Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 4.1

pratyakjyotiḥ kim api paramam bhāvayitvātha devaṃ dhyātvā citte bhavabhayaharaṃ śrīgaṇeśaṃ vibhuṃ ca /
maulau kṛtvā gurucaraṇayor dhūlipuñjaṃ ca ṭīkā sthityākhye ḥsmin prakaraṇavare tanyate bhāskareṇa //

athotpattiprakaraṇād anantaram idaṃ śṛṇu /
sthitiprakaraṇaṃ rāma jñātaṃ nirvāṇakāri yat //

evaṃ tāvad idaṃ viddhi dṛśyaṃ jagad iti sthitam /
ahaṃ cetyādy anākāram bhrāntimātram asanmayam //

akartṛkam anaṅgaṃ ca gagane citram N17, Ś6: cittam utthitam /
adraṣṭṛkaṃ Ś6: adraṣṭṛkaṃ; N17: adraṣṭya° sānubhavam anidraṃ svapnadarśanam //

bhaviṣyatpuranirmāṇaṃ citrasaṃstham ivoditam /
markaṭānalatāpābham Ś6: °tāpābham; N17: °tāmābham ambvāvartavad Ś6: °āvartavad; N17: °āvartāvad āsthitam //

sadrūpam api N17: °pam (i)a(ṣ)pi niḥśūnyaṃ tejaḥ sauram ivāmbare /
ratnābhājālam iva khe dṛśyamānam abhittimat //

saṅkalpapuravat prauḍham anubhūtam asanmayam /
kathārthapratibhānātma N17: °bhānātma; Ś6: °bhātā° na kvacit sthitam asti ca //

niḥsāram apy N17: ap(i)y atīvāntaḥsāraṃ svapnācalopamam /
bhūtākāśam ivākārabhāsuraṃ śūnyamātrakam N17; Ś6: śūra° //

śaradabhram ivāgrastham alakṣyakṣayam ākṣayi /
varṇo vyomatalasyeva dṛśyamānam avastukam //

svapnāṅganāratākāram arthaniṣṭham anarthakam /
citrodyānam ivotphullam N17: °phullam; Ś6: °phulam arasaṃ sarasākṛti N17, Ś6: °ākṛtiḥ //

prakāśam iva nistejaś citrārkānalavat sthitam /
anubhūtam manorājyam ivāsatyam avāstavam //

citrapadmākara N17: °dmā(ta)*ka*ra. Silbe °ra als °āradā-Zeichen. iva sārasaugandhyavarjitam /
śūnye prakacitaṃ nānāvarṇam ākāritātmakam //

paramārthena śuṣyadbhir bhūtapelavapallavaiḥ N17: bhūtapelava°; Ś6: bhūtale lava° /
tataṃ jaḍam asārātma Ś6: jaḍasamārāma; N17: jajum asārā° kadalīstambhabhāsuram Ś6: °stambha°; N17: °stambhā*bhā*su° //

sphāritekṣaṇadṛśyāndhakāracakrakavat tatam Ś6: °vat tatam; N17: °varttitaṃ /
atyantam abhavadrūpam api pratyakṣavat sthitam //

vār budbuda ivābhogi śūnyam antaḥ sphuradvapuḥ /
rasātmakaṃ satyarasam avicchinnakṣayodayam //

nīhāra iva vistāri gṛhītaṃ san na kiñcana /
jaḍaṃ śūnyāspadaṃ śūnyaṃ keṣāñcit paramāṇuvat //

kiñcid bhūtamayo ḥstīti sthitaṃ śūnyam abhūtakam /
gṛhyamāṇam asadrūpaṃ niśātama ivotthitam //

mahākalpakṣaye dṛśyam āste Ś1, Ś3: dṛśyam āste; Ś6: dṛśyam āpte; N17: dṛṣṭ(i)yam āpte bīja ivāṅkuram N17, Ś1, Ś3, Ś6: aṅkuram (neutr.) /
pare bhūya udety etat tata eveti kiṃ vada //

evambodhāḥ kim ajñāḥ N17: ajñāḥ; Ś6: ajñā syur uta tajjñā iti sphuṭam /
yathāvad bhagavan brūhi sarvasaṃśayaśāntaye //

idam bīje ḥṅkura iva dṛśyam āste mahākṣaye /
brūte N17: brūte; Ś6: bhūte yaḥ param ajñatvam Ś6: ajñatvam; N17: a(j)atvam etat tasyātiśaiśavāt //

sparśe kiṃ tad asambaddhaṃ katham etad avāstavam /
viparīto N17: °parīto; Ś6: °pareto bodha eṣa vaktuḥ śrotuś ca maurkhyakṛt //

bījakāle ḥṅkura iva jagad āste N17, Ś3 a.c., Ś6: āste itīha yā /
buddhiḥ sāsatpralāpārthā N17: °pralā*pā*rthā mūḍhā śṛṇu kathaṃ kila //

bījam bhavet svayaṃ dṛśyaṃ cittādīndriyagocaraḥ N17: °īn*dr*iya° /
vaṭadhānādi dhānyādi yuktam atrāṅkurodbhavaḥ //

manaḥṣaṣṭhendriyātītaṃ yaḥ N17: ya(ḥ)*t*; Ś1: yaḥ; Ś3: yah; Ś6: yad khād atitarām api /
bījaṃ tad bhavituṃ śaktaṃ svayambhūr jagataḥ N17: jagataḥ; Ś6: jana° katham //

ākāśād api sūkṣmasya N17: °kṣma*sya* parasya paramātmanaḥ /
sarvākṣānupalabhyasya kīdṛśī bījatā katham //

sat sūkṣmam asadābhāsam asad eva hy ataddṛśām /
kīdṛśī bījatā tatra bījābhāve kuto ḥṅkuraḥ //

gaganāṅgād api svacche śūnye tatra pare pade /
kathaṃ santi jaganmerusamudragaganādayaḥ //

nakiñcid yat kathaṃ kiñcit tatrāste vastv avastuni /
asti cet tat kathaṃ tatra vidyamānaṃ na dṛśyate //

nakiñcidātmanaḥ kiñcit katham eti kuto ḥtha vā /
śūnyarūpād ghaṭākāśāj jāto ḥdriḥ kva kutaḥ kadā N17: *ka*dā //

pratipakṣe kathaṃ kiñcid āste chāyātape yathā /
katham āste tamo bhānau katham āste hime N17: *hi*me ḥnalaḥ //

merur āste katham aṇau kutaḥ kiñcid anākṛtau /
tadatadrūpayor aikyaṃ kva cchāyātapayor iva //

sākāre vaṭadhānādāv aṅkuro ḥstīti yuktimat /
anākāre mahākāraṃ jagad astīty ayuktimat //

deśāntare yac ca narāntare ca buddhyādisarvendriyaśaktyadṛśyam /
nāsty eva tattadvidhabuddhibodhe nakiñcid ity eva tad ucyate ca //

kāryasya tat kāraṇatām prayātam vaktīti yas tasya vimūḍhabodhaḥ /
kair nāma tatkāryam udeti tasmāt svaiḥ kāraṇaughaiḥ sahakārirūpaiḥ //

durbuddhibhiḥ kāraṇakāryabhāvaṃ saṅkalpitaṃ dūratare vyudasya /
yad eva tat satyam anādimadhyaṃ jagat tad eva sthitam ity avehi //