટકલઙ્કયા ।
બહવશ્ ચેહ કર્તારો દૃષ્ટ્યાનષ્ટકલઙ્કયા ॥

કર્તૃતાકર્તૃતે બ્રહ્મન્ કેવલમ્ પરિકલ્પિતે ।
અસમ્યગ્દર્શનેનૈવ ન સમ્યગ્દર્શનેન વઃ ॥

પુષ્પાણિ તરુષણ્ડેષુ ભૂતાનિ ભુવનેષુ ચ ।
સ્વયમ્ આયાન્તિ યાન્તીહ કલ્પ્યતે હેતુતા વિધેઃ ॥

અબ્બિમ્બિતસ્ય ચન્દ્રસ્ય ચલને કર્ત્રકર્તૃતે ।
ન સત્યે નાનૃતે યદ્વત્ તદ્વત્ ન્17: ત*દ્વ*ત્ કાલસ્ય સૃષ્ટિષુ ॥

મનો મિથ્યાભ્રમાલ્ લોકે કર્તૃતાકર્તૃતામયમ્ ।
કરોતિ કલનાં રજ્જ્વામ્ ભ્રાન્તેક્ષણ ઇવાહિતામ્ ॥

તેન મા ગા શ્1,શ્3: ગા; ન્17: ગ મુને કોપમ્ આપદામ્ ઈદૃશઃ ક્રમઃ ।
યદ્ યથા તત્ તથૈવાસ્તુ સત્યમ્ આલોકયાકુલઃ ॥

ન વયમ્ પ્રભુતાર્થેન નાભિમાનવશીકૃતાઃ ।
સ્વતો હેવાકવશતઃ કેવલં નિયતૌ સ્થિતાઃ ॥

પ્રકૃતવ્યવહારેહાં નિયતાં નિયતેર્ વશાત્ ।
પ્રાજ્ઞઃ સમનુવર્તેત નાભિમાનમહાતમાઃ ॥

કર્તવ્યમ્ એવ ક્રિયતે કેવલં કાર્યકોવિદૈઃ ।
સૌષુપ્તીં વૃત્તિમ્ આશ્રિત્ય કયાચિદ્ અપિ નાશયા ॥

ક્વ સા જ્ઞાનમયી દૃષ્ટિઃ ક્વ મહત્ત્વં ક્વ ધીરતા ।
માર્ગે સર્વપ્રસિદ્ધે હિ કિમ્ અન્ધ ઇવ મુહ્યસિ ॥

ત્રિકાલામલદર્શિત્વં ધારયન્ન્ અપિ ચેતસિ ।
અવિચાર્ય જગદ્યાત્રાં કિમ્ મૂર્ખ ઇવ મુહ્યસિ ॥

સ્વકર્મફલપાકોત્થામ્ અવિચાર્ય દશાં સુતે ।
કિમ્ મૂર્ખ ઇવ સર્વજ્ઞ મુધા માં શપ્તુમ્ અર્હસિ ॥

દેહિનામ્ ઇહ સર્વેષાં શરીરં દ્વિવિધમ્ મુને ।
કિં ન જાનાસિ વા દેહમ્ એકમ્ અન્યન્ મનોઃભિધમ્ ॥

તત્ર દેહો જડો ઃત્યર્થં વિનાશૈકપરાયણઃ ।
મનસ્ તૂત્થાનનિયતં કદર્થાત્ ક્ષીયતે ન વા ॥

ચતુરેણ યથા સાધો રથઃ સારથિનોહ્યતે ।
કુર્વતા કિઞ્ચન સ્વેહાં દેહો ઃયમ્ મનસા તથા ॥

અસત્ સઙ્કલ્પ્ય ક્રિયતે સચ્ છરીરં વિનાશ્યતે ।
ક્ષણેન મનસા પઙ્કપુરુષઃ શિશુના યથા ॥

ચિત્તમ્ એવેહ પુરુષસ્ તત્કૃતં કૃતમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ બદ્ધં કલનાહેતોઃ કલનાસ્તં વિમુચ્યતે ॥

અયં દેહ ઇદં નેત્રમ્ ઇદમ્ અઙ્ગમ્ ઇદં શિરઃ ।
ઇદં સ્ફારવિકારં તન્ મન એવાભિધીયતે ॥

મનો હિ જીવજ્ જીવાખ્યં નિશ્ચાયકતયા તુ ધીઃ ।
અહઙ્કારો ઃભિમાનિત્વાન્ નાનાત્વં ત્વ્ ઇદમ્ એતિ હિ ॥

દેહવાસનયા ચેતસ્ ત્વ્ અન્યાનિ સ્વાનિ ચેદ્ધયા ।
પાર્થિવાનિ ન્17: °વા⟨ણ્⟩[ન્]ઇ શરીરાણિ સન્તીવ પરિપશ્યતિ ॥

આલોકયતિ ચેત્ સત્યં તદ્ અસત્યમયીમ્ મનઃ ।
શરીરભાવનાં ત્યક્ત્વા પરમાં યાતિ નિર્વૃતિમ્ ॥

તન્ મનસ્ તવ પુત્રસ્ય સમાધૌ ત્વયિ સંસ્થિતે ।
સ્વમનોરથમાર્ગેણ દુરાદ્ દૂરતરં ગતમ્ ॥

ઇદમ્ ઔશનસં ત્યક્ત્વા દેહમ્ મન્દરકન્દરે ।
પ્રયાતં વૈબુધં સદ્મ નીડોડ્ડીનઃ ખગો યથા ॥

