Mokṣopāyaṭīkā · Chapter 3.3

sarveṣāṃ bhūtamanasāṃ saṃsāravyavahāriṇām /
prathamo 'sau praticchandaś cittadehaḥ svatodayaḥ //

asmāt pūrvāt praticchandād ananyaitatsvarūpiṇī /
iyaṃ pravisṛtā sṛṣṭiḥ spandadṛṣṭir ivānilāt //

pratibhānākṛter asmāt pratibhāmātrarūpadhṛt /
vibhāty evam ayaṃ sargaḥ satyānubhavavat sthitaḥ //

dṛṣṭānto 'tra svapnapuraṃ svapnastrīsurataṃ tathā /
asad apy arthasampattyā satyānubhavabhāsvaram °bhā⟨su⟩[sva]ram //

apṛthvyādimayo bhāti vyomākṛtir adehakaḥ /
sadeha iva bhūteśaḥ svātmabhūḥ puruṣākṛtiḥ //

sa cit saṅkalparūpatvād udety apy atha śāmyati /
svāyattatvāt svabhāvasya nodeti na ca śāmyati //

brahmā saṅkalparahitaḥ pṛthvyādirahitākṛtiḥ /
kevalaś cittamātrātmā kāraṇaṃ trijagatsthiteḥ //

saṅkalpa eṣa kacati yathā nāma svasambhavaḥ /
vyomātmaiṣa tathā bhāti bhavatsaṅkalpaśailavat //

ātivāhikataikāntavismṛtyā dṛḍharūḍhayā /
ādhibhautikatā yena mudhā bhāti piśācavat //

idamprathamatodyogasamprabuddhamahāciteḥ |
nodeti śuddhasaṃvittvād ātivāhikavismṛtiḥ ||

ādhibhautikatā tena nāsyodeti piśācikā /
asatyā mṛgatṛṣṇeva mithyā jāḍyabhramapradā //

manomātraṃ yadā brahmā na pṛthvyādimayātmakaḥ /
manomātram ato viśvaṃ yad yatas tat tad eva hi //

ajasya sahakārīṇi °āh⟨ā⟩[a a]jasy(e)[a] s(i)[a]ha° kāraṇāni na santi yat /
tajjasyāpi na santy eva tāni tasmāt tu kānicit //

kāraṇāt kāryavaicitryaṃ tenātrāsti na kiñcana /
yādṛśaṃ kāraṇaṃ śuddhaṃ kāryaṃ tādṛg iha sthitam //

kāryakāraṇatādy atra na kiñcid upapadyate /
yādṛg eva paraṃ brahma tādṛg eva jagattrayam //

manastām iva yātena brahmaṇā tanyate jagat /
ananyad ātmanaḥ śuddhād dravatvam iva vāriṇā //

manasā tanyate sarvam asad evedam ātatam /
yathā saṅkalpanagaraṃ yathā gandharvapattanam //

ādhibhautikatā nāsti rajjvām iva bhujaṅgatā /
brahmādayaḥ prabuddhās tu kathaṃ tiṣṭhantu tatra te //

ātivāhika evāsti na prabuddhamateḥ kila /
ādhibhautikadehasya carcaivātra kutaḥ kathaṃ //

manonāmno manuṣyasya vividhākāradhāriṇaḥ /
manorājyaṃ jagad iti satyarūpam iva sthitam //

mana eva viriñcaṃ tvaṃ viddhi saṅkalpanātmakam /
svavapuḥ sphāratāṃ nītvā manasedaṃ vitanyate //

viriñco manaso rūpaṃ viriñcasya mano vapuḥ /
pṛthvyādi vidyate nātra tena pṛthvyādi kalpitam //

padmākṣe padminīvāntar manohṛdy asti dṛśyatā /
manodṛśyadṛśau bhinne na kadācana kiñcana //

tathā cātra c⟨e⟩(ti spaṣṭam) [ā]tra bhavatsvapnasaṅkalpaś cittarājyadhīḥ /
svānubhūtyaiva dṛṣṭāntas tasmād dhṛdy asti dṛśyabhūḥ //

tasmāc cittavikalpasthaḥ piśāco bālakaṃ yathā /
vinihanty evam eṣāntar draṣṭāraṃ dṛśyarūpikā //

yathāṅkuro 'ntar bījasya saṃsthito deśakālataḥ /
karoti bhāsuraṃ dehaṃ tanoty evaṃ hi dṛśyadhīḥ //

sac cen na śāmyati kadācana dṛśyaduḥkhaṃ dṛśye tv aśāmyati na boddhari n(o)[a] b⟨a⟩*o*ddha° kevalatvam /
dṛśye tv asambhavati boddhari boddhṛbhāvaḥ śāmyet sthite 'pi hi tad asya vimokṣam āhuḥ //