મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.1

પ્રત્યક્જ્યોતિઃ કિમ્ અપિ પરમમ્ ભાવયિત્વાથ દેવં ધ્યાત્વા ચિત્તે ભવભયહરં શ્રીગણેશં વિભું ચ ।
મૌલૌ કૃત્વા ગુરુચરણયોર્ ધૂલિપુઞ્જં ચ ટીકા સ્થિત્યાખ્યે ઃસ્મિન્ પ્રકરણવરે તન્યતે ભાસ્કરેણ ॥

અથોત્પત્તિપ્રકરણાદ્ અનન્તરમ્ ઇદં શૃણુ ।
સ્થિતિપ્રકરણં રામ જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્ ॥

એવં તાવદ્ ઇદં વિદ્ધિ દૃશ્યં જગદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
અહં ચેત્યાદ્ય્ અનાકારમ્ ભ્રાન્તિમાત્રમ્ અસન્મયમ્ ॥

અકર્તૃકમ્ અનઙ્ગં ચ ગગને ચિત્રમ્ ન્17, શ્6: ચિત્તમ્ ઉત્થિતમ્ ।
અદ્રષ્ટૃકં શ્6: અદ્રષ્ટૃકં; ન્17: અદ્રષ્ટ્ય° સાનુભવમ્ અનિદ્રં સ્વપ્નદર્શનમ્ ॥

ભવિષ્યત્પુરનિર્માણં ચિત્રસંસ્થમ્ ઇવોદિતમ્ ।
મર્કટાનલતાપાભમ્ શ્6: °તાપાભમ્; ન્17: °તામાભમ્ અમ્બ્વાવર્તવદ્ શ્6: °આવર્તવદ્; ન્17: °આવર્તાવદ્ આસ્થિતમ્ ॥

સદ્રૂપમ્ અપિ ન્17: °પમ્ (ઇ)અ(ષ્)પિ નિઃશૂન્યં તેજઃ સૌરમ્ ઇવામ્બરે ।
રત્નાભાજાલમ્ ઇવ ખે દૃશ્યમાનમ્ અભિત્તિમત્ ॥

સઙ્કલ્પપુરવત્ પ્રૌઢમ્ અનુભૂતમ્ અસન્મયમ્ ।
કથાર્થપ્રતિભાનાત્મ ન્17: °ભાનાત્મ; શ્6: °ભાતા° ન ક્વચિત્ સ્થિતમ્ અસ્તિ ચ ॥

નિઃસારમ્ અપ્ય્ ન્17: અપ્(ઇ)ય્ અતીવાન્તઃસારં સ્વપ્નાચલોપમમ્ ।
ભૂતાકાશમ્ ઇવાકારભાસુરં શૂન્યમાત્રકમ્ ન્17; શ્6: શૂર° ॥

શરદભ્રમ્ ઇવાગ્રસ્થમ્ અલક્ષ્યક્ષયમ્ આક્ષયિ ।
વર્ણો વ્યોમતલસ્યેવ દૃશ્યમાનમ્ અવસ્તુકમ્ ॥

સ્વપ્નાઙ્ગનારતાકારમ્ અર્થનિષ્ઠમ્ અનર્થકમ્ ।
ચિત્રોદ્યાનમ્ ઇવોત્ફુલ્લમ્ ન્17: °ફુલ્લમ્; શ્6: °ફુલમ્ અરસં સરસાકૃતિ ન્17, શ્6: °આકૃતિઃ ॥

પ્રકાશમ્ ઇવ નિસ્તેજશ્ ચિત્રાર્કાનલવત્ સ્થિતમ્ ।
અનુભૂતમ્ મનોરાજ્યમ્ ઇવાસત્યમ્ અવાસ્તવમ્ ॥

ચિત્રપદ્માકર ન્17: °દ્મા(ત)*ક*ર. સિલ્બે °ર અલ્સ્ °આરદા-zએઇછેન્. ઇવ સારસૌગન્ધ્યવર્જિતમ્ ।
શૂન્યે પ્રકચિતં નાનાવર્ણમ્ આકારિતાત્મકમ્ ॥

પરમાર્થેન શુષ્યદ્ભિર્ ભૂતપેલવપલ્લવૈઃ ન્17: ભૂતપેલવ°; શ્6: ભૂતલે લવ° ।
તતં જડમ્ અસારાત્મ શ્6: જડસમારામ; ન્17: જજુમ્ અસારા° કદલીસ્તમ્ભભાસુરમ્ શ્6: °સ્તમ્ભ°; ન્17: °સ્તમ્ભા*ભા*સુ° ॥

સ્ફારિતેક્ષણદૃશ્યાન્ધકારચક્રકવત્ તતમ્ શ્6: °વત્ તતમ્; ન્17: °વર્ત્તિતં ।
અત્યન્તમ્ અભવદ્રૂપમ્ અપિ પ્રત્યક્ષવત્ સ્થિતમ્ ॥

વાર્ બુદ્બુદ ઇવાભોગિ શૂન્યમ્ અન્તઃ સ્ફુરદ્વપુઃ ।
રસાત્મકં સત્યરસમ્ અવિચ્છિન્નક્ષયોદયમ્ ॥

નીહાર ઇવ વિસ્તારિ ગૃહીતં સન્ ન કિઞ્ચન ।
જડં શૂન્યાસ્પદં શૂન્યં કેષાઞ્ચિત્ પરમાણુવત્ ॥

કિઞ્ચિદ્ ભૂતમયો ઃસ્તીતિ સ્થિતં શૂન્યમ્ અભૂતકમ્ ।
ગૃહ્યમાણમ્ અસદ્રૂપં નિશાતમ ઇવોત્થિતમ્ ॥

મહાકલ્પક્ષયે દૃશ્યમ્ આસ્તે શ્1, શ્3: દૃશ્યમ્ આસ્તે; શ્6: દૃશ્યમ્ આપ્તે; ન્17: દૃષ્ટ્(ઇ)યમ્ આપ્તે બીજ ઇવાઙ્કુરમ્ ન્17, શ્1, શ્3, શ્6: અઙ્કુરમ્ (નેઉત્ર્.) ।
પરે ભૂય ઉદેત્ય્ એતત્ તત એવેતિ કિં વદ ॥

એવમ્બોધાઃ કિમ્ અજ્ઞાઃ ન્17: અજ્ઞાઃ; શ્6: અજ્ઞા સ્યુર્ ઉત તજ્જ્ઞા ઇતિ સ્ફુટમ્ ।
યથાવદ્ ભગવન્ બ્રૂહિ સર્વસંશયશાન્તયે ॥

ઇદમ્ બીજે ઃઙ્કુર ઇવ દૃશ્યમ્ આસ્તે મહાક્ષયે ।
બ્રૂતે ન્17: બ્રૂતે; શ્6: ભૂતે યઃ પરમ્ અજ્ઞત્વમ્ શ્6: અજ્ઞત્વમ્; ન્17: અ(જ્)અત્વમ્ એતત્ તસ્યાતિશૈશવાત્ ॥

સ્પર્શે કિં તદ્ અસમ્બદ્ધં કથમ્ એતદ્ અવાસ્તવમ્ ।
વિપરીતો ન્17: °પરીતો; શ્6: °પરેતો બોધ એષ વક્તુઃ શ્રોતુશ્ ચ મૌર્ખ્યકૃત્ ॥

બીજકાલે ઃઙ્કુર ઇવ જગદ્ આસ્તે ન્17, શ્3 અ.ચ્., શ્6: આસ્તે ઇતીહ યા ।
બુદ્ધિઃ સાસત્પ્રલાપાર્થા ન્17: °પ્રલા*પા*ર્થા મૂઢા શૃણુ કથં કિલ ॥

બીજમ્ ભવેત્ સ્વયં દૃશ્યં ચિત્તાદીન્દ્રિયગોચરઃ ન્17: °ઈન્*દ્ર્*ઇય° ।
વટધાનાદિ ધાન્યાદિ યુક્તમ્ અત્રાઙ્કુરોદ્ભવઃ ॥

મનઃષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતં યઃ ન્17: ય(ઃ)*ત્*; શ્1: યઃ; શ્3: યહ્; શ્6: યદ્ ખાદ્ અતિતરામ્ અપિ ।
બીજં તદ્ ભવિતું શક્તં સ્વયમ્ભૂર્ જગતઃ ન્17: જગતઃ; શ્6: જન° કથમ્ ॥

આકાશાદ્ અપિ સૂક્ષ્મસ્ય ન્17: °ક્ષ્મ*સ્ય* પરસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સર્વાક્ષાનુપલભ્યસ્ય કીદૃશી બીજતા કથમ્ ॥

સત્ સૂક્ષ્મમ્ અસદાભાસમ્ અસદ્ એવ હ્ય્ અતદ્દૃશામ્ ।
કીદૃશી બીજતા તત્ર બીજાભાવે કુતો ઃઙ્કુરઃ ॥

ગગનાઙ્ગાદ્ અપિ સ્વચ્છે શૂન્યે તત્ર પરે પદે ।
કથં સન્તિ જગન્મેરુસમુદ્રગગનાદયઃ ॥

નકિઞ્ચિદ્ યત્ કથં કિઞ્ચિત્ તત્રાસ્તે વસ્ત્વ્ અવસ્તુનિ ।
અસ્તિ ચેત્ તત્ કથં તત્ર વિદ્યમાનં ન દૃશ્યતે ॥

નકિઞ્ચિદાત્મનઃ કિઞ્ચિત્ કથમ્ એતિ કુતો ઃથ વા ।
શૂન્યરૂપાદ્ ઘટાકાશાજ્ જાતો ઃદ્રિઃ ક્વ કુતઃ કદા ન્17: *ક*દા ॥

પ્રતિપક્ષે કથં કિઞ્ચિદ્ આસ્તે છાયાતપે યથા ।
કથમ્ આસ્તે તમો ભાનૌ કથમ્ આસ્તે હિમે ન્17: *હિ*મે ઃનલઃ ॥

મેરુર્ આસ્તે કથમ્ અણૌ કુતઃ કિઞ્ચિદ્ અનાકૃતૌ ।
તદતદ્રૂપયોર્ ઐક્યં ક્વ ચ્છાયાતપયોર્ ઇવ ॥

સાકારે વટધાનાદાવ્ અઙ્કુરો ઃસ્તીતિ યુક્તિમત્ ।
અનાકારે મહાકારં જગદ્ અસ્તીત્ય્ અયુક્તિમત્ ॥

દેશાન્તરે યચ્ ચ નરાન્તરે ચ બુદ્ધ્યાદિસર્વેન્દ્રિયશક્ત્યદૃશ્યમ્ ।
નાસ્ત્ય્ એવ તત્તદ્વિધબુદ્ધિબોધે નકિઞ્ચિદ્ ઇત્ય્ એવ તદ્ ઉચ્યતે ચ ॥

કાર્યસ્ય તત્ કારણતામ્ પ્રયાતમ્ વક્તીતિ યસ્ તસ્ય વિમૂઢબોધઃ ।
કૈર્ નામ તત્કાર્યમ્ ઉદેતિ તસ્માત્ સ્વૈઃ કારણૌઘૈઃ સહકારિરૂપૈઃ ॥

દુર્બુદ્ધિભિઃ કારણકાર્યભાવં સઙ્કલ્પિતં દૂરતરે વ્યુદસ્ય ।
યદ્ એવ તત્ સત્યમ્ અનાદિમધ્યં જગત્ તદ્ એવ સ્થિતમ્ ઇત્ય્ અવેહિ ॥