તત્ર મન્દારકુઞ્જેષુ પારિજાતગૃહેષુ ચ ।
નન્દનોદ્યાનષણ્ડેષુ લોકપાલપુરીષુ ચ ॥

મુને ચતુર્યુગાન્ય્ અષ્ટૌ વિશ્વાચીં દેવસુન્દરીમ્ ।
અસેવત મહાતેજાઃ ષટ્પદઃ પદ્મિનીમ્ ઇવ ॥

તીવ્રસંવેગસમ્પન્નસ્વસઙ્કલ્પોપકલ્પિતે ।
અથ પુણ્યક્ષયે જાતે નીહાર ઇવ શાર્વરે ॥

પ્રમ્લાનકુસુમોત્તંસઃ સ્વિન્નાઙ્ગાવલયાલસઃ ન્17: સ્વિન્[ન્]આઙ્ગા°; શ્3: સ્વિન્નાઙ્ગા°; શ્1: સ્વિન્નાઙ્ગ°. સ્વિન્નાઙ્ગા = સુબ્સ્તન્તિવિએર્તેસ્ બહુવ્રીહિ, બેzઉગ્ ઔf દેવસુન્દરી ઇન્ 55 બ્. વ્ગ્લ્. ઔછ્ (ઇવ્) 8,15. ।
સ પપાત તયા સાકં કાલપક્વમ્ ફલં યથા ન્17: (સ્પષ્ટમ્) ॥

વૈબુધં તત્ પરિત્યજ્ય નભસ્ય્ એવ શરીરકમ્ ।
ભૂતાકાશમ્ અથાસાદ્ય વસુધાયામ્ અજાયત ॥

આસીદ્ દ્વિજો દશાર્ણેષુ કોસલેષુ મહીપતિઃ ।
ધીવરો ઃઙ્ગમહાટવ્યાં હંસસ્ ત્રિપથગાતટે ॥

સૂર્યવંશી નૃપઃ પૌણ્ડ્રે સૌરઃ સાલ્વેષુ દૈશિકઃ ।
કલ્પં વિદ્યાધરઃ શ્રીમાન્ ધીમાન્ અથ મુનેઃ સુતઃ ॥

મદ્રેષ્વ્ ન્17: મદ્ર્⟨ઈ⟩[એ]ષ્વ્ અથ મહીપાલસ્ તતસ્ તાપસબાલકઃ ।
વાસુદેવ ઇતિ ખ્યાતઃ સમઙ્ગાયાસ્ તટે સ્થિતઃ ॥

અન્યાસ્વ્ અપિ વિચિત્રાસુ વાસનાવશતઃ સ્વયમ્ ।
વિષમાસ્વ્ એવ પુત્રસ્ તે ચચારાનન્તયોનિષુ ॥

અભૂદ્ વિન્ધ્યવને ગોપઃ કિરતઃ કેકયેષુ ચ ।
સૌવીરેષુ ચ સામન્તસ્ ત્રૈગર્તશ્ ચૈવ દૈશિકઃ ॥

વંશગુલ્મઃ કિરાતેષુ હરિણશ્ ચીરજઙ્ગલે ।
સરીસૃપસ્ તાલતલે તમાલે વનકુક્કુટઃ ॥

અયં સ પુત્રો ભવતો ભૂત્વા મન્ત્રવિદાં વરઃ ન્17: વર[ઃ] ।
પ્રજજાપ પુરા વિદ્યાં વિદ્યાધરપદપ્રદામ્ ॥

તેનાસૌ ન્17: તેન્*આ*સૌ ભગવન્ બ્રહ્મન્ વ્યોમ્નિ વિદ્યાધરો મહાન્ ।
હારકુણ્ડલકેયૂરી લીલાનિચયલાસકઃ ॥

નાયિકાનલિનીભાનુઃ પુષ્પચાપ ઇવાપરઃ ।
વિદ્યાધરીણાં દયિતો ગન્ધર્વપુરભૂષણમ્ ॥

સ કલ્પાવધિમ્ ન્17: સ⟨ઙ્⟩કલ્પા°; વ્ગ્લ્. 73અ. આસાદ્ય દ્વાદશાદિત્યધામનિ ।
જગામ ભસ્મશેષત્વં શલભઃ પાવકે યથા ॥

જગન્નિર્માણરહિતે સ્ફારે નભસિ સા તતઃ ।
વાસના તસ્ય બભ્રામ નિર્નીડા વિહગી યથા ॥

અથ કાલેન સઞ્જાતે વિચિત્રારમ્ભકારિણિ ।
સંસારાડમ્બરારમ્ભે બ્રાહ્મી રાત્રિવિપર્યયે ॥

સા મનોવાસના તસ્ય વાતવ્યાવલિતા સતી ।
કૃતે બ્રાહ્મણતામ્ એત્ય જાતાદ્ય વસુધાતલે ॥

વાસુદેવાભિધાનો ઃસૌ મુને વિપ્રકુમારકઃ ।
જાતો મતિમતામ્ મધ્યે સમધીતાખિલશ્રુતિઃ ॥

કલ્પં વિદ્યાધરો ભૂત્વા નદ્યા અદ્ય મહામુને ।
તપશ્ ચરતિ તે પુત્રઃ સમઙ્ગાયાસ્ તટે સ્થિતઃ ॥

વિવિધવિષમવાસનાનુવૃત્ત્યા ખદિરકરઞ્જકરાલકોટરાસુ ।
જગતિ જરઢયોનિષુ ન્17: જર⟨ડ⟩[ઢ]યો° પ્રયાતો ગહનતરાસુ ન્17: °હન⟨ન⟩[ત]રા° ચ કાનનસ્થલીષુ ॥