Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.4

kathayaty evam uddāmavacanaṃ munināyake /
śrotum ekarase jāte jane mauna iva sthite //

śānteṣu kiṅkiṇījālasvaneṣu spandanaṃ vinā /
pañjarāntarahārītaśukeṣv apy astakeliṣu //

suvismṛtavilāsāsu sthitāsu lalanāsv api /
citrabhittāv iva nyaste samaste rājasadmani //

muhūrtaśeṣam abhavad divasaṃ madhurātapam /
vyavahāro ravikaraiḥ saha tānavam āyayau //

vavur utphullakamalaprakaronmadamāṃsalāḥ /
vāyavo madhuraspandaṃ śravaṇārtham ivāgatāḥ //

śrutaṃ cintayituṃ bhānur ivāhoracanābhramam /
tatyājaikāntam agamac chūnyam astagires taṭam //

uttasthur mihikārambhaśyāmatā vanabhūmiṣu /
vijñānaśravaṇād antaḥ śītalāḥ śāntatā iva //

babhūvur alpasañcārā janā daśasu dikṣv api /
sāvadhānatayā śrotum iva santyaktaceṣṭitāḥ //

chāyā dīrghatvam ājagmur vāsiṣṭhaṃ varṇanakramam /
iva śrotum aśeṣāṇāṃ vastūnāṃ dīrghakandharāḥ //

pratīhāraḥ puraḥ prahvo bhūtvāha vasudhādhipam /
deva snānadvijārcāsu kālo hy atigato bhṛśam //

tato vasiṣṭho bhagavān saṃhṛtya °tya⟨ṃ⟩ madhurāṃ giram /
adya tāvan mahārāja śrutam etāvad astu vaḥ //

prātar anyad vadiṣyāma °ṣ⟨m⟩[y]ā° ity uktvā maunavān abhūt /
ity ākarṇyaivam astūktvā āka[r]ṇyaivam ast⟨a⟩[ū]ktvā bhūpatir bhūtivṛddhaye //

puṣpārghyapādyasammānadakṣiṇādānapūjayā °rghya⟨m⟩[p]ā° /
sa devarṣimunīn °rṣi⟨r⟩mu° viprān pūjayām āsa sādaram //

athottasthau sabhā sarvā sarājamunimaṇḍalā /
kuṇḍalākīrṇaraśmyoghapariveśāvṛtānanā //

parasparāṃsasaṅghaṭṭaraṇatkeyūrakaṅkaṇā /
hārabhārāhatasvarṇapaṭṭābhorastaṭāntarā //

śekharotsargaviśrāntaprabuddhamadhupavrajaiḥ /
saghuṅghumaśirobhāgā patadbhir iva mūrdhajaiḥ //

kāñcanābharaṇoddyotakanakīkṛtadiṅmukhāḥ °di⟨ṃ⟩ṅmu° /
buddhisthamunivāgarthasaṃśāntendriyavṛttayaḥ (muddhiddha)*buddhistha*° //

jagmur nabhaścarā vyoma bhūcarā bhūmimaṇḍalam /
cakrur dinasamācāraṃ svaṃ sarve sveṣu sadmasu //

etasminn antare śyāmā yāminī samadṛśyata /
janasaṅghātanirmukte gṛhe bālāṅganā °ā[ṅ]ga° yathā //

deśāntaraṃ bhāsayituṃ yayau divasanāyakaḥ /
sarvatrālokakartṛtvam eva sātpuruṣaṃ (sātpuruṣaṃ)*satpu*[sātpuruṣaṃ] vratam //

udabhūd abhitaḥ sandhyā tārānikaradhāriṇī /
utphullakiṃśukavanā vasantaśrīr ivoditā //

cūtanīpakadambāgragrāmacaityagṛhodare /
nililyire khagāś citte citt(r)e*tte* tadaṇḍavṛttayo yathā //

bhānor bhāsā bhūṣitair meghaleśaiḥ kiñcit kiñcit kuṅkumacchāyayeva °y⟨ai⟩[e]va /
pāścātyo 'driḥ °cā⟨n⟩tyo⟨ddh⟩['dr]iḥ pītavāsās tamo'bdhes tārāhāraśrīyutaḥ khaṃ sametaḥ //

pūjām ādāya sandhyāyāṃ prayātāyāṃ yathāgatam /
andhakārāḥ samuttasthur vetālavalayā °y⟨a⟩[ā] iva //

avaśyāyakaṇaspandī helāvidhutapallavaḥ /
komalaḥ kumudāśaṃsī vavāv āśītalo 'nilaḥ //

paramāndhyam upājagmur diśo 'pi sphuṭatārakāḥ /
lambadīrghatamaḥkeśyo °k⟨o⟩[e]śyo vidhavā iva yoṣitaḥ //

āyayau bhuvanaṃ (tu)*bhu*va° tejaḥkṣīrapūreṇa pūrayan /
rasāyanamayākāraḥ śaśikṣīrārṇavo nabhaḥ //

jagmus timirasaṅghātāḥ palāyya kvāpy adṛśyatām /
śrutajñānagiraś cittān mahīpānām ivājñatāḥ //

ṛṣayo bhūmipālāś ca munayo brāhmaṇās tathā /
cetasīva vicitrārthāḥ svāspadeṣu viśaśramuḥ //

yamakāyopamā śyāmā yayau timiramāṃsalā /
āyayau mihikākārā tatra teṣām uṣā śanaiḥ //

alakṣyatām upājagmus tārā nabhasi bhāsurāḥ /
prabhātapavaneneva hṛtāḥ kuṅkumavṛṣṭayaḥ //

dṛśyatām ājagāmārkaprabhonmīlitalocanā °bho⟨r⟩[n]mī° /
vivekavṛttir mahatāṃ manasīva navodgatā //

sabhāṃ punar upājagmur nabhaścaramahīcarāḥ /
hyastanena krameṇaiva kṛtaprātastanakramāḥ //

sā pūrvasanniveśena viveśa vipulā sabhā /
babhūvāspanditākārā vātamukteva padminī //

atha prasaṅgam āsādya rāmo madhurayā girā /
uvāca muniśārdūlaṃ vasiṣṭhaṃ vadatāṃ varam //

bhagavan manaso rūpaṃ kīdṛśaṃ vada me sphuṭam /
yasmāt teneyam akhilā tanyate doṣamañjarī //

rāmāsya manaso rūpaṃ na kiñcid api dṛśyate /
nāmamātrād ṛte vyomno yathā śūnyajaḍākṛteḥ //

na bāhye nāpi hṛdaye sadrūpaṃ vidyate manaḥ /
sarvatraiva sthitaṃ caitad viddhi rāma yathā nabhaḥ //

idam asyāsad utpannaṃ mṛgatṛṣṇāmbusannibham /
rūpaṃ tu śṛṇu saṅkṣepād dvitīyendubhramopamam //

sādho yad etad arthasya pratibhānaṃ prathāṃ gatam /
sato vāpy asato vāpi tan mano viddhi netarat //

yad arthapratibhānaṃ tan mana ity abhidhīyate /
anyan na kiñcid apy asti mano nāma kadācana //

saṅkalpanaṃ mano viddhi saṅkalpāt tan na bhidyate /
yathā dravatvāt salilaṃ tathā spando yathānilāt //

yatra saṅkalpanaṃ tatra tan mano 'ṅga tathā sthitam /
saṅkalpamanasī bhinne na kadācana kecana //

satyam asty athavāsatyaṃ yad arthapratibhāsanam /
tāvanmātraṃ mano viddhi tad brahmaiṣa pitāmahaḥ //

ātivāhikadehātmā mana ity abhidhīyate /
ādhibhautikabuddhis tu sadā dhīs tu cirasthitiḥ //

avidyā saṃsṛtiś cittaṃ mano bandho malaṃ tamaḥ /
iti paryāyanāmāni dṛśyasya vidur uttamāḥ //

na hi dṛśyād ṛte kiñcin manaso rūpam asti hi /
dṛśyaṃ cotpannam evaitan neti vakṣyāmy v(ākyā)[a]*kṣyā*my ahaṃ punaḥ //

yathā kamalabīje 'ntaḥ sthitā kamalamañjarī /
mahācitparamāṇvantas tathā dṛśyaṃ jagat sthitam //

prakāśasya yathāloko yathā vātasya copanam /
yathā dravatvaṃ payaso dṛśyatvaṃ draṣṭur īdṛśam //

aṅgadatvaṃ yathā hemni mṛganadyāṃ yathā jalam /
bhittir yathā svapnapure tathā draṣṭari dṛśyadhīḥ //

evaṃ draṣṭari dṛśyatvam ananyad iva yat sthitam /
tad apy unmārjayāmy āśu tvaccittādarśato malam //

yad draṣṭur asyādraṣṭṛtvaṃ dṛśyābhāve bhaved balāt /
tad viddhi kevalībhāvam ata evāsataḥ sataḥ //

tattām upagate bhāve rāgadveṣādivāsanā /
śāmyaty aspandite vāte spandasaṅkṣubdhatā yathā //

asambhavati sarvasmin digbhūmyākāśarūpiṇi /
prakāśye yādṛśaṃ rūpaṃ prakāśasyāmalaṃ bhavet //

trijagat tvam ahaṃ ceti dṛśye 'sattām upāgate /
draṣṭuḥ syāt kevalībhāvas tādṛśo vimalātmanaḥ //

anantākhilaśailādipratibimbe hi yādṛśī /
syād darpaṇe darpaṇatā kevalātmasvarūpiṇī //

ahaṃ tvaṃ jagad ityādau praśānte dṛśyasambhrame /
syāt tādṛśī kevalatā sthite draṣṭary avīkṣake //

sac cen na śāmyatīdaṃ vā nābhāvo vidyate sataḥ /
asattāṃ ca na vidmo 'smin dṛśye doṣapradāyini //

tasmāt katham iyaṃ śāmyed brahman dṛśyaviṣūcikā /
nānodbhavabhramakarī duḥkhasantatidāyinī //

asya dṛśyapiśācasya śāntyai mantram imaṃ śṛṇu /
rāmātyantam ayaṃ yena mṛtim eṣyati naṅkṣyati //

yad asti tasya nāśo 'sti na kadācana rāghava /
yasmāt tan naṣṭam apy antar bījabhūtaṃ bhaved dhṛdi //

smṛtibījā °bījā⟨c⟩ cidākāśe punar udbhūya dṛśyadhīḥ /
lokaśāilāmbarākāraṃ doṣaṃ vitanute 'tanum //

itthaṃ nirmokṣadoṣaḥ syān na ca tasyāṃśasambhavaḥ /
yasmād devarṣimunayo dṛśyante muktibhājanam //

yadi syāj jagadādīdaṃ tat syān mokṣo na kasyacit /
bāhyastham astu hṛtsthaṃ vā dṛśyaṃ nāśāya kevalam //

tasmād imāṃ pratijñāṃ tvaṃ śṛṇu rāmātibhīṣaṇām /
yām uttareṇa granthena nūnaṃ tvam avabudhyase //

ayam ākāśabhūtādirūpo 'haṃ ceti lakṣitaḥ /
jagacchabdasya rāmārtho nanu nāsty eva kaścana //

yad idaṃ dṛśyate kiñcid dṛśyajālaṃ purogatam /
evaṃ brahmaiva tat sarvam ajarāmaram avyayam //

pūrṇe pūr⟨ś⟩[ṇ]e pūrṇaṃ prasarati pare śāntaṃ paraṃ °r(e)*aṃ* sthitam /
vyomany evoditaṃ vyoma brahma brahmaṇi tiṣṭhati //

na dṛśyam asti no dṛk ca na draṣṭā na ca darśanam /
na śūnyaṃ na n⟨o⟩[a] jaḍaṃ no cic chāntam evedam ātatam //

vandhyāputreṇa piṣṭo 'driḥ śaśaśṛṅgaṃ pramāyate /
prasārya bhujasaṅghātaṃ śilā nṛtyati tāṇḍavam //

sravanti sikatās tailaṃ paṭhanty upalaputrikāḥ /
garjanti citrajaladā itīvedaṃ vacaḥ prabho //

jarāmaraṇaduḥkhādiśailākāśamayaṃ jagat /
nāstīti kim idaṃ nāma bhavatāpi mamocyate //

yathedaṃ na sthitaṃ viśvaṃ notpannaṃ na ca vidyate /
tathā kathaya me brahman yenaitan niścitaṃ bhavet //

nāsamanvitavāg asmi śṛṇu rāghava kathyate /
yathedam asad ābhāti vandhyāputra ivāravī //

idam ādāv anutpannaṃ sargādau tena nāsty alam /
idaṃ hi manasā bhāti svapnādau pattanaṃ yathā //

mana eva ca sargādāv anutpannam °ādāv a(rā)nut° asadvapuḥ /
tathaitac chṛṇu vakṣyāmi yathaitad anubhūyate //

mano dṛśyamayaṃ doṣaṃ tanotīmaṃ kṣayātmakam /
asad evāsadākāraṃ svapnaḥ svapnāntaraṃ yathā //

tat svayaṃ svairam evāśu saṅkalpayati dehakam /
teneyam indrajālaśrīr vitatena vitanyate //

sphurati gacchati valgati yācate bhavati majjati saṃharati svayam /
aparatām upayāty api kevalaṃ calati cañcalaśaktitayā manaḥ